# isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2024 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2024, 47 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isindebele/452c407d-5b22-4680-a8e7-9f7d127094cb
- Updated: 2026-09-28
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2024
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 47

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2024 Memo](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isindebele/452c407d-5b22-4680-a8e7-9f7d127094cb)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2024 · isindebele. Memorandum, 47 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
          NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LESIBILI (P2)

                               MRHAYILI/MGWENGWENI 2024

                          UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA

                                                                  IMITLOMELO: 80

                   Umhlahlandlela wokutshwaya lo unamakhasi ama-47.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                        Phendla

### Page 2

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                 2                 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

 IMILAYELO YOKUTSHWAYA

 1.         Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
            tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
            umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa)

 2.         Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
            eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.

 3.         Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
            ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
            newokuthoma omude bese ulisa elandelako.

 4.         Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo elindelekileko
            bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili ungayitjheja.

            Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
 5.         lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo.

            Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
 6.         elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
            emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.

            Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
 7.         Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
            umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide khulu
            tshwaya kufikela enanini elibekweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa igridi
            yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).

            Imibuzo enemibuzo emifitjhani
 8.         Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
            ipendulwakhe akangajeziswa.

            YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
 9.         liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono
            omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo esimbi
            azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela (IMITLOMELO
            YOKE NGEYOKUSEKELA).

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 3

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                 3                 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
 ISIGABA A: IINKONDLO
 UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)
 'SIDAKAMIZWA' – TM Mthimunye

 Umhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude wekondlo
 Isingeniso
 Ummongondaba ngilokho ikondlo ekhuluma ngakho/Ngilokho okutjhiwo yikondlo.
 Ikhethomagama magama anqophileko akhethwa ngokuyelela nangokunemba entweni
 imbongi esuke ikhuluma ngayo. Ikondlo le ikhuluma ngobumbi obulethwa
 sidakamizwa esibizwa bona yinyawupe ebantwini abatjha beSewula Afrika. Imbongi
 ikhethe amagama alandelako ukuzwakalisa ummongondaba lo:
 Umzimba
 - Sidakamizw' akh' urhawukel' abentabethu, > Ngomuda lo imbongi irabhela
   isidakamizwa bona akhese sibe nesirhawu elutjheni.
 - Lizokubayin' iphasi nabanje? > Ngamagama la imbongi ibuza bona iphasi liyokuba
   njani njengombana ilutjha elifanele ngathana liba lithemba lekusasa elingcono lenarha
   le libhema inyawupe.
 - Lizakubuseka njani nawudlange kangaka na? > Imbongi ibuza bona iphasi liyokubuswa
   bobani njengombana abentwana/ilutjha lingene enyawupeni kangaka/bayokubuyaphi
   abarholi bakusasa ilutjha nalibhema kangaka nje.
 - Sebabuswa nguwe. > Ngomuda lo imbongi iveza bona ilutjha selilawulwa ngiso
   isidakamizwesi, lona ngokwalo lilahlekelwe mnqopho wepilo, lenza koke okutjhiwo
   mzimba nasele ufuna isidakamizwesi.
 - Ngiyakwesaba nyawupe > Imbongi ihlathulula bona isidakamizwesi siyasabeka
   begodu iyasihlonipha ngendlela sibonakala sinamandla wokutjhugulula amaphilo
   welutjha ngayo.
 - Abentabethu ziimbandana, Ngebanga lakho nyawupe> Ngomuda lo imbongi izama
   ukusivezela bona abentwana abasahlali emakhaya, sebaphenduke iimbandana
   ezisabekako ezikhamba zigega nommango ngebanga lesidakamizwesi.
 - Umumbi sidakamizwa > Imbongi ihlathulula ngendlela isidakamizwesi sisimbi ngayo
   emaphilweni wabantu abatjha. Okutjho bona siyayona ipilo yomntwana obegade
   athembisa ukuba nekusasa elihle.
 - Ulibazis' abentabethu, Balibel' ifundo> Imbongi ithi ilutjha alisafundi, lenziwa ngiso
   isidakamizwesi, liqale sona likhohlwa ukuya eenkolweni.
 - Baphelelwe yihlonipho. > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona abantu abatjha
   abasamazi umuntu/abasahloniphi sebamahlongandlebe.
 - Bazilibele bona babobani. > Ngamagama la imbongi ithi ilutjha alisazazi bona libobani.
 - Iphasi loke libubula ngawe, Iphasi loke litjharagene ngawe > Imbongi iveza bona
   isidakamizwesi       sesizele     iphasi    loke       begodu      abantu      bayalila
   ngomonakalo/ngehlangahlangano esiyenzako ephasini.
 - Nyawupe libalel' abentwana, Abasazi phambili nemuva > Ngomuda lo imbongi irabhela
   isidakamizwa esiyinyawupe lesi bona siphume ebentwaneni ngombana sibenza
   bangasahlukanisa phakathi kokuhle nokumbi, sibenza bazikhohlwe bona bavela
   emakhayeni anjani.
 - Liyokuba yin' iphasi? Ababusi bangomuso bobani? > Ngamagama la imbongi ibuza
   bona bobani abazokuba barholi bakusasa ngombana isidakamizwesi sesikhona iphasi
   loke.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 4

