# Gr11 Ekonomie Studiegids LR

> Grade 11 Economics study guide, 199 pages. Read online or get the free PDF download.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/gr11-ekonomie-studiegids-lr/209ff61a-684e-4127-a480-8f23030972ef
- Updated: 2026-10-10
- Subject: Economics
- Grade: Grade 11
- Document type: Study guide
- Publisher: Via Afrika
- Curriculum: CAPS
- Pages: 199

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 11](https://www.hlayiso.com/library/grade-11) › [Economics](https://www.hlayiso.com/library/grade-11/economics) › [Gr11 Ekonomie Studiegids LR](https://www.hlayiso.com/library/gr11-ekonomie-studiegids-lr/209ff61a-684e-4127-a480-8f23030972ef)

## About this document

Economics · Grade 11. Study guide, 199 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Via Afrika

                                                                                                                                       Graad 11 Onderwysersgids
                                                                                                                                                                  Ekonomie
                                                  Kinders verras jou elke dag, en dís wat my
                                                  werklik inspireer.
                                                                                                                                                                  Graad 11 Studiegids
                                                                                                                                                                  C. Chaplin, I. Badenhorst, G.S.T. Mabaso, H.S.S. Tshabalala,
                                                                                                                                                                  S.S. Pienaar, J.S. van Zyl
                                                                   — Amy Whiting, Onderwyser

Via Afrika verstaan en waardeer jou bydrae as onderwyser en wil jou graag ondersteun. Jy het die belangrikste taak in die onderwys,

                                                                                                                                       Via Afrika Ekonomie
en ons besef dat jou verantwoordelikhede veel meer as bloot die onderrig van leerinhoude behels. Ons het ons bes gedoen om jou
tyd te bespaar en jou lewe te vergemaklik. Ons is trots dat ons jou kan help om hierdie vak suksesvol aan te bied. Hier volg ’n paar
kenmerke van hierdie nuwe reeks:

1. Die reeks is volgens die Nasionale Kurrikulum- en Assesseringsbeleidsverklaring (“CAPS”) geskryf. Kyk op bladsy 4 hoe ons aan
   die vereistes van CAPS voldoen.
2. ‘n Moontlike onderrigplan is ingesluit. Kyk op bladsy 5-6 hoeveel tyd dit jou kan bespaar.
3. Elke onderwerp begin met ‘n oorsig van wat onderrig word en die hulpbronne wat jy benodig. Kyk op bladsy 19 hoe dit jou met
   jou beplanning sal help.
4. Daar is advies oor die voorgestelde pas wat jou sal help om die hele jaar se werk betyds af te handel. Bladsy 31 wys jou hoe dit
   gedoen word.
5. Ons gee by elke onderwerp raad oor hoe om konsepte bekend te stel en hoe om leerders met steierwerk voor te berei en te
   ondersteun. Kyk op bladsy 33 vir ‘n voorbeeld.
6. Al die antwoorde word gegee; jy bespaar dus tyd omdat jy nie die oefeninge self hoef uit te werk nie. Kyk op bladsy 71 vir ‘n
   voorbeeld.
7. ‘n CD propvol hulpbronne is ook ingesluit om jou met onderrig en assessering te help. Sien die binnekant van die voorblad.

Die bypassende Leerderboek bevat die volledige inhoud wat jou leerders moet bemeester. Dit is in toeganklike taal geskryf wat
dit vir leerders maklik maak om te leer. Die opwindende ontwerp en uitleg van die Leerderboek sal leerders se belangstelling
aanwakker, hulle inspireer om te leer en die onderrigtaak vir jou aangenaam maak.

Ons wil graag hoor hoe dit met jou onderrig gaan. Stuur jou terugvoer per epos aan ons by ekonomie@viaafrika.com of besoek ons
onderwysersforum by www.viaafrika.com.

  Language: Afrikaans
    ISBN: 978-1-415-43667-7

  9 78 1 4 1 5 436677                                                                                 www.viaafrika.com

### Page 2

C.Chaplin

   Studiegids

  El<onomie
      Graad 11

  Our Teachers. Our Future.

ISBN: 978-1-41546-310-9

### Page 3

Inhoud

Onderwerp1 Basiese konsepte, bevolking en arbeidSmag...........cesessssseececeesessteeee 2
OORSIG oe eeecccssccesceesccesscenceeseesceeseeeseeessecssecssecneeeseeesaeeaeceseeeseeseaeceseeeeenaeenneeees 2
1 Die produksiefaktore .........cescessscsesceseeessesceessecsseceseecsseesseeeseecssesseesseesseeeseeeneees

2 Gemeenskapsdeelname aan besluitneming .
3 Ekonomies gemarginaliseerde groepe

Onderwerp 2. Sirkulére vloei en kwantitatiewe elemente: ekonomiese goedere en

dienste ...
Oorsie ,...
1 Finale en tussentydse 0Cdere .......ceccssecssscesseesseesscesseessscssssssssessessssessesseeeses
2 Finale verbruiksbesteding deur huishoudings (C) ..
3 Verbruiksbesteding deur die staat ...
4 Bruto vastekapitaalvorming (I)
5 Die hooftotale ..
Vrae ....
Antwoorde .

Onderwerp 3 Ekonomiese stelsels: gemengde CKONOMIC 0... ecesessesseeeeeeeeeeeeee 24
OorsIG

1 Die markekonomie
2 Die sentraal beplande ekonomie ..
3 Die gemengde ekonomiese stelsel van Suid-Afrika ..........cscccesseeseeseeeseseeeeesaeees 27
4 Ekonomiese doeltreffendheid ...
Vrae ....
Antwoorde .

Onderwerp 4 Basiese ekonomiese probleem, handelsiklusse en openbare sektor:
ekonomiese struktuur ...
OorsIG ,
1 Die primére sektor .
2 Die SekondGre SEKtOF oc. eeesceesseeeesseeeeesseseecessececesseeesesseeceeeeceseeesesseeesesaeeeees

3 Die tersiére sektor
4 Suid-Afrikaanse infrastruktuur ..

### Page 4

Inhoud

AMtWOOTCE ......cessssseccceeessssncceccesssecceeceeessssaaeeeceesessssaeeceseesaaeeeeecesessaneaeeeeeesceeeees 41
Onderwerp 5 Dinamiek van marke: pryselastisiteit ..........cceesseeeessseeeeteeeseeeeeeee 43
OoRSIG

1 Grensnut
2 Pryselastisiteit van vraag .
3 Pryselastisiteit van aanbod .
4 Inkomste-elastisiteit van vraag (Yed) ..
5 Kruis-pryselastisiteit van vraag (Xed) ..

Onderwerp 6 Dinamiek van markte: verhouding tussen markte .........cccsccceesseeees 57

OoRSIG
1 Relatiewe pryse ..
2 Verhoudings tussen vraag @N AaNbO .........csecessscccessccessseeessccessscecssseeeessseeeeee
3 Die verhouding tussen goedere- en faktormarkte ..

4 Markstrukture .
5 Klassifikasie van modelle .

Antwoorde ....

Onderwerp 7 Dinamiek van markte: gevolge van koste en inkomste ............eeee 68
OORSIG ooo. eeeeeeeeeeteeeeseeesetseessetesesesseeeseeesseeseeeseeseseeeeeesseseeeeeeceeeceeeceeeeeeeeeeseooaee 68
1 Oogmerke van besigheid ..........ccscccssscscesssccesseessssccesssccesseeesessscessacscsseecessaneesens 69

2 Korttermynkostes ...
3 Langtermynkostes .

A Inkomsteberekeninge .........cssssccccccesssssssecccsssssecccceessssseceeeesesssseeeeesessseneeeeeseeen 76

Antwoorde ....

Onderwerp 8 Ekonomiese groei en ontwikkeling: ekonomiese groei . i
OORSIG oo eeeccssccescesseeesscenecescesseeeseeeseeesaecsseessecneeeseeesaeceseeeseesseeseaeeeseeeeeeseeeseee
1 Proses van welvaartSkepping ........ cc ccesceseeseecsscesesseeeeseseeesseesseeeseeessseseeeeseee
2 Meting van die verspreiding van welvaart
3 Redes vir ’n ongelyke verspreiding van welvaart ....

### Page 5

Inhoud

Antwoorde .

Onderwerp 9 Ekonomiese groei en ontwikkeling: ekonomiese ontwikkeling ....... 92
OORSIG ee eeescceeseeesesseecesseeeseeeesseeeeseesssssesesseeeseessessseseseeecesseessssesseseesenseeesens 92
1 Metodes vir Ontwikkeling ...........ccsscccccccsssssssecceeessssseceecesesssssseeeeecseseeeeeeseeseenaes 93

2 Gemeenskaplike kenmerke van ontwikkelende lande
3 Ontwikkelingstrategiee oo... eee cesecesscecneeseseeesesseeceeeeesssseeseseeessseeeceeaeees
4 Suid-Afrika S@ POSINGS ........ccscccessccsssssccessecssseccessececsssescesseeecseascsessesseessseeaeees
5 Inheemse kennisstelsels (IKS) ...

Onderwerp 10 Heersende ekonomiese kwessies: arMO@de ........cessseceeseeeeseeeeees 105
OoRSIG

Antwoorde ....