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                 4                 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

 Isiphetho
 Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona imbongi iphumelele ukusebenzisa
 amagama anembako ukuveza tjhatjhalazi lokho ekhuluma ngakho ekondlweni le
 nekuzizinto ezimbi ezilethwa sidakamizwa esibizwa bona yinyawupe ebantwini abatjha.
 (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)
                                                                                                  [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 5

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                                               5                                                         DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                                              SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)

 UMBUZO 1: 'SIDAKAMIZWA' – TM Mthimunye

 Iqhinga                      Ngokudluleleko                  Ngokwekghono                 Ngokulingeneko           Ngokusisekelo                Ngokungakaneli
 OKUMUNYETHWEKO                            5–6                               4                         3                          2                             0–1
                              -Umfundi uhlathulule isihloko   -Umfundi utjengise           -lsihloko usizwisise     -Isihloko akakasizwisisi     -Iimpendulo ezinikelweko
 Ukuhlathululwa               ngokungeneleleko begodu         ukuzwisisa isihloko.         bewasihlathulula         kuhle.                       azizwakali begodu
 kwekondlo: Ukuhlathulula     uwathinte woke amaphuzu         -limpendulo pheze            ngendlela ephakathi.     -Ubuyelele amaphuzu          azikanamatheli esihlokweni
 amagama amummongo            amayelana nekondlo.             ziyakhambelana nesihloko.    Imininingwana            kezinye iindawo uveze        esinikelweko, kubudisi
 amunyethwe sihloko           -Uphendule ngendlela ehle       -lmibono esekelweko ikhona   ayikavezwa yoke.         namaphuzu angafunekiko.      ukuzilandela ngombana
 nokungenelela                khulu. Kunamaphuzu              kodwana ayikavezwa yoke      -Amaphuzu amanengi       -Akakatloli amaphuzu         azikhambelani nombuzo.
 kokunikelwa kwamaphuzu       amanengi asekelwe               begodu ayikasekelwa          asekela imibono          azwakalako/Amaphuzu          -Uhlulekile ukunikela
 azwakalako nokusekela        ngokunemba begodu               njengombana                  akakavezwa ngendlela     awatlolileko akakasekelwa    iimpendulo ekungizo.
 ilwazi lekondlo.             anqotjhiswe ekondlweni.         bekulindelekile.             eyanelisako. Unelwazi    kuhle bekwazwakala.          -Amaphuzu ambalwa
                              -Ikondlo uyizwisise kuhle       -Kunobufakazi obutjengisa    elisezingeni eliphasi    -Akayazi kuhle ikondlo Ie.   awanikeleko akakasekelwa.
 6 IMITLOMELO                 khulu.                          bonyana uyayizwisisa         lekondlo.                                             -Umfundi ikondlo akayazi
                                                              ikondlo.                                                                           kuhle.
 ISAKHIWO NELIMI                             4                               3                         2                 1                                      0–1
                              -Umtlolo unesakhiwo esihle      -Umtlolo unesakhiwo esihle   -Bukhona ubufakazi       -lkondlo ayikethulwa         -Kubudisi ukutjho bonyana
 Isakhiwo, ukulandelana       khulukhulu nokusekelwa          nokusekelwa kwemibono        besakhiwo sekondlo.      ngefanelo.                   kukhulunywe
 kwamaphuzu                   kwemibono okulandelekako.       okulandelekako.              -Ikondlo ayinakho        -Ukungakahlelwa kuhle        ngokwanelisako ngesihloko.
 nokwethulwa: Ukuzwakala      -Isingeniso, isiphetho          -lsingeniso, isiphetho       ukunamathelana           ngikho okwenza               -Abukho ubufakazi
 kwelimi nokuzwakala          neengaba kuhleleke kuhle        neengaba kuhleleke kuhle.    kwamaphuzu begodu        ukulandelana kwamaphuzu      bokuhlelwa kwesakhiwo
 kwamaphuzu.                  khulu.                          -lmibono iyazwakala          ayilandeleki.            kungezwakali.                nanyana ukulandelana
                              -lmibono iyazwakala             beyisekelwe kuhle.           -Kuneemphoso             -Kuneemphoso ezinengi        kwamaphuzu.
 4 IMITLOMELO                 beyisekelwe kuhle khulu.        -Ilimi, ukuzwakala           ezenziwe elimini,        zelimi begodu                -Ilimi elisetjenzisiweko
                              -Ilimi, ukuzwakala              nokwethulwa kwamaphuzu       ekuzwakaleni             nokusetjenziswa kwelimi      Iisezingeni eliphasi khulu
                              nokwethulwa kwamaphuzu          kuhle.                       kwekondlo kanye          okunganembiko kwenza         begodu alizwakali.
                              kuhle kutjengisa ukutjhuja                                   nekuhlelweni kodwana     umtlolo lo ungezwakali.
                              kwengqondo.                                                  iingaba zakhiwe kuhle.

YELELA:       Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje
              engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
              Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                               Phendla

### Page 6

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                 6                 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

 UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

 'MBULALI' – TM Mthimunye

 2.1        2.1.1       Iseqamagama.                                                             (1)

            2.1.2       Isilingisi.                                                              (1)

 2.2        Ikondlo le ikhuluma ngomuntu onganasirhawu okhamba abulala abantu atjhiye
            eminye imizi ingasanabantu, ivaliwe, kanti keminye utjhiya abentwana
            babodwa, banganalitho.                                                              (2)

 2.3        Emudeni lo imbongi ibuza umbulali lo bona akanazwelo ngesenzo sakhesi
            sokukhamba abulala abantu na.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                     (2)

 2.4        Ngicabanga bona umnqopho wembongi wokusebenzisa umbuzo-ziphendule
            pheze kiyo yoke imida yekondlo le kulinga ukuvusa unembeza wombulali lo
            bona akhe azibuze yena ngokwakhe bona kuthini kuye nakabona isihlungu
            asenza ebantwini/ingabe akanalo izwelo ngabantu abanengi kangaka
            ababulalako nabathathela iinini zabo na.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                     (2)

 2.5        Ummoya ozwakala ekondlweni le mumoya wokudana. Ummoya lo ungaba
            nomthelela omumbi khulu ekukhuleni kwabentwanaba ngombana bangagcina
            sele bababulali nabo ngomnqopho wokufuna ukuzibuyiselela/Kungaba
            nomthelela omumbi kuhlalakuhle yabo bagcine sele kubentwana abazipha
            inarha nofana bazithathe umphefumulo.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                     (2)
                                                                                                  [10]

 UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

 'ISILILO SAKATITJHERE' – BJ Skhosana

 3.1        3.1.1       Iseqamagama/Irhwala.                                                     (1)

            3.1.2       Umqondophikisana.                                                        (1)

 3.2        Ikondlo le ikhuluma ngotitjhere olila ngokungaphathwa kuhle bafundi,
            ababelethi nomBuso nanyana asebenza ngokuzikhandla okungaka.                        (2)

 3.3        Umqondo omunyethwe yindima le ngewokobana sekuyindaba yayizolo
            ukobana utitjhere uyahlonitjhwa, uyasatjwa bewuphathwa njengesitatanyiswa
            emphakathini.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                     (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 7

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                 7                 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

 3.4        -  Liqiniso ngombana abanye abotitjhere baditjha nabentwana besikolo
               eendaweni ezithengisa utjwala, abanye bebathandane nabo nekuzizinto
               ezehlisa isithunzi sabotitjhere boke bese abasahlonitjhwa.
            - Akusilo iqiniso ngombana abanye abotitjhere baziphatha kuhle begodu
               nomsebenzabo bayawenza kodwana sekuba bentwana abatlhoga
               ihlonipho kanti nabanye ababelethi abotitjhere abababeki ndawo/lokha
               abentwababo nabangakaphumeleli basola abotitjhere.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                     (2)

 3.5        Ummoya ozwakala ekondlweni le mumoya wokudana. Ummoya lo ungaba
            nomthelela omumbi khulu epilweni katitjhere lo ngombana angagcina sele
            azithethe umphefumulo nofana azinikele etjwaleni ngomnqopho wokuphungula
            igandelelo langokomkhumbulo analo nekuzokwenza bona angasenzi
            umsebenzakhe ngendlela efaneleko.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                     (2)
                                                                                                  [10]

 UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

 'KUZOKUYAMEKA' – TN Mahamba

 4.1        -  Isezura/Isithiyeleli.                                                             (1)
            -  Umqondophikisana.
            -  Isilungelelamuda/Injambamende.
            -  Ufanakamisa u-a/u.                                                                (1)
            (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.)

 4.2        Ikondlo le imayelana nokukhuthaza abantu bona bangalahli ithemba lokulwela
            ukufeza amabhudango wabo nanyana bahlangabezana neentjhijilo
            epilweni.                                                                           (2)

 4.3        Ukusetjenziswa kweenlingisi emudeni woku-1 newesi-2 wekondlo le kungenza
            ngizwisise bona kubabudisi kangangani ukuthatha igadango elizokusa
            phambili epilweni ngombana kusuke kunganasiqiniseko sokobana
            igadangwelo lizokuphumelelisa na nekuyinto ethusako leyo.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                     (2)

 4.4        Umqondo omunyethwe yindima yesi-2 yekondlo engehla le ngewokobana
            nawenza into akukafaneli uphele amandla nayingalungiko, kufanele uragele
            phambili, ulinge godu.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                     (2)

 4.5        Imbongi isebenzise i-injambamende/isilungelelamuda emideni le ngomnqopho
            wokuletha umqondo wokobana ubudisi umuntu aqalene nabo namhlanje
            abukafaneli bona bumqede amandla nofana bumlahlise ithemba ngombana
            ekugcineni buzokuphenduka ipumelelo.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                     (2)
                                                                                                  [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 8