Onderwerp 11 Geld en bankwese .
OoRSIG

3 Mikro-uitlening .
A Sentrale Dankwese ou... ceesssesssseesssecesseesesseeeesseescessecssseeeseseseesseeesseeeeeeaee
5 Bankmislukkings en gevolge ..
Vrae ....
Antwoorde .

Onderwerp 12 Ekonomiese groei en ontwikkeling: Suid-Afrika se ekonomiese belang
IM APTIKA elec eeeseecccesessseeeesessseeeeceeseeeeseeeeeeseesesaeeseeeeeeeaneeeeeeeseseesaaasenaneeeeees 124
OORSIG oo. eeceeeeteeeeeeteeeeeseeeeeesetssessseeeeseeeseeeseessesseeeseeeseeeseeesseeeeeceeeeeeeeseeeeeeeee® 124
1 Afrika se ekonomiese afbakenings, byvoorbeeld die AU en SADC ....... ee eeeeeeeee 125

### Page 6

Inhoud

VIAC .ieeessscsccscsesssssecceeseesseecsesesesessseeeesseeesssesseseseseseseeesesusseseseeeeenseseseseseeaaeees 128
ANtWOOKE ou... eeeseeeseesseesseeesceseeeseeesssesseseseeeseecsseesseeseecsseseseeeseeceseeeseeeseeeaeeaee® 129
Onderwerp 13 GlobaliSering ..........cccssscccssscccssscccecessscccsscscessseecssuscesecesseeeeess 131
OoRsIG

1 Globalisering
2 Absolute en vergelykende voor- en nadele van handel ....
3 Die Noord-Suid-verdeling ...
Vrae ....
Antwoorde .

Onderwerp 14 Ekonomiese herstel: omgewingsagteruitgang ..........sceeseeseeseeee 141
OORSIG oo. ieeesccccecesssssnecccecesssecceseeessnsneeeeeessessseaceeseseeeseseeesessesaeeeeeseseseaeeeseeeseaes
1 Omgewingsprobleme in Suid-Afrika .
2 Beskerming van die omgewing

3 Benaderings tot volhoubaarheid ..........cccesssccesssccsesseeessseessseeesesaseessaeeeseaeees

4 Die globale en plaaslike impak op Suid-Afrika .........cccscsssscssscesseesseeessesseeeee 146
Vrae ....

Antwoorde .

Eksamenvraestelle ..........cesssscecessseeessccneeeesseeeeeseeesssaeeeeseeeseeeesesseeesesaeeeeesaeeeees
Halfjaar-eksamenvraestel 1: Makro-CkOnOmMie ..........csssccssssccssstccesseessseecessseeeeens
Halfjaar-eksamenvraestel 2: Mikro-ekonomie ..
Jaareindeksamenvraestel 1: Makro-ekonomie ..

Jaareindeksamenvraestel 2: Mikro-EKONOMIE ..........ccccccessssssececcesesseceeeeeeeeetteeee
M@MOrandUMS .........csscccessseccssscccesseeesseceseseccsssaeeceeseeesesueseeesesseeeeesaeeseeaeeeseaeeees 175
Halfjaar-eksamenvraestel 1: Makro-ekonomie Memorandum .........sceceeseeeeeseeeeees 175

Halfjaar-eksamenvraestel 2: Mikro-ekonomie memorandum .
Jaareindeksamenvraestel 1: Makro-ekonomie memorandum
Jaareindeksamenvraestel 2: Mikro-ekonomie memorandum

### Page 7

Oorsig

KWARTAAL 1

Bladsy 2

Bladsy 13

Bladsy 24

Bladsy 32

Basiese konsepte,
bevolking en arbeidsmag

Sirkulére vloei en

kwantitatiewe elemente:

ekonomiese goedere en

dienste

Ekonomiese stelsels:
gemengde ekonomie

Basiese ekonomiese
probleem,
handelsiklusse en
openbare sektor:

ekonomiese struktuur

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie

### Page 8

ONDERWERP

Basiese konsepte, bevolking en
arbeidsmag

Oorsig

Onderwerp 1 behels ’n bespreking van die vier produksiefaktore, die vergoeding daarvoor,
die maniere waarop gemeenskappe betrokke kan wees by ekonomiese besluitneming,
asook die insluiting van voorheen ekonomies gemarginaliseerde groepe.

Onderwerp 1
BASIESE KONSEPTE, BEVOLKING EN ARBEIDSMAG
Bladsy 3 Bladsy8 Bladsy9
1 2 3
Die produksiefaktore Gemeenskapsdeelname aan Ekonomies gemarginaliseerde
besluitneming groepe

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 2

### Page 9

ONDERWERP

1 Die produksiefaktore

Die vier produksiefaktore is die hulpbronne (insette) wat gebruik word om goedere en
dienste (uitsette) te produseer. Hulle is:

¢  natuurlike hulpbronne
¢ arbeid

e  kapitaal

¢ entrepreneurskap.

In ’n markstelsel is die meeste produksiefaktore in private besit. Elke faktor ontvang sy eie
beloning of vergoeding.

natuurlike hulpbronne > huur
kapitaal rente
arbeid lone
entrepreneurskap wins

1.1 Natuurlike hulpbronne

1.1.1 Kenmerke van natuurlike hulpbronne

’n Natuurlike hulpbron is iets soos ’n woud, minerale neerslag, of vars water, wat in die
natuur aangetref en deur mense benodig word, of wat vir hulle nuttig is. Natuurlike
hulpbronne se kenmerke sluit die volgende in:

¢ hul voorraad is beperk

¢ nie alle natuurlike hulpbronne is herwinbaar nie, en hulle kan dus verdeel word tussen
nie-herwinbare hulpbronne (soos minerale en fossielbrandstowwe) en herwinbare
hulpbronne (soos plante en diere)

e hul verspreiding is nie eweredig nie, wat beteken dat sommige lande volop natuurlike
hulpbronne kan hé, terwyl ander baie min het

¢ hulle word gebruik in die produksie van goedere en dienste

¢ hulle moet verwerk word vir verdere gebruik.

Minerale hulpbronne is nie-herwinbaar en die tempo waarteen hulle verbruik word, bied
rede tot kommer. Herwinbare hulpbronne moet versigtig bestuur word.

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 3

### Page 10

ONDERWERP

1.1.2 Die belangrikheid van natuurlike hulpbronne

Natuurlike hulpbronne is belangrik omdat hulle:

¢ die ekonomiese ontwikkeling van ’n land moontlik maak

e die grondslag verskaf vir die ekonomiese aktiwiteite waartydens goedere en dienste
geproduseer word

e  verskaf ’n inkomste aan diegene wat hulle besit

e skep werkgeleenthede

¢  vorm die grondslag vir internasionale handel.

1.1.3 Vergoeding vir natuurlike hulpbronne

Ons gebruik die term huur as beskrywing van die vergoeding vir alle natuurlike
hulpbronne. Die vergoeding vir produksiefaktore word beinvloed deur die volgende
faktore:

¢ styging in die vraag na ’n produk of diens
¢ gehalte van die natuurlik hulpbron

e  klimaat
¢ tegnologie
e ligging.

1.2 Arbeid

Arbeid is die liggaamlike of verstandelike werk wat mense vir besoldiging of vergoeding
verrig.

1.2.1 Kenmerke van arbeid

¢  Arbeid verskil in terme van gehalte en hoeveelheid na gelang van die arbeider wat dit
verrig.

e  Arbeid kan onderverdeel word in geskoolde, halfgeskoolde en ongeskoolde arbeid.

e  Arbeid kan nie opgegaar word nie.

¢ Dit neem tyd om werkers te skool en op te lei. Daarom kan hulle nie op kort
kennisgewing vermeerder word nie.

© Ontwikkelende lande het ’n groot aanbod van ongeskoolde werkers.

¢ Die geografiese en beroepsbeweeglikheid van arbeid is laag.

© Via Afrika Uitgewers »» Ekonomie 4

### Page 11

ONDERWERP

1.2.2 Belangrikheid van arbeid

Dit is belangrik om ’n geskoolde arbeidsmag te hé omdat:

e die arbeidsmag verantwoordelik is vir die produksie in ’n land

e ’n tekort aan vaardighede ekonomiese groei belemmer

e geskoolde werkers geneig is om meer produktief te wees as ongeskoolde werkers

¢ die aanbod van arbeid bepaal word deur faktore soos die bevolkingsgroeikoers, die
deelnemingskoers van die arbeidsmag en migrasie.

Die gehalte van arbeid word bepaal deur die vaardighede, kennis en gesondheid van
werkers. Vaardighede kan verhoog word deur onderwys en opleiding.
Vaardigheidsontwikkeling is ’n sleutelstrategie in Suid-Afrika.

Bevolkingsgroeikoers. Dit neem toe indien die geboortesyfer die sterftesyfers oorskry. Die
uitwerking van hierdie toename sal waargeneem word wanneer die kinders die ouderdom
bereik waarop hulle begin werk.

Deelnemingskoers van die arbeidsmag. Dit behels diegene wat ekonomies aktief is en
werk soek.

Migrasie. Werkers beweeg dikwels van land tot land op soek na werk.

1.2.3 Vergoeding vir arbeid

Werkers word vergoed met lone. Ander voordele, dikwels genoem betaling in goedere,
soos maatskappymotors of -huisvesting, kan ook ingesluit word.