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                 8                 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

 UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

 'UTHI UYAZI KANTI AWA' – TN Mahamba

 5.1        5.1.1       Iseqamagama.                                                             (1)

            5.1.2       Isifaniso/Isimanyaniso.                                                  (1)

 5.2        Ikondlo le ikhuluma ngokobana nawuphila ephasinapha ungathi ipilo uyayazi
            nofana ungathi wazi koke ngombana ipilo kuyinto engafundekiko
            njengencwadi.                                                                       (2)

 5.3        -  Ngicabanga       bona       bangazijayeza        ukubukela        iindaba
               kibomabonakude/ukulalela iindaba emrhatjhweni ukuze bazi bona
               kwenzakalani ephasini mazombe.                                                    (1)
            - Ngicabanga bona banganande bavakatjhela iinkundla zokuthintana ezifana
               nabo-Twitter/Facebook ne-Instagram ekungizo ezinamakhasi asabalalisa
               koke okuyindabamlonyeni okwenzeka ephasini mazombe.
            - Ngicabanga bona bangafunda iincwadi ezimayelana namaphilo wabanye
               abantu khona bazokuthola ilwazi ngehlangothi elinye lepilo abangalaziko.
            - Ngicabanga bona bangabelana ngelwazi nabanye abantu.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele
            amaphuzu AMABILI.)
                                                                                                  (1)

 5.4        Umuda we-14 umumethe umqondo wokobana kufuze sitjheje izinto esizenzako
            epilweni ngombana yoke into inesikhathi sokuthoma nesokugcina kwayo,
            ungacabangi bona lokhu okwaziko namhlanje kuzokuhlala kunjalo, izinto
            ziyatjhuguluka ngemva kwesikhathi esithileko.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                     (2)

 5.5        Imbongi iphumelele ukunikela ikondlo le isihloko esikhambelana
            nommongondaba wayo ngombana isihloko simumethe umqondo wokobana
            umuntu angazitjeli bona uyazi ngombana akazi nekuyinto emunyethwe
            mumongondaba wekondlo le ngombana angafumana bona kunengi
            angakwaziko nange angahlangana nabanye abantu abavela kezinye iindawo
            nebakhe baqalana neentjhijilo ezingafani nezakhe epilweni.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                     (2)
                                                                                                  [10]

                                                              IMITLOMELO YESIGABA A:              30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 9

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                                                9                                                      DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                                               SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

 ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO)

 UMBUZO 6: 'MBALA NGUBABA' – PB Skhosana
 Iqhinga                      Ngokudluleleko                   Ngokwekghono                Ngokulingeneko            Ngokusisekelo                Ngokungakalingani
 OKUMUNYETHWEKO                          12–15                           9–11                        6–8                        4–5                           0–3
                              -Uphendule umbuzo kuhle          -Utjengise ukuzwisisa       -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
 Ukuhlathululwa kwesihloko:   khulu: 14-15.                    isihloko.                   bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
 Ukungenelela kwesihloko      Uhlathulule isihloko             -limpendulo pheze           ngendlela ephakathi       ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
 nokuzwisisa itheksthi.       ngokungeneleleko begodu          ziyakhambelana nesihloko.   kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                              uwathinte woke amaphuzu          -lmibono esekelweko         ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
 15 IMITLOMELO                amayelana nomtlolo.              ikhona kodwana              -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi           azikhambelani nombuzo.
                              -Uphendule umbuzo kuhle:         ayikavezwa yoke begodu      asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                              12-13.                           ayikasekelwa                akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                              -Uphendule ngendlela ehle.       njengombana                 eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                              Kunamaphuzu amanengi             bekulindelekile.            -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       awanikeleko akakasekelwa.
                              asekelwe ngokunembako            -Kunobufakazi obutjengisa   eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.           -Umtlolo akawazi.
                              anqotjhiswe emtlolweni.          bonyana umtlolo
                              -Umtlolo uwuzwisise kuhle        uwuzwisisile.
                              khulu.
 ISAKHIWO NELIMI                            8–10                            6–7                        4–5                       2–3                              0–1
                              -Umtlolo uhleleke kuhle.         -lsakhiwo esihle            -Bukhona ubufakazi        -Isakhiwo asikathulwa        -Kulikhuni ukutjho bonyana
 Isakhiwo, ukwethulwa         Kunesingeniso, iingaba           nokusekelwa kwemibono       besakhiwo somtlolo.       ngefanelo.                   kukhulunywe ngokwanelisako
 komqondo.                    nesiphetho ezisezingeni elihle   okulandelekako.             -Umtlolo awunakho         -Ukungakahlelwa kuhle        ngesihloko.
 Ilimi, iphimbo nesitayela    khulu.                           -lsingeniso,iingaba         ukunamathelana            ngikho okwenza               -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
 okusetjenziswe endabeni.     -Kunokuthuthuka kwamaphuzu       nesiphetho kuhleleke        kwamaphuzu begodu         ukulandelana kwamaphuzu      kwesakhiwo nanyana
                              begodu azwakala kuhle.           kuhle.                      awulandeleki.             kungezwakali.                ukulandelana kwamaphuzu.
 10 IMITLOMELO                -Ilimi, ukuzwakala               -lmibono ivezwe             -Kuneemphoso ezenziwe     -Kuneemphoso ezinengi        -Ilimi elisetjenzisiweko
                              nokwethulwa kwamaphuzu           beyasekelwa yezwakala.      elimini, ekuzwakaleni     zelimi begodu                Iisezingeni eliphasi khulu
                              kuhle bekutjengisa ukutjhuja     -Ilimi, ukuzwakala          kwendaba kanye            nokusetjenziswa kwelimi      begodu alizwakali.
                              kwengqondo.                      nokwethulwa kwamaphuzu      nekuhlelweni.             okunganembiko kwenza
                                                               kuhle.                      -Iingaba zakhiwe kuhle.   umtlolo lo ungezwakali.

YELELA:        Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje
               engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
               Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                Phendla

### Page 10

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                10                 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

 ISIGABA B: INOVELI

 UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)

 MBALA NGUBABA – PB Skhosana

 •   Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 6.
 •   Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
 •   Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
 •   Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.

 AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
 ESEYI LE:
 TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
 ngamapoyinti.

 Isingeniso
 Irarano langaphakathi mhlobo werarano obamba umlingisi ayedwa. Lapha usuka
 azithola anobudisi ngebanga lokuvundla kwemicabango yakhe. Usuke ayedwa
 akhuluma ngehliziyo, ajule ngomcabango nofana abanjwe mzwangedwa. Irarano
 langaphandle (elihlangana nabalingisi) mhlobo werarano lapha abalingisi
 batjhayisana khona ngemibono. Kungaba kurhitjhana ngamagama nofana ukulwa
 ngezandla. Ummongondaba wenoveli le umayelana nokutjhayisana kwendlela yesintu
 neyesikhuwa yokwabiwa kwelifa lomuntu ongasekho ephasini. Lapha sizokucoca
 ngemihlobo emibili yamararano atholakala enovelini yesihloko esithi; 'MBALA
 NGUBABA' abonakala anomthelela ekubunjweni kommongondaba wenoveli le.

 Abahlolwako abaveze bebahlathulule ngokunabileko ngemihlobo yamararano
 emibili elandelako:

 Umzimba
 Irarano langaphakathi.
 - UMavela simthola aba nerarano langaphakathi ngemva kokuzwa ngesifiso sakayise.
     Simthola akhuluma ayedwa athi ilifa lakayise angekhe ladliwa mikhwenende
     eboDladla yena aqalile.
 - UMavela nakahlezi ngaphandle asalindele ukungena nge-ofisini laboDladla
     uzwakala asithi into yokobana kunesifiso esatlolwa nguyise yisangu ngombana
     uyamazi uyise bona bekamumuntu osalandela amasiko.
 - UMavela nakahlezi ayedwa nge-ofisini lakaSkhosana esilarheni sakhe, ubalabala
     ngehliziyo uthi uyabona bona uSkhosana lo uzokugcina sele amjayela kumbi
     bekamlobise nelifa lakhe alimuke imikhwenende yeWitbank, uDladla banoJanson.
 - UMavela nakafika kwaSkhosana ekuseni angamfumani ngaphambi kobana baye
     efandisini, ukhuluma yedwa uthi uSkhosana umgulukudu ophila ngeengazi zabantu
     ngombana umnikele itjhege elinganamali.
 - Irarano lokugcina langaphakathi livela lokha uMavela nasele avalelwe ejele,
     ukhuluma yedwa uthi mbala nguyise ombulele aphila ngesifiso asitjhiye
     nakabhubhako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 11

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                11                 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

 Irarano langaphandle elihlangana nabalingisi.

 -     UMavela urarana nonina lokha nabatjhayisana ngemibono ngombana uNaMtshweni
       uyakholwa bona indaba yesifiso sakaBongwe iliqiniso kanti uMavela akakhambisani
       nalokho nakancani.
 -     UMavela urarana noNaKabini lokha nakamsolako ngokungafuni ukulandela isifiso
       sakayise. UMavela uyamkgharameja uthi akathule ngombana uyise wabhubha
       anganayo nayinye imbuzi, njeke akazi bona ukhulumani.
 -     UMavela ukgharameja uHleziphi kabuhlungu nagade bahlezi nonina, uthi ufakaza
       iindaba zabantu abakhulu lokha nakafakazela bekavumelana nonina nakathi
       uMavela akabuyele esikolweni.
 -     UMavela urarana noSkhosana nakazakufika esilarheni sakhe akwatile, umtjela bona
       uyalemuka ukobana ufuna ukumgalaja ilifa lakhe, uSkhosana naye akazithambisi
       uyalwa, ubhoka nangobukhali uthi uMavela kungcono athathe iinkonyana zakhe
       nangabe uzomenza isela.
 -     UMavela urarana noSkhosana nabasendleleni etjhinga efandisini KwaMarhinini,
       babanga indaba yokobana umnikele itjhege elingasebenziko nelikhombise bona
       uSkhosana akanamali ebulungelweni lemali. USkhosana naye akhange azibeke
       phasi, umphendula ngokulwa nakamtjela bona usidlhadlha esingazi nokobana
       itjhege isebenza njani.