In ’n markstelsel word besoldigingsvlakke deur die volgende faktore beinvloed:

e die vraag na spesifieke goedere en dienste
e die vraag na’n spesifieke soort arbeid.

1.3 Kapitaal

Kapitaal bestaan uit al die vervaardigde goedere en dienste wat gebruik word in die
produksie van verbruikersgoedere (goedere wat gebruik word om verbruikersgoedere te
vervaardig), asook al die geld wat gebruik word om kapitaalgoedere te koop (goedere wat
deur verbruikers gekoop word om in hul behoeftes te voorsien).

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 5

### Page 12

ONDERWERP

Kapitaal is afkomstig van besparing, wat die volgende vier bronne het:

¢ huishoudings

° besighede

e regering

¢ buitelandse state.

1.3.1 Kenmerke van kapitaal

¢ Dit is noodsaaklik vir die voortsetting van produksie en vir ekonomiese groei (’n
styging in die waarde van goedere en dienste wat in die ekonomie geproduseer word).

¢ Kapitaalgoedere neem met verloop van tyd af in waarde, en moet vervang word.

e Kapitaal word deur besighede en die staat besit.

¢ Kapitaal kan geklassifiseer word as maatskaplike kapitaal (soos skole en hospitale) en
menslike kapitaal (soos vaardighede en ervaring).

1.3.2 Belangrikheid van kapitaal

e Kapitaal is belangrik vir die handhawing van produksie en die generering van
ekonomiese groei.

e Kapitaalverbreding vind plaas wanneer kapitaalvoorraad toeneem teen dieselfde
koers as die arbeidsmag en die depresiasiekoers, sodat die kapitaal per werker
konstant bly. Die ekonomie sal uitbrei in terme van gemiddelde uitset, maar
produktiwiteit per werker bly konstant.

e Kapitaalverdieping kom voor wanneer die kapitaal per werker toeneem.

¢ Die skepping van kapitaalgoedere staan bekend as investering.

1.3.3 Vergoeding van kapitaal

Kapitaaleienaars verdien rente, wat die geld is wat verdien word vir die leen van geld aan
’n ander individu of instelling, of die geld wat betaal word vir die leen van geld.

Die opbrengskoers op ’n belegging (die vergoedingsbedrag) word beinvloed deur:

¢ die risiko van die belegging

edie likwiditeit van die belegging

edie tydsduur (termyn) van die belegging
edie vraag na kapitaalgoedere

¢ die hoeveelheid beskikbare finansiering
e die monetére beleid van ’n land.

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 6

### Page 13

ONDERWERP

1.4 Ondernemerskap (Entrepreneurskap)

Ondernemers is mense of besighede wat nuwe besighede begin of wat nuwe goedere en
dienste skep en bemark.

1.4.1 Kenmerke van entrepreneurs

e  Hulle is vernuwend en identifiseer geleenthede.

¢ Hulle bring die ander drie produksiefaktore byeen en gebruik hulle om goedere of
dienste produseer.

e Hulle neem die inisiatief of risiko om ’n nuwe besigheid te begin of nuwe besighede te
ontwikkel.

e Hulle is oorwegend ondernemend.

e Entrepreneurs kan individue, groepe individue, besighede of regerings wees.

1.4.2 Belangrikheid van ondernemers

Ondernemers is onmisbaar omdat:

¢ hulle grond, kapitaal en arbeid byeenbring vir die produksie van goedere en dienste,
en daardeur ekonomiese groei bewerkstellig

e hulle welvaart skep deur spaargeld en geleende geld te gebruik vir die aankoop van
kapitaalgoedere, en rente betaal aan die gelduitleners

e hulle mense in diens neem, en daardeur werkgeleenthede skep

e hulle gesonde mededinging bevorder.

1.4.3 Vergoeding van ondernemers

Die vergoeding van ondernemers staan bekend as wins.

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 7

### Page 14

ONDERWERP

2 Gemeenskapsdeelname aan besluitneming

Belangrike funksies van plaaslike regerings is dat hulle:

e die geleentheid skep vir konsultasie met mense oor dinge wat in hul omgewing gebeur
©  mense op die hoogte hou van hul planne en projekte.

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 8

### Page 15

ONDERWERP

3 Ekonomies gemarginaliseerde groepe

3.1 Toeganklikheid

In die dekades wat die koms van die Suid-Afrikaanse demokrasie in 1994 voorafgegaan
het, het die apartheidsregering stelselmatig swart- en bruinmense, en Indiérs, uitgesluit
van betekenisvolle deelname aan die land se ekonomie. Dit het onafwendbaar gelei tot
wydverspreide armoede en ontbetering. Ter regstelling van hierdie situasie het die Suid-
Afrikaanse regering ’n stel beleidsmaatreéls vir swart ekonomiese bemagtiging (SEB) en
indiensneming ontwikkel.

3.2 Bemagtiging

Die Wet op Breébasis- Swart Ekonomiese Bemagtiging is in 2003 in werking gestel. Suid-
Afrika se beleid van swart ekonomiese bemagtiging is nie bloot ’n morele inisiatief om die
foute van die verlede reg te stel nie. Dit is ’n pragmatiese strategie vir groei, wat daarop
gemik is om die land se volle ekonomiese potensiaal te verwesenlik, terwyl die swart
meerderheid opgeneem word in die hoofstroom van die landsekonomie.

Hiermee wil die regering die volgende doelwitte bereik:

e meer swartmente bemagtig om ondernemings te besit en te bestuur

e ’n betekenisvolle verandering bewerkstellig in die rassesamestelling van eienaarskap
en bestuurstrukture, asook in bestaande en nuwe ondernemings se poste vir geskoolde
werkers

¢ toegang tot finansiering vir swart ekonomiese bemagtiging bevorder

e  landelike en plaaslike gemeenskappe bemagtig deur vir hulle toegang te bewerkstellig
tot ekonomiese aktiwiteite, grond, infrastruktuur, eienaarskap en vaardighede

e die ontwikkeling van menslike hulpbronne onder swartmense bevorder by wyse van,
onder meer, mentorskappe, vakleerlingskappe en internskappe

e die mate verhoog waarin gemeenskappe, werkers, kodperatiewe instellings en ander
kollektiewe ondernemings bestaande en nuwe ondernemings besit en bestuur, en hul
toegang tot ekonomiese aktiwiteite, infrastruktuur en vaardighede verhoog

¢  bydra tot die ontwikkeling van die operasionele en finansiéle kapasiteit van SEB-
ondernemings, veral klein, medium en mikro-ondernemings (KMMO’s), asook
ondernemings wat deur swartmense besit word

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 9

### Page 16

ONDERWERP

e die mate verhoog waarin swart vroue bestaande en nuwe ondernemings besit en
bestuur, en hul toegang tot ekonomiese aktiwiteite, infrastruktuur en
vaardigheidsontwikkeling vergemaklik.

3.3 Verkryging

Verkrygingsbeleid behels die verlening van voorrang vir die toekenning van staatstenders
aan besighede wat die SEB-wet nakom.

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 10

### Page 17

ONDERWERP

1 Noem’n volhoubare gebruik vir grond. (2)
2  Verduidelik die ekonomiese term water. (2)
3  Verduidelik die omstandighede waarin ’n besigheid se produktiwiteit laag kan
wees. (4)
4 Verduidelik drie probleme wat teweeggebring word deur ’n ongeskoolde
arbeidsmag. (6)
5 Noem drie voorbeelde van nie-herwinbare kragbronne. (6)
6 Hoekom is ondernemers belangrik? (8)
7 Bespreek vyf oogmerke van Suid-Afrika se Wet op Breébasis- Swart Ekonomiese
Bemagtiging. (10)
[38]

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 11

### Page 18

ONDERWERP

1
2

3
4

nw

landbou, vv veeteelt VV herwinbare woude VV (4 x 2) (2)
grond vv (2)
ongeskoolde arbeidsmag, VV gebrek aan kapitaalgoederevv (2x 2) (4)
gebrek aan produktiwiteit, VV onvermoé om take te verrig wat geskooldheid verg,VV
geld en tyd moet in opleiding belé word vv (3 x 2) (6)
olie, VV steenkool, vv gas VV Gx 2) (6)

Hulle is vernuwend en identifiseer geleenthede. VV

Hulle bring die ander drie produksiefaktore byeen en gebruik hulle om goedere en
dienste te produseer. VV

Hulle neem die inisiatief of aanvaar die risiko om nuwe besighede te begin of
besighede te ontwikkel. VV

Hulle is meesal ondernemende mense. VV

Hulle kan individue, groepe individue, besighede of regerings wees. (8)
Bemagtig meer swartmense om besighede te besit en te bestuur. VV

Bewerkstellig ’n betekenisvolle verandering in die rassesamestelling van eienaarskap-
en bestuurstrukture, en in die bestaande en nuwe ondernemings se poste vir geskoolde
werkers. VV

Bevorder toegang tot finansiering vir swart ekonomiese bemagtiging. VV

Bemagtig landelike en plaaslike gemeenskappe deur vir hulle toegang te bewerkstellig
tot ekonomiese aktiwiteite, grond, infrastruktuur, eienaarskap en vaardighede. VV
Bevorder die ontwikkeling van menslike hulpbronne onder swartmense deur,
byvoorbeeld, mentorskappe, vakleerlingskappe en internskappe. VV

Verhoog die mate waarin gemeenskappe, werkers, kodperatiewe en ander kollektiewe
instellings bestaande en nuwe besighede besit en bestuur, en verhoog hul toegang tot
ekonomiese aktiwiteite, infrastruktuur en vaardighede. VV

Help met die ontwikkeling van die operasionele en finansiéle kapasiteit van SEB-

ondernemings, veral klein, medium en mikro-ondernemings (KMMO’s) en besighede
wat deur swartmense besit word. VV

Verhoog die mate waarin swart vroue bestaande en nuwe besighede besit en bestuur,
en fasiliteer hul toegang tot ekonomiese aktiwiteite, infrastruktuur en
vaardigheidsontwikkeling. VV (10)

[38]

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 12

### Page 19

Oorsig

ONDERWERP

Sirkulére vloei en kwantitatiewe elemente:
ekonomiese goedere en dienste

Onderwerp 2 behels ’n bespreking van die sirkulére vloei van goedere en dienste, asook
van metodes vir die berekening van die totale waarde van goedere en dienste in die
ekonomie oor ’n gegewe tydperk (gewoonlik een jaar).

Onderwerp 2
SIRKULERE VLOEI EN KWANTITATIEWE ELEMENTE; EKONOMIESE GOEDERE EN DIENSTE
Bladsy 14 Bladsy 16 Bladsy 17 Bladsy 18 Bladsy 19
1 2 3 4 5
Finale en Finale Verbruiksbesteding | Brutovastekapitaal- Die hooftotale
tussentydse verbruiksbesteding deur die staat vorming (I)
goedere deur huishoudings

©

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie

### Page 20

ONDERWERP

1 Finale en tussentydse goedere

Ekonomiese goedere en dienste word geproduseer deur gebruik van die produksiefaktore
ter vervulling van die behoeftes en begeertes van verbruikers. Ekonomiese goedere is
verbruikbare items wat nuttig is vir mense maar skaars is in verhouding tot die vraag
daarna, sodat menslike inspanning nodig is vir die verkryging daarvan. Hierteenoor is
vrye goedere (soos lug) in oorvloed beskikbaar en geen bewustelike inspanning is nodig
om hulle te verkry nie.

Daar is twee verskillende soorte ekonomiese goedere:

¢ tussentydse goedere en dienste, wat gebruik word in die produksie van ander
goedere en dienste

¢ finale goedere (eindgoedere) en dienste, wat aan die eindverbruiker verkoop word
en nie weer verkoop sal word nie.

¢ sommige items kan as eindprodukte sowel as tussentydse produkte beskou word,
afhangend van hoe hulle gebruik word. Suiker, byvoorbeeld, word regstreeks gebruik,
asook in die vervaardiging van ander voedselprodukte.

Finale goedere en dienste word in die produktemark gekoop deur die vier deelnemers aan
die ekonomie:

¢ huishoudings

e besighede

e regerings

¢ buitelandse sektor.

Ons noem huishoudelike besteding verbruik (C), besighede se besteding aan
kapitaalgoedere investeringsbesteding (I), regeringsuitgawes staatsbesteding (G) en
besteding deur die buitelandse sektor uitvoere (X). Ingevoerde goedere staan bekend as
invoere (Z).

1.1 Stromings in die ekonomie

Goedere en dienste vloei tussen die produsente in die besighede en die verbruikers in die
huishoudings. Betalings vir goedere en dienste en vir produksiefaktore vloei tussen
huishoudings, regerings en besighede. Hierdie stromings staan bekend as die sirkulére
vloei in die ekonomie.

© Via Afrika Uitgewers »» Ekonomie 14

### Page 21

ONDERWERP

+

Firmas Huishoudings

FIGUUR 2.1 Die sirkulére vloei diagram

© Via Afrika Uitgewers »» Ekonomie 15

### Page 22

ONDERWERP

2 Finale verbruiksbesteding deur huishoudings (C)

Dit is die totale waarde van alle geld wat mense in ’n land bestee aan finale goedere en
dienste oor ’n sekere tydperk. Ekonome ondersoek dit om veranderinge in die handelsiklus
te identifiseer. ’n Styging in die besteding aan duursame goedere, byvoorbeeld, kan
daarop dui dat ’n oplewing in die siklus binnekort sal voorkom.

2.1 Samestelling van huishoudelike besteding

Huishoudings bestee hul inkomste aan nie-duursame goedere, semi-duursame goedere en
duursame goedere en dienste.

¢ Duursame goedere is tasbare goedere (goedere wat aangeraak kan word) en meesal
langer as ’n jaar hou, soos meubels en motorvoertuie.

¢ Semi-duursame goedere is tasbare goedere met ’n korter lewensiklus, soos klere en
skoene.

¢ Nie-duursame goedere is goedere soos voedsel en brandstof wat verbruik kan word en
nie lank hou nie.

¢ Dienste is aktiwiteite wat mense se behoeftes en begeertes vervul, soos wat gelewer
word deur restaurante. Mediese en onderwysdienste is ook voorbeelde.

2.1.1 Belangrikheid van C

Hoe hoér verbruikersbesteding is, des te meer behoeftes en begeertes word vervul. Dus,
des te hoér die ekonomiese bevrediging van huishoudings se behoeftes en begeertes, en
des te hoér die ekonomiese aktiwiteit van die land.

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 16

### Page 23

ONDERWERP

3 Verbruiksbesteding deur die staat

Verbruiksbesteding deur die staat (G) is die geld wat alle staatsdepartemente
gesamentlik aan goedere en dienste bestee.

3.1 Samestelling

Verbruiksbesteding deur die staat (G) val in twee kategorieé:

¢ besoldiging van werknemers in die openbare sektor (staatsamptenare), wat die
grootste komponent is
e besteding aan goedere en dienste.

Oordragbetalings soos ouderdomspensioene en kindertoelaes is nie by hierdie syfer
ingesluit nie, aangesien hulle die oordrag behels van geld van een groep na’n ander en
dus nie deel vorm van besteding nie.

Besteding ingevolge die nasional begroting van 2008 was soos volg:

@ skuld

i onderwys

@ welsyn

i gesondheid

@ behuising

@ beskerming

M™ water en landbou

@ ander

™@ vervoer en
kommunikasie

FIGUUR 2.2 Begroting 2008/2009
(Bron: http://www.etu.org.za)

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 17

### Page 24

ONDERWERP

4 Brutovastekapitaalvorming (I)

Brutovastekapitaalvorming (I) is ook bekend as investering en vind plaas wanneer
kapitaalvoorraad, soos masjinerie, geboue en inventarisse, toeneem. Dit moet nie verwar
word met finansiéle investering nie. Finansiéle investering vind plaas wanneer mense geld
by finansiéle instellings deponeer, of aandele of ander finansiéle instrumente koop.

Kapitaalgoedere word as finale goedere beskou omdat hulle nie verder geprosesseer word
vir herverkoop nie.

4.1 Samestelling

Vaste kapitaal sluit goedere in soos infrastruktuur en fabrieke wat help om goedere te
produseer.

Tasbare bates is goedere soos masjinerie, wat aangeraak en gesien kan word.

Ontasbare bates kan nie aangeraak of gesien word nie, soos gas- en steelkool-eksplorasie.

4.2 Belangrikheid

¢ Kapitaalvorming is belangrik want namate die kapitaalvoorraad groei, verhoog die
ekonomiese vermoé om meer goedere en dienste te produseer terselfdertyd. Dit lei tot
ekonomiese groei.

© Verhoogde produksie lei tot hoér indiensneming en ’n toename in die BBP.

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 18

### Page 25

ONDERWERP

5 Die hooftotale

5.1 Bruto Binnelandse Produksie/Produk (BBP)

Dit is die totale waarde van alle goedere en dienste wat in ’n spesifieke tydperk —
gewoonlik ’n jaar — binne die grense van ’n land geproduseer word.

Dit kan op een van drie maniere bereken word:

¢ waarde toegevoeg
¢ inkomstemetode
e bestedingsmetode.

5.2 Bruto waarde toegevoeg

Die metode van bruto waarde toegevoeg meet die totale uitset van finale goedere en
dienste wat in die bestek van ’n jaar geproduseer is. Dit is die markwaarde van ’n besigheid
se uitset, minus die waarde van enige insette wat van ander besighede gekoop is. Dit
beteken dat die BBP bereken word ooreenkomstig die metode van bruto waarde toegevoeg.

Voorbeeld: ’n Boer produseer 2 000 sakke koring, wat aan ’n meulenaar verkoop word vir
R20 ooo. Die waarde wat deur die boer toegevoeg is, is dus R20 ooo. Die meulenaar
verwerk die koring tot meel en verkoop dit aan ’n bakkery vir R35 000. Hy het R15 000
toegevoeg tot die waarde van die produk. Die bakker bak brood met die meel en verkoop
dit aan ’n winkel vir R40 ooo. Hy het dus Rs 000 toegevoeg tot die waarde van die produk.
Die winkel verkoop die brood vir R45 000, en het dus ook Rs5 000 tot die waarde van die
produk toegevoeg.

Boer = R20 000
Meulenaar = R15 000
Bakkery =R5 000
Winkel =R5 000
Totale waarde toegevoeg = R45 000

© Via Afrika Uitgewers »» Ekonomie 19

### Page 26

ONDERWERP

5-3 Bruto nasionale besteding (BNB)

Bruto nasionale besteding (BNB) is die totale waarde van al die geld wat in ’n spesifieke tydperk
aan goedere en dienste bestee is.