 Isiphetho
 Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyatjengisa bona umtloli wenoveli le uphumelele
 ukusebenzisa irarano langaphakathi nelangaphandle (elihlangana nabalingisi)
 ukusibumbela ummongondaba wayo.
 (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).

 UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

 MBALA NGUBABA – PB Skhosana

 7.1        Basabasa phasi/Babasela eziko elingendlini.                                          (1)

 7.2        UNaMtshweni ufihlelwe isehlakalo sokobana umuntu obotjhelwe ukweba
            iinkomo zakwakhe mntwanakhe uMavela.                                                (2)

 7.3        -  Ife.                                                                              (1)
            -  Isiphila.
            -  Imigade.                                                                          (1)
            -  Amaselwa.
            (ZINTATHU iimpendulo kezingehla.)                                                     (1)

 7.4        Ummongo omunyethwe yikulumo kaSkhosana ngewokobana ifuyo
            enjengezimvu neenkomo kanye nenyama yangaphakathi izabe iyinengi
            esilarheni njengombana yena banoMavela benze isivumelwano sokobana
            bayokweba iinkomo zakaBongwe bazilethe eplasini lakhe.                              (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 12

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                12                 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

 7.5        -  UNaMtshweni banoNaKabini bathathwa basiwa esipholiseni lapha iinkomo
               zakaBongwe bezivalelwe khona babatjengisa zona bebabona bona mbala
               zitholakele.                                                                      (1)
            - Amapholisa akhweza uNaMtshweni banoNaKabini ikoloyi baya lapha
               kuvalelwe khona iimbotjhwa ezebe iinkomo bebagcina bathola bona
               nguMavela owebe iinkomo zakayise.
            - UMavela wathoma wakholwa bona mbala nguyise obophe ilifa lakhe.
            (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.)                                                      (1)

 7.6        Ngicabanga bona simveza amumuntu ohlakaniphileko nokwaziko ukuhlelela
            umndenakhe/Ngicabanga bona simveza amumuntu othanda ifundo ngombana
            indlela ahlele ngayo ilifa lakhe le igandelela indaba yokobana abentwabakhe
            balidle ngefundo.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                     (2)

 7.7        Iqhinga lokuvezwa kwabalingisi elisetjenziswe mtloli ukusihlathululela bona
            uSkhosana banoMasango bababantu abanjani liqhinga lokuvezwa
            kwabalingisi ngelembatho ngombana sivezelwa bona bebambethe abokhakhi
            abadarhileko nesele bathoma ukurathuka bafake namanyathelo amadala,
            aneentunjana neenthende eziphelileko nakhombisa bona kade agcina
            ukuphoritjhwa ngendlela athunye ngayo nekuyinto esitjela bona bababantu
            abadobha phasi.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                     (2)

 7.8        Akusilo iqiniso ngombana isehlakalo esingathathwa njengesiphetho enovelini
            kulokha uMavela amukela bona koke lokhu abegade aphikisana nakho
            ekumayelana nesifiso sakayise kuliqiniso nekwenze bona agcine akhupha
            amagama athi; ‘MBALA NGUBABA’ nekutjho khona bona uyamukela bona
            uhlulekile.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                     (2)

 7.9        Ngicabanga bona umlayezo esiwethulelwa mtloli wenoveli le ngesenzwesi
            ngewokobana kanengi umuntu ongakulimaza nofana ongakuzwisa ubuhlungu
            ngiloyo otjhidelene naye khulu epilwenakho ngombana usuke azi
            ubuthakathaka bakho.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                     (2)

 7.10       Ngicabanga bona isehlakalwesi sisibumbela irarano langaphakathi ngombana
            uMavela bekanekulumo kayedwana, acabanga indlela uyise ebekamumuntu
            olandela ikolo yesintu ngayo.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                     (2)

 7.11       -  Siyamukeleka    ngombana      umuntu      nakahlongakeleko      nanyana
               kungakhanjwa kuyokuhlolwa bekutholakale bona ubulewe yini kodwana
               okusalako kukobana umuntu loyo angeze kusakghonakala bona
               abuyiswe/avuswe.
            - Asamukeleki ngombana ngemva kwesilahlo sakaBongwe bekufanele
               umndenakhe uhlale phasi ufunisise bona isidliso adliswe sona usidle kuphi
               ukwenzela ukuzivikela bona nabo njengomndenakhe bangagcini
               sebadlisiwe.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)                       (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 13

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                13                 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

 7.12       Umtloli uphumelele ukusivezela uMavela njengomlingisi oyikutani wenoveli le
            ngaphasi kwemileyo yesakhiwana elandelako:

            -  Esingenisweni usivezele yena anomraro wokungahlangabezani nemigomo
               yokudliwa kwelifa lakayise.                                                       (1)
            - Esitlhorini umveze abotjhwa efandisini KwaMarhinini ngebanga lokweba
               iinkomo zakayise.                                                                 (1)
            - Esiphethweni sivezelwa yena angejele, akhona akholwako bona
               kwamambala nguyise obophe ilifa lakhe ngalendlela/owenze isifiso
               esikhulunyiswa boDladla.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kufanele aveze
            izenzo ezenziwa mlingisi lo emleyweni ngamunye kebuzweko.)                            (1)
                                                                                                  [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 14

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                                              14                                                       DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                                              SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

 ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO)

 UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana

 Iqhinga                       Ngokudluleleko              Ngokwekghono                  Ngokulingeneko            Ngokusisekelo             Ngokungakalingani
 OKUMUNYETHWEKO                         12–15                         9–11                         6–8                       4–5                           0–3
                               -Uphendule umbuzo kuhle     -Utjengise ukuzwisisa         -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise      -Iimpendulo ezinikelweko
 Ukuhlathululwa kwesihloko:    khulu: 14-15.               isihloko.                     bewasihlathulula          bewasihlathulula          azizwakali begodu
 Ukungenelela     kwesihloko   Uhlathulule isihloko        -limpendulo pheze             ngendlela ephakathi       ngendlela ephakathi       azikanamatheli esihlokweni
 nokuzwisisa itheksthi.        ngokungeneleleko begodu     Ziyakhambelana nesihloko.     kodwana imininingwana     kodwana imininingwana     esinikelweko, kulikhuni
                               uwathinte woke              -lmibono esekelweko           ayikavezwa yoke.          ayikavezwa yoke.          ukuzilandela nanyana
 15 IMITLOMELO                 amaphuzu amayelana          ikhona kodwana ayikavezwa     -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi        azikhambelani nombuzo.
                               nomtlolo.                   yoke begodu ayikasekelwa      asekela imibono           asekela imibono           -Uhlulekile ukunikela iimpendulo
                               -Uphendule umbuzo           njengombana                   akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela      ekungizo.
                               kuhle: 12–13.               bekulindelekile.              eyanelisako.              eyanelisako.              -Amaphuzu ambalwa
                               Uphendule ngendlela         -Kunobufakazi obutjengisa     -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni    awanikeleko akakasekelwa.
                               ehle.                       bonyana umtlolo               eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.        -Umtlolo akawazi.
                               Kunamaphuzu amanengi        uwuzwisisile.
                               asekelwe ngokunembako
                               anqotjhiswe emtlolweni.
                               -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                               khulu.
 ISAKHIWO NELIMI                           8–10                          6–7                         4–5                       2–3                            0–1
                               -Umtlolo uhleleke kuhle.    -lsakhiwo esihle              -Bukhona ubufakazi        -Isakhiwo asikathulwa     -Kulikhuni ukutjho bonyana
 Isakhiwo,       ukwethulwa    Kunesingeniso, iingaba      nokusekelwa kwemibono         besakhiwo somtlolo.       ngefanelo.                kukhulunywe ngokwanelisako
 komqondo.                     nesiphetho ezisezingeni     okulandelekako.               -Umtlolo awunakho         -Ukungakahlelwa kuhle     ngesihloko.
 Ilimi, iphimbo nesitayela     elihle khulu.               -lsingeniso,iingaba           Ukunamathelana            ngikho okwenza            -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
 okusetjenziswe endabeni.      -Kunokuthuthuka             nesiphetho kuhleleke kuhle.   kwamaphuzu begodu         ukulandelana              kwesakhiwo nanyana
                               kwamaphuzu begodu           -lmibono ivezwe               awulandeleki.             kwamaphuzu                ukulandelana kwamaphuzu.
 10 IMITLOMELO                 azwakala kuhle.             beyasekelwa yezwakala.        -Kuneemphoso ezenziwe     kungezwakali.             -Ilimi elisetjenzisiweko
                               -Ilimi, ukuzwakala          -Ilimi, ukuzwakala            elimini, ekuzwakaleni     -Kuneemphoso ezinengi     Iisezingeni eliphasi khulu
                               nokwethulwa                 Nokwethulwa kwamaphuzu        kwendaba kanye            zelimi begodu             begodu alizwakali.
                               kwamaphuzu kuhle            kuhle.                        nekuhlelweni.             nokusetjenziswa kwelimi
                               bekutjengisa ukutjhuja                                    -Iingaba zakhiwe kuhle.   okunganembiko kwenza
                               kwengqondo.                                                                         umtlolo lo ungezwakali.

YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje
        engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
        Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo)    Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                Phendla

### Page 15

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                15                 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

 UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)

 UKHOLIWE – N Skosana

 •   Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 8.
 •   Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
 •   Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
 •   Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.

 AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
 ESEYI LE:
 TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
 ngamapoyinti.