5-4 Bruto binnelandse besteding (BBB)

BBB=C+G+l

Cis die finale verbruiksbesteding deur huishoudings.
G is staatsverbruiksbesteding.

lis bruto vastekapitaalvorming en die verandering in inventarisse.

5-5 Besteding aan bruto binnelandse produk

Binnelandse besteding sluit besteding in aan goedere wat uit ander lande ingevoer is, en
dit moet dus ingereken word by besteding. Binnelandse produkte wat oorsee verkoop word
as uitvoere en nie plaaslike gekoop is nie, moet dus van binnelandse besteding afgetrek
word.

Besteding aan bruto binnelandse produk=C +1+G + (X-Z).

5.5.1 Invoere (M) en uitvoere (X) (Handel)

Die transaksies tussen lande, invoere en uitvoere, staan bekend as handel.

Uitvoere skep ruimte vir verhoogde produksie, wat die ekonomie stimuleer, skep die
geleentheid vir verhoogde indiensneming, en laat buitelandse valuta die land inkom as
betaling vir uitvoere.

Invoere bring noodsaaklike goedere en dienste na die land, wat nie plaaslik vervaardig
kan word nie. Goedkoper invoere kan armer mense help.

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 20

### Page 27

ONDERWERP

5-6 Bruto nasionale inkomste (BNI)/BBP (I)

Dit is die totale waarde van die uitset of inkomste verdien deur die inwoners van ’n land as
gevolg van die benutting van hul produksiefaktore in die bestek van ’n jaar.

BBP (I) = huur + rente + lone + winste

BNI = BBP + inkomste verdien uit die res van die wéreld deur Suid-Afrikaners — inkomste verdien deur

buitelanders in Suid-Afrika

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 21

### Page 28

ONDERWERP

1 Gee’n voorbeeld van ’n finale produk, ’n tussentydse produk, en verduidelik die
verskil tussen die twee. (6)

2 Verduidelik die vergelyking BBP (E) = C +G+I(X-M). (8 x 2) (16)

3  Bereken die finale verbruiksbesteding met gebruik van die volgende inligting:

¢ Private verbruiksbesteding is R40,2 miljard

¢ Verbruiksbesteding deur die staat is R15,5 miljard

¢ Bruto vastekapitaalvorming is R8,1 miljard. (8)

4 Gee voorbeelde van verskillende soorte goedere waarop huishoudings geld bestee?

(12)
5 Noem die vier hoofrolspelers in die ekonomie. (4)
6 Hoekom word invoere nie ingesluit in binnelandse besteding nie? (4)
7. Wat is die belang van vastekapitaalvorming? (6)
[56]

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 22

### Page 29

ONDERWERP

1 Finale goedere, soos klere, skoene en kos, word gekoop deur eindverbruikers. VVV
Tussentydse goedere word gebruik in die verdere produksieproses, soos die
vervaardiging van materiaal vir die maak van klere, leer vir die maak van skoene, en

vrugte vir inmaak. VVV (6)
2  Bruto binnelandse produk = verbruiksbesteding + staatsbesteding + investering (plus

uitvoere en minus invoere) (VVVVVVVVVVVV 12 plus verduideliking VVVv) (16)
3 R4o,2 miljard + R15,5 miljard + R8,1 miljard = R63,8 miljard. (8) VWVVVVVV (8)
4 Nie-duursame goedere (kos, drinkgoed, petrol) VVVV

Semi-duursame goedere (klerasie, boeke, motorbande)VVVV

Duursame goedere (meubels, motors, fietse) VV VV (12)
5 huishoudings, vv besighede, vv staat, VV buitelandse sektor VV (4)
6 Aangesien hulle nie deel vorm van ons produksie nie vv en die inkomste uit hul

verkope na die buiteland gaan. VV (4)

7 Toenames in kapitaalvoorraad skep ruimte vir toename in produksie. VV Verhoogde
produksie lei tot meer indiensneming. Vv Kapitaalvorming bevorder die groei van die
BBP. vv (6)

[56]

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 23

### Page 30

ONDERWERP

Ekonomiese stelsels: gemengde ekonomie

Oorsig

Onderwerp 3
EKONOMIESE STELSELS: GEMENGDE EKONOMIE
Bladsy 25 Bladsy 26 Bladsy 27 Bladsy 28
1 2 3 4
Die markekonomie Die sentraal beplande Die gemengde Ekonomiese
ekonomie ekonomiese stelsel van doeltreffendheid
Suid-Afrika

© Via Afrika Uitgewers »» Ekonomie 24

### Page 31

ONDERWERP

1 Die markekonomie

Dit is ook bekend as die vryemarkstelsel, waarin die kragte van vraag en aanbod deur
entrepreneurs gebruik word om die drie kernvrae in die ekonomie te beantwoord:

¢ Wat behoort geproduseer te word?
¢ Hoe behoort produksie te geskied?
e Vir wie produseer die ekonomie?

1.1 Kenmerke van die markekonomie

Die begeerte om die grootste moontlike wins te maak is die grootste dryfveer.

¢  Daar is private eienaarskap van die produksiefaktore.

e Dit staan individue vry om besighede te begin en om te leef en te werk waar hulle wil.

¢ Besighede ding met mekaar mee.

¢  Daar is afwesigheid van ’n sentrale plan. Die regering speel ’n beperkte rol deur slegs
basiese dienste te verskaf.

¢ Besighede neig om te spesialiseer in die vervaardiging van produkte wat die grootste
moontlike winste lewer.

1.2 Voordele van ’n markekonomie

¢ Produksie is doeltreffend.

¢  Verbruikers het ’n wye keuse van produkte waaruit hulle kan kies.

e  Daar is vryheid van handeling, eienaarskap, beweging en spraak.

¢ Mense word aangemoedig om nuwe produkte te bedink en te ontwikkel.
¢ Daar is hoé ekonomiese groei.

1.3 Nadele van ’n markekonomie

¢  Eiebelang kan lei tot ’n gebrek aan besorgdheid oor diegene wat swakker daaraan toe
is, en ’n onverskillige gebruik van hulpbronne.

e Daar is ongelyke verspreiding van inkomste en welwaart.

¢ Die markekonomie funksioneer nie altyd doeltreffend nie (markterugslag), wat
aanleiding gee tot staatsinmenging ter beskerming van armes.

¢ Die markekonomie is onderhewig aan handelsiklusse.

© Via Afrika Uitgewers »» Ekonomie 25

### Page 32

ONDERWERP

2 Die sentraal beplande ekonomie

’n Sentraal beplande ekonomie word beheer en bestuur deur ’n regering wat al die besluite
neem oor wat geproduseer sal word, hoe dit sal geskied, en watter goedere en dienste aan
verbruikers toegedeel sal word.

2.1 Kenmerke

’n Sentraal beplande ekonomie word deur die volgende gekenmerk:

e geen private eienaarskap

e sentrale beplanning en beheer

¢ staatsondernemerskap

¢ die uitoefening van dwang ter bereiking van ekonomiese doelwitte.

2.2 Voordele van ’n sentraal beplande ekonomie

¢ Daar is gelyke verspreiding van inkomste.

¢ Geen vermorsing weens mededinging nie.

¢  Staat stel almal in diens, wat werkloosheid uitskakel.
¢  Staat verskaf infrastruktuur en dienste.

¢ Buitefaktore word gehanteer.

e Prys word geadministreer.

2.3 Nadele van ’n sentraal beplande ekonomie

¢ Arbeidsmag het min motivering om harder te werk of innoverend te wees.

e Lae werkersmotivering en swak beplanning deur die staat kan lei tot laer ekonomiese
groei.

¢  Daar is ’n tekort aan verbruikersgoedere en dienste.

e Afwesigheid van mededinging lei tot ’n gebrek aan verbruikerskeuse.

¢ Vryheid van beweging en spraak word beperk.

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 26

### Page 33

ONDERWERP

3 Die gemengde ekonomiese stelsel van Suid-Afrika

Dit is ’n kombinasie van markkapitalisme en sentrale beplanning. Sommige lande soos
China en Swede is meer sosialisties en minder kapitalisties, terwyl andere, soos die VSA,
meer kapitalisties en minder sosialisties is.

3.1 Kenmerke van die gemengde ekonomiese stelsel in
Suid-Afrika

¢ Die winsmotief bestaan.

¢ Mededinging heers.

¢ Die staat meng wel by die ekonomie in.

e Besighede in die private sektor verskaf sommige goedere en dienste.
e Natuurlike hulpbronne en besighede is meesal in private besit.

3.2 Voordele van die gemengde ekonomiese stelsel

e  Daar is vryheid van keuse en private eienaarskap van grond en besighede.

e Private eienaarskap, tesame met infrastruktuur wat deur die staat voorsien is, bevorder
ekonomiese groei.

¢ Staat verbeter maatskaplike welsyn, veral in die geval van die armes.

¢ Staat voer wetgewing deur ter beskerming van die omgewing.

¢ Ekonomiese groei word aangemoedig.

3.3 Nadele van ’n gemengde ekonomiese stelsel

¢ Solank die winsmotief bestaan, sal daar eiebelang wees en ’n gebrek aan besorgdheid
oor die armes.

e Armoede bestaan steeds.

¢ Staatsondernemings laat gewoonlik nie mededinging toe nie, wat lei tot monopolieé.

¢ Staatsinmenging kan indiensneming laat afneem.

© Via Afrika Uitgewers »» Ekonomie 27

### Page 34

ONDERWERP

4 Ekonomiese doeltreffendheid

Twee van die hooffunksies van die staat in ’n gemengde ekonomie is die lewering van
maatskaplike dienste ter verbetering van armes se welstand, en die lewering van
ekonomiese dienste ter bevordering van ekonomiese groei.

4.1 Suid-Afrika se maatskaplike dienste

Hierdie dienste sluit in:

* onderwys

e  gesondheidsorg

¢ welsynsdienste en maatskaplike toelaes

¢ behuising en gemeenskapsgeriewe soos biblioteke, sale en parke
© openbare orde en veiligheid.

4.1.1 Die doeltreffendheid van die Suid-Afrikaanse regering in die
lewering van maatskaplike dienste

Ondanks groot toenames in besteding, bly die lewering van hierdie dienste problematies.
Die gevolg hiervan is talle openbare prostesaksies en kritiek in die nuusmedia.

Onderwys en opleiding. Suid-Afrika se geletterdheidsvlak is laag en die slaagsyfer vir
Graad 12 bly eweneens laag. Daar is ’n tekort aan geskoolde werkers, wat ekonomiese groei
vertraag.

Gesondheidsorg. Hospitale en klinieke sukkel om die mas op te kom met die aantal mense
wat gesondheidsorg benodig. Die vraag na gesondheidsorg sal na alle waarskynlikheid
toeneem namate meer mense met MIV en tuberkulose behandeling nodig het.

4.2 Suid-Afrika se ekonomiese dienste

Verskillende staatsdepartemente probeer ekonomiese ontwikkeling bevorder deur die
inwerkingstelling van beleidmaatreéls ter verbetering van produksie. Subsidies en toelaes
word ook toegestaan as deel van die pogings. ’n Voorbeeld is die Departement van Handel
en Nywerheid, wat plaaslike besighede help om markte vir hul produkte te vind op sterkte
van handelsooreenkomste met ander lande.

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 28

### Page 35

ONDERWERP

4.2.1 Die doeltreffendheid van die Suid-Afrikaanse regering in die
lewering van ekonomiese dienste

Die hoé prys van sommige van Suid-Afrikaanse goedere, soos klerasie, vergeleke met dié
van China en Indié het dit vir Suid-Afrika moeilik gemaak om goedere uit te voer. Die
Inisiatief vir Versnelde en Gedeelde Groei in Suid-Afrika (ASGISA) is in 1996 ingestel te
bevordering van groei en indiensneming. Die Nuwe Ekonomiese Groeipad is in 2010
aangekondig om armoede en werkloosheid te help verlig.

4.2.2 Die doelwitte van GEAR

Die doelwitte van GEAR sluit in:

¢ om/’n hoé ekonomiese groeikoers te bereik
¢ om die private sektor te vergroot

¢ om produksie en indiensneming te verhoog
¢ om fiskale beleid te hervorm

¢ om handel en investering aan te moedig.

4.2.3 Die doelwitte van HOP

Die doelwitte van HOP sluit in:

¢ die voldoening aan die basiese behoeftes van die gemeenskap (behuising, water,
elektrisiteit, ens.)

¢  ontwikkeling van menslike hulpbronne deur onderwys en opleiding

© groei van die ekonomie en uitskakeling van ekonomiese ongelykhede

e demokratisering van die staat en van gemeenskappe

¢ doeltreffende finansiéle omgewing en bestuur van die program.

Internasionale mededingendheid verwys na die vermoé van Suid-Afrikaanse besighede
om die prys en gehalte van ander lande se uitsette te ewenaar. Daar is drie maniere waarop
internasionale mededingendheid bewerkstellig kan word:

1 besighede moet goedere van ’n hoé standaard produseer wat nie duurder is as
buitelandse goedere nie

2. die sentrale bank moet help deur stabiele wisselkoerse te handhaaf

3 lande wat uitvoer, benodig inflasiekoerse wat ooreenstem met dié van hul
handelsvennote.

© Via Afrika Uitgewers »» Ekonomie 29

### Page 36

ONDERWERP

1 Noem vier nadele van markkapitalisme. (8)
2 Noem vyf voordele van ’n markekonomie. (10)
3 Hoekom kan’n handelsiklus nadelig wees in ’n ekonomie? (2)
4 Gee twee kenmerke van ’n sentraal beplande ekonomie. (4)
5 Daar is geen werkloosheid in ’n sentraal beplande ekonomie nie.
Waar of Onwaar? (2)
6 Noem vier voordele van ’n sentraal beplande ekonomie. (8)
[4]

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 30

### Page 37

ONDERWERP

1 handelsiklusse, VV eiebelang, VV ongelyke verspreiding van welvaart en inkomste, VV

markterugslag VV (8)

2 hoé ekonomiese groei, VV doeltreffendheid, Vv innovering, VV wyer verbruikerskeuses
beskikbaar, VV vryheid van handeling, eienaarskap en spraak VV (10)

3  Handelsiklusse maak dit moeilik om doeltreffend te beplan. Vv ’n Insinking kan lei tot
werkloosheid, wat ontbering meebring. VV (2)

4 geen private eienaarskap nie, VV staatsbeplanning en —beheer, VV
staatsentrepreneurskap VV (4)

5 Waar vv (2)

6  regeringsdienste, VV gelykheid van inkomste, Vv volle indiensneming, VV geen
vermorsing weens mededinging nie VV (8)

[34]

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 31

### Page 38

ONDERWERP

Basiese ekonomiese probleem,
handelsiklusse en openbare sektor:
ekonomiese struktuur

Oorsig

In Onderwerp 4 word die drie sektore van die Suid-Afrikaanse ekonomie ondersoek.

Wanneer ons praat van die struktuur van ons ekonomie, verwys ons na die manier waarop
die BBP geproduseer word in terme van die ekonomiese sektor wat dit produseer.

Onderwerp 4
BASIESE EKONOMIESE PROBLEEM, HANDELSIKLUSSE EN OPENBARE SEKTOR: EKONOMIESE STRUKTUUR
Bladsy 33 Bladsy 35 Bladsy 36 Bladsy 38
1 2 3 4
Die primére sektor Die sekondére sektor Die tersiére sektor Suid-Afrikaanse
infrastruktuur

© Via Afrika Uitgewers »» Ekonomie 32

### Page 39

ONDERWERP

1 Die primére sektor (ook soms bekend as die primére
sekton

1.1 Samestelling van die primére sektor

Bestaan uit nywerhede wat gebaseer is op die natuurlike hulpbronne van ’n land. Dit sluit
in:

e landbougrond en veelteelt

¢ plantasies — houtnywerheid

e minerale - mynbou

e water — hidroélektriese krag

© olie- en steenkoolreserwes — krag
e seelewe — vissery.

1.2 Belang van die primére sektor

¢ Verskaf krag deur grondstowwe soos steenkool.
¢  Verskaf grondstowwe vir sekondére nywerhede.
e Produseer voedsel.

¢ Skep werkgeleenthede en verbeter vaardighede.
e Verdien buitelandse valuta en verhoog handel.
e Dra by tot die BBP.

¢ Genereer staatsinkomste deur belasting.

¢ Help om die ekonomie te stimuleer.

Namate ’n land ekonomies meer ontwikkeld raak, neem die bydrae van die primére sektor
tot die algehele BBP af.

1.3 Diskriminasie en uitsluiting in die primére sektor

Weens apartheid in die jare voor 1994:

¢ het swartmense hul tradisionele grond aan blanke boere afgestaan

¢ was swartmense nie in staat om grond te koop buite die gebiede wat vir swartmense
gereserveer is nie

¢ was swartmense nie geregtig op die bystand wat aan blanke boere verleen is nie.

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 33

### Page 40

ONDERWERP

Die Program vir die Herverdeling van Grond van 1995 is gemik op die verbetering van
swartmense se toegang tot landbougrond. Die vordering hiermee was egter stadig. Sedert
2006 is talle ooreenkomste vir swart ekonomiese bemagtiging gesluit. Hierdeur het
swartmense eienaarskap in myne gekry.

© Via Afrika Uitgewers »» Ekonomie 34

### Page 41

ONDERWERP

2 Die sekondére sektor (soms ook bekend as die
vervaardigingsekton

2.1 Samestelling van die sekondére sektor

Die sektor behels die vervaardiging van goedere uit verskillende grondstowwe. ’n
Voorbeeld is die vervaardiging van ’n motor of oprigting van ’n gebou. Sommige produkte
word verder in die vervaardigingsproses gebruik vir die produksie van ander produkte. ’n
Voorbeeld is die vervaardiging van motoronderdele. Die sekondére sektor word
onderverdeel in ligte en swaar nywerhede.

2.2 Belang van die sekondére sektor

e  Produseer verbruikersgoedere.

¢ Help om selfversorgendheid te verhoog.

¢ Skep werkgeleenthede en verskaf vaardigheidsopleiding.
¢ Dra by tot die BBP.

¢  Genereer buitelande valuta.

e Bevorder ekonomiese groei.

2.3 Diskriminasie en uitsluiting in die sekondére sektor

Swartmense is in die apartheidsera meesal van opleiding uitgesluit, wat meegebring het
dat hulle grotendeels uitgesluit is van werkgeleenthede in die sekondére sektor. Heelwat
klem word geplaas op Swart Ekonomiese Bemagtiging (SEB) en die noodsaak dat voorheen
benadeelde mense gehelp word om vaardighede op te doen.

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 35

### Page 42

ONDERWERP

3 Die tersiére sektor (soms ook bekend as die
dienstesekton

Dit is die grootste ekonomiese sektor van alle ontwikkelde lande.
Dit is so, want in alle ontwikkelde ekonomieé:

¢ word goedere en dienste in formele markte verkoop
¢ word die finansiéle dienstesektor deur almal gebruik
¢ is kommunikasiemetodes meer gevorderd

e gebruik verbruikers professionele dienste.

3.1 Samestelling van die tersiére sektor

Die tersiére sektor kan onderverdeel word in ’n aantal verskillende groeperings:

e finansies

e  versekering

e persoonlike dienste

¢  besigheidsdienste

¢ eiendomsdienste

¢ groot- en kleinhandel

¢ akkommodasie en spyseniering
e  vervoer

¢ kommunikasie

¢ regeringsdienste.

3.2 Belangrikheid van die tersiére sektor

¢ Dra by tot die BBP.

©  Verskaf werkgeleenthede en vaardigheidsopleiding.
e Skep markte vir goedere en dienste.

e Dra by tot ekonomiese groei.

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 36

### Page 43

ONDERWERP

3.3 Diskriminasie en uitsluiting in die tersiére sektor

Tydens apartheid is gediskrimineer teen besighede wat deur swartmense besit is. As
gevolg hiervan kon swartmense nie eiendom besit buite die aangewese gebiede, kapitaal
bekom, handel in blanke gebiede of wettige besighede vorm nie.

Na 1994 is wette deurgevoer wat hierdie toedrag van sake verander het. Sowel die Wet op
Swart Ekonomiese Bemagtiging en die Wet op Gelyke Indiensneming is daarop gemik om
te verseker dat swartmense op alle bestuursvlakke in diens geneem word.

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 37

### Page 44

ONDERWERP

4 Suid-Afrikaanse infrastruktuur

4.1 Kommunikasie

Die oordrag van inligting moet vinnig en doeltreffend geskied, sodat besighede
mededingend kan wees. Kommunikasie is belangrik om die volgende redes:

¢  besighede kan doeltreffend funksioneer

edit dra by tot die BBP

¢ neem mense in diens

¢ hou verbruikers ingelig oor produkte en dienste
¢ help besighede om ingeligte besluite te neem.

Daar is talle verskillende kommunikasiestelsels in Suid-Afrika.

¢ Ons posdiens word grotendeels beheer deur die Suid-Afrikaanse Poskantoor, wat ’n
staatsagentskap is.

e Die meeste landlyne word verskaf deur Telkom, wie se grootste aandeelhouer die
staat is.

¢ Boodskappe en beelde kan per faks gestuur word.

¢ Internet en e-pos is nou in algemene gebruik in Suid-Afrika.

e Suid-Afrika het uitgebreide gedrukte media.

¢ Die Suid-Afrikaanse Uitsaaikodperasie (SAUK) is ’n onafhanklike openbare uitsaaier,
met talle radio- en nuusstasies.

¢ Die SAUK se televisienetwerk het verskillende kanale en word aangevul deur verskeie
private subskripsiedienste.

4.2 Vervoer

Die infrastruktuur vir die vervoer van goedere is belangrik aangesien dit help dat die regte
mense die regte goedere op die regte tyd ontvang. ’n Goeie vervoernetwerk is belangrik vir
die ekonomie om die volgende redes:

edit dra by tot die BBP

e goedere wat in ’n bepaalde gebied geproduseer is, kan oor die hele land verkoop word
¢ bevorder toerisme

e  verskaf werkgeleenthede

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 38

### Page 45

ONDERWERP

e maak uitvoer van goedere moontlik
¢ deelname aan globalisering is moontlik deurdat goedere, mense en besigheid oral heen
verskuif kan word.

Die Suid-Afrikaanse spoornetwerk word beheer deur Spoornet.

Suid-Afrika se lughawens word besit en bestuur deur Airports Company South Africa
(ACSA) en die staatsbeheerde Suid-Afrikaanse Lugdiens bied nasionale en internasionale
vlugte aan.

Ons kommersiéle hawens word beheer deur Transnet National Ports Authority.

Transnet-pypleidings bedryf talle pypleidings vir die verskaffing van vloeibare gas.

4.3 Energie

’n Standhoudende bron van energie is belangrik vir enige ekonomie. Die hoofbronne van
energiebronne in Suid-Afrika is elektrisiteit, vloeibare brandstowwe en gas. ’n Betroubare
energiebron stimuleer ekonomiese groei. Suid-Afrika het sedert 2008 ’n energiekrisis
beleef. Die redes hiervoor is die volgende:

¢ Eskom het nie genoeg geinvesteer in nuwe kragbronne om tred te hou met die
toenemende vraag na elektrisiteit nie

e hernubare energiebronne, soos sonkrag, het nie genoeg aandag gekry nie

¢ die staat het nie private ondernemings toegelaat om met Eskom mee te ding nie

edie prys van elektrisiteit was te laag om die kapitaal te genereer wat nodig was vir
uitbreiding.

4.4 Uitsluiting

Swartmense is voor 1994 benadeel met betrekking tot infrastruktuurdienste. Groot
vordering is in talle opsigte gemaak, hoewel baie swart huishoudings steeds nie toegang
tot elektrisiteit het nie. Die gebruik van landlynfone is steeds beperk, hoewel daar ’n
betekenisvolle toename was in die gebruik van selfone. In die voorheen benadeelde
gebiede is die gebruik van internet en e-posgeriewe steeds beperk.

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 39

### Page 46

ONDERWERP

1 Verduidelik wat bedoel word met die term primére sektor. (4)
2 Noem vyfredes waarom die primére sektor belangrik is vir Suid-Afrika. (10)
3 Noem een manier waarop die Suid-Afrikaanse regering probeer om diskriminasie in die
primére sektor uit te skakel. (2)
4 Verduidelik wat bedoel word met die term sekondére sektor. (4)
5 Noem vier redes waarom die sekondére sektor belangrik is vir die ekonomie. (8)
6 Verduidelik wat bedoel word met die term tersiére sektor. (10)
7 Noem twee maniere waarop geprobeer word om diskriminasie tydens indiensneming
uit te skakel. (8)
[46]

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 40

### Page 47

ONDERWERP

fr WwW

Die primére sektor bestaan uit nywerhede wat gebaseer is op grondstowwe. VV
Voorbeelde sluit in lewensmiddele en grondstowwe wat geproduseer word in die
landbou, vissery of mynbou. VV (4)
verskaf grondstowwe, VV stimuleer ekonomiese groei, VV verhoog staatsinkomste, VV
verdien buitelandse valuta, vv dra by tot die BBP, VV verskaf werkgeleenthede en
opleiding, Vv vervaardig kos, Vv verskaf krag. VV (10)
Die Program vir die Herverdeling van Grond is in 1995 in werking gestel. VV (2)

Die sekondére sektor (soms ook bekend as die vervaardigingsektor) behels die
vervaardiging van produkte uit verskillende grondstowwe. vv Voorbeelde is die
vervaardiging van ’n motorvoertuig of oprigting van ’n gebou. VV (4)

dit produseer verbruikersgoedere, VV bevorder selfversorgendheid, Vv skep
werkgeleenthede en verskaf vaardigheidsopleiding, Vv dra by tot die BBP, VV genereer
buitelande valuta, VV bevorder ekonomiese groei. VV (8)

Die tersiére sektor (soms ook bekend as die dienstesektor VV) is die grootste
ekonomiese sektor van alle ontwikkelde lande. vv Dit is omdat in die meer ontwikkelde
ekonomieé:

¢ word goedere en dienste verkoop in formele markte vv

e word die finansiéle dienstesektor deur almal gebruik VV

e is kommunikasiemetodes meer gevorderd VV

¢ gebruik verbruikers professionele dienste. VV (10)

Wetgewing is na 1994 deurgevoer om hierdie toedrag van sake te verander. VV Sowel
die Wet op Swart Ekonomiese Bemagtiging en die Wet op Gelyke Indiensneming VVVV
probeer verseker dat swartmense op alle bestuursvlakke in diens geneem

word. VV (8)

[46]

© Via Afrika Uitgewers »» Ekonomie 41

### Page 48

Oorsig

Bladsy 43

KWARTAAL 2

Bladsy 57

Bladsy 68

Bladsy 79

Dinamiek van marke:

pryselastisiteit

Dinamiek van markte:
verhouding tussen

markte

Dinamiek van markte:

gevolge van koste en

inkomste

Ekonomiese groei en
ontwikkeling:

ekonomiese groei

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie

### Page 49

Oorsig

ONDERWERP

Dinamiek van marke: pryselastisiteit

Onderwerp 5 behels ’n bespreking van die uitwerking van prysveranderings op vraag en

aanbod.

In die ekonomie is pryselastisiteit ’n aanduiding van die sensitiwiteit of gevoeligheid
tussen twee verwante veranderlikes. Byvoorbeeld, wat sal gebeur met die vraag na’n
produk indien die prys daarvan verhoog? Elastisiteit verskaf ’n aanduiding van die mate
van gevoeligheid. Ons ondersoek die elastisiteit van vraag, elastisiteit van aanbod en
kruiselastisiteit van vraag.

Bladsy 44

Onderwerp 5

DYNAMIEK VAN MARKTE; PRYSELASTISITEIT

Bladsy 46

Bladsy 48

Bladsy 49

Bladsy 51

1

Grensnut

2
Pryselastisiteit van

vraag

3
Pryselastisiteit van

aanbod

4
Inkomste-

elastisiteit van

vraag (Yed)

5
Kruis-elastisiteit

van vraag (Xed)

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie

### Page 50

ONDERWERP

1 Grensnut

Goedere of dienste wat verbruikers se behoeftes vervul, word bestempel as nuttig.
Nuttigheid is nou verwant aan vraag, omdat verbruikers goedere en dienste koop wat hul
behoeftes vervul. Daar is drie verskillende konsepte wat gebruik word in verband met dié
van nuttigheid.

1 Totale nutis die totale satisfaksie wat ervaar word deur die verbruik van ’n sekere
hoeveelheid goedere of dienste.

2  Grensnutis die aanvullende satisfaksie wat ervaar word deur die verbruik of besit van
nog een soortgelyke item.

3 Dalende grensnutis ’n belangrike kenmerk van nuttigheid. Hiervolgens put
verbruikers minder satisfaksie uit goedere of dienste namate die hoeveelheid wat
verbruik word, toeneem.

Sjokoladestafies geéet Grensnut Totale nut
1 30 30
2 40 7O
3 15 85
4 5 90

1.1 Verbruikspatrone

Die kooppatrone van verbruikers word beinvloed deur:

¢ die grensnut van items vir die verbruiker
e die prys van die goedere of dienste.

Byvoorbeeld: Indien twee items dieselfde prys het, sal verbruikers die een koop wat vir
hulle die grootste grensnut bied.

Verbruikers sal nuttigheid optimaliseer deur hul inkomste toe te wys totdat die grensnut
van elke produk dieselfde is.

grensnutvan = grensnut van B
prys vanA prys van B

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 44

### Page 51

ONDERWERP

1.2 Verbruikersekwilibrium

Verbruikersekwilibrium word bereik wanneer totale nut op sy grootste is. Dit beteken dat
geld wat aan een produk bestee is, dieselfde grensnut verskaf as geld wat aan enige ander
produk bestee is. Aangesien inkomste verdeel word tussen die aankoop van verskillende
produkte, kan die nut nie verhoog word nie. Maksimum nut is reeds bereik en
veranderinge in kooppatrone sal slegs plaasvind indien ’n faktor soos die prys van ’n
produk of diens sou verander.

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 45

### Page 52

ONDERWERP

2 Pryselastisiteit van vraag

Prys D
Q
Hoeveelheid in aanvraag

FIGUUR 5.1 Grafiek van die pryselastisiteit van vraag

Die grafiek hierbo toon dat die aanstip van die wet van vraag afwaarts daal omdat:

e die maksimum bevrediging wat ’n verbruiker uit ’n produk kan put, verander namate
die prys van ’n produk verander

¢ ’nverhoging in prys’n daling in die vraag veroorsaak, omdat die grensnut verminder
word

¢  indien die prys daal, die grensnut sal verhoog word en die vraag sal toeneem.

e

’n Groot verandering in vraag beteken dat verbruikers aansienlik meer sal koop indien die

prys daal en aansienlik minder indien die prys styg. ’n Klein verandering in vraag beteken

dat verbruikers ietwat meer sal koop indien die prys daal en slegs ietwat minder as die prys

styg.

2.1 Berekening van die pryselastisiteit van vraag

Pryselastisiteit word gemeet in persentasies en nie in absolute terme soos kilogram of rand
nie.

Die formule vir die berekening van die pryselastisiteit van vraag is:

Ep = verandering van hoeveelheid in aanvraag

% verandering in prys

Voorbeeld:

Waar ’n verhoging van 10% in die prys van ’n burger — van R20 tot R22- ’n afname van
20% in die vraag — van 1 000 tot 800 burgers — meebring, is die pryselastisiteit:

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 46

### Page 53

ONDERWERP

Ep = -20%
10%
= -20

10

Die resultaat is negatief omdat die prysverhoging ’n daling in die vraag na die produk
veroorsaak het.

Daar is twee soorte pryselastisiteit van vraag:

e pryselastisiteit van vraag
e  prysonelastisiteit van vraag.

2.2 Faktore wat die pryselastisiteit van vraag bepaal

e Plaasvervangers. Indien daar soortelyke vervangingsgoedere beskikbaar is, sal die
pryselastisiteit van die vraag na die produk groot wees, aangesien verbruikers hulle tot
goedkoper plaasvervangende produkte sal wend. Indien daar geen
vervangingsgoedere beskikbaar is nie, sal die vraag prysonelasties wees.

¢ Persentasie van inkomste wat bestee word aan ’n produk. ’n Produk wat ’n klein
persentasie van iemand se inkomste uitmaak, sal ’n prysonelastiese vraag hé, terwyl ’n
produk wat ’n groot persentasie van iemand se inkomste uitmaak, ’n pryselastiese
vraag sal hé.

¢ Duursaamheid. Hoe langer ’n produk hou, des te meer gevoelig sal die vraag na
produk wees vir ’n verandering in die prys daarvan.

¢ Tydsduur. Hoe meer tyd tersake is, des te meer pryselasties is die vraag.

¢ Handelsmerklojaliteit. Verbruikers wat lojaal is aan ’n handelsmerk, sal voortgaan om
dit te koop, selfs indien die prys styg.

¢ Gewoontevormende goedere. Goedere soos koffie en sigarette is prysonelasties
aangesien mense hulle sal bly koop, selfs al styg die prys daarvan.

© Via Afrika Uitgewers >» Ekonomie 47

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Gr 11 Economics P2 (Afrikaans) June 2024 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/gr-11-economics-p2-afrikaans-june-2024-question-paper/286fd14c-e55e-40fd-bc7c-063349f9423e) — Economics · QP · 2024 · Afr
- [Gr 11 Economics P2 (English) June 2024 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/gr-11-economics-p2-english-june-2024-question-paper/a5bf3155-bcd3-4b96-83c6-1d36905153a9) — Economics · QP · 2024 · Eng
- [MP Economics Grade 11 June 2024 P2 and Memo](https://www.hlayiso.com/library/mp-economics-grade-11-june-2024-p2-and-memo/0bc69926-9b81-4107-b5e0-8db54cea1ff1) — Economics · Memo · 2024
- [NW 11 ECONOMICS P2 QP AFR NOV 2024](https://www.hlayiso.com/library/nw-11-economics-p2-qp-afr-nov-2024/7a818f82-3a68-4706-bcd0-8984b2f584ac) — Economics · QP · 2024 · Afr
- [ECONOMICS P1 GR11 MEMO NOV 2023 Afrikaans](https://www.hlayiso.com/library/economics-p1-gr11-memo-nov-2023-afrikaans/4d5c41a6-5016-4a68-972e-613a8b5daecc) — Economics · Memo · 2023 · Afr
- [ECONOMICS P1 GR11 MEMO NOV 2023 English](https://www.hlayiso.com/library/economics-p1-gr11-memo-nov-2023-english/8a4af2b5-e5ee-4419-886d-8b54928ba5ee) — Economics · Memo · 2023 · Eng

## More from Grade 11 Economics

- [ECONOMICS P1 GR11 QP NOV 2023 Afrikaans D](https://www.hlayiso.com/library/economics-p1-gr11-qp-nov-2023-afrikaans-d/dd4b415f-de2c-47ef-b4c1-6b78f3ecc69e) — QP · 2023 · Afr
- [ECONOMICS P1 GR11 QP NOV 2023 English D](https://www.hlayiso.com/library/economics-p1-gr11-qp-nov-2023-english-d/4a97e744-8e1f-49da-8a52-687fbba97845) — QP · 2023 · Eng
- [ECONOMICS P1 GR11 QP NOV 2023 English](https://www.hlayiso.com/library/economics-p1-gr11-qp-nov-2023-english/7f6ceeb5-367e-4ca9-babe-ba5b26341549) — QP · 2023 · Eng
- [ECONOMICS P2 QP GR11 NOV2023 Afrikaans D](https://www.hlayiso.com/library/economics-p2-qp-gr11-nov2023-afrikaans-d/186f9a21-8418-4f20-aea9-61ab5d46925e) — QP · 2023 · Afr
- [ECONOMICS P2 QP GR11 NOV2023 English](https://www.hlayiso.com/library/economics-p2-qp-gr11-nov2023-english/4d677eb8-2e94-4c13-96c0-a9e115c3d907) — QP · 2023 · Eng
- [Gr 11 Eco P2 (English) June 2023 Possible Answers](https://www.hlayiso.com/library/gr-11-eco-p2-english-june-2023-possible-answers/f1cfc1f4-dee9-4f36-b163-3cd44db63ae9) — Memo · 2023 · Eng

## Collection

- [Grade 11 Study guides](https://www.hlayiso.com/study-guides/grade-11/economics)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