 Isingeniso
 Irarano langaphakathi mhlobo werarano obamba umlingisi ayedwa. Lapha usuka
 azithola anobudisi ngebanga lokuvundla kwemicabango yakhe. Usuke ayedwa
 akhuluma ngehliziyo, ajule ngomcabango nofana abanjwe mzwangedwa. Irarano
 langaphandle (elihlangana nabalingisi) mhlobo werarano lapha abalingisi
 batjhayisana khona ngemibono. Kungaba kurhitjhana ngamagama nofana ukulwa
 ngezandla. Ummongondaba wenoveli le umayelana nobungozi bokuba nefihlo
 emtjhadweni. Lapha sizokucoca ngemihlobo emibili yamararano atholakala enovelini
 yesihloko esithi; 'UKHOLIWE' abonakala anomthelela ekubunjweni kommongondaba
 wenoveli le.

 Abahlolwako abaveze bebahlathulule ngokunabileko ngemihlobo yamararano
 emibili elandelako:

 Umzimba
 Irarano langaphakathi.
 - UZondani uba nerarano langaphakathi ngemva kobana uKholiwe amtjele bona yena
     ufuna indoda efundileko. Ufikelwa mcabango wokulisa umsebenzi abuyele
     esikolweni kodwana urarwa kukobana unina uzokondliwa ngubani begodu nabantu
     bazokuthini.
 - UZondani uba nerarano langaphakathi godu ngemva kobana uKholiwe amtjele bona
     incwadi ebegade ayifunda uyithunyelwe nguZwelibanzi, ufikelwa mcabango
     wokobana uZwelibanzi lo ulisokana elithandana noKholiwe ngeMamelodi nokutjho
     khona bona ayisekho indabakhe.
 - UKholiwe uba nerarano langaphakathi ngemva kokusonywa nguSipho lokha
     nakasahlala eMamelodi afunda eVista, ufikelwa mcabango wokobana uZondani
     uzokuthini nakangezwa bona uthandana noSipho abuye aziduduze ngelithi uZondani
     kufanele azwisise bona ithando liyini.
 - UKholiwe uba nerarano langaphakathi lokha nakalemuka bona abantu bendawo
     yangekhabo, amalunga wesondweni lekhabo, noyise ombelethako uyamnina
     ngombana kuzwakele bona uZondani uzibulele ngebanga lakhe. Usala azibuza bona
     yini into asayiphilelako bewuthatha isiqunto sokufudukela eDaveyton.
 - Elinye irarano langaphakathi elibamba uKholiwe livela ngemva kobana aqome
     uDavi. Uzwakala azisola khulu ngesenzo sakhesi ngombana wazitjela bona angeze
     athandane nelinye isokana kungakaphumi iqiniso lokobana yena akanaso isandla
     ekuzibulaleni kwakaZondani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 16

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                16                 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

 -     Nasele uKholiwe atjhadile, liyambamba godu irarano langaphakathi lokha nakabona
       umntwanakhe womntazana, uBusi sele abonakala amatshwayo wokukhula
       emzimbenakhe. Lokhu kumkhumbuza umraro owakhe wamvelela wokuthweswa
       umlandu wokuzibulala kwakaZondani lokha asafunda eVista.
 -     Irarano langaphakathi liragela phambili nokumbamba uKholiwe lokha
       nabasesondweni, umfundisi avule ivesi elithi; 'Fundisa umntwana ngendlela azokuthi
       nalokha sele akhulile akhambe ngayo' nekulivesi elivuselela amanceba wakhe
       amayelana nefihlo angene nayo emtjhadweni.
 -     Esiphethweni senoveli le ngaphambi kobana uKholiwe azibulale uba nerarano
       langaphakathi nakathi uzibona afana nombulali nofana umloyi ngombana akhange
       athembeke endodenakhe uMuzi.

 Irarano langaphandle elihlangana nabalingisi.
 - UKholiwe ukgharameja uZondani nakambuza bona uhlobana njani noZwelibanzi
     Hlongwa, ngemva kobana uKholiwe afunde incwadi evela kuZwelibanzi.
 - Ngemva kokubhubha kwakaZondani, uKholiwe uthi nakafika kwabo abuya
     eMamelodi; uyise uyambetha bewuyamthuka uthi angeze asaragela phambili
     nokumbhadelela esikolweni ngombana athi umbulali.
 - UKholiwe urarana nomkaMatjeni banomkamfundisi eMamelodi lokha nabegade
     bazokubawela uZondani umtjhado kuKholiwe. Ubatjela indlebe ukuzwa bona
     akasamukeli isibawo sakaZondani sethando.
 - USarah uthi nakafika kwakhe afumane uKholiwe asingathwe nguSipho, umbetha
     ngesidunu sezembe bewuyamthuka ngombana acabanga bona uKholiwe lo
     uhlekisana nosobentwabakhe. USipho uvikela uKholiwe ngokobana ararhe uSara
     emlonyeni wabe wamkhupha amazinyo amabili.

 Isiphetho
 Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyatjengisa bona umtloli wenoveli le uphumelele
 ukusebenzisa irarano langaphakathi nelangaphandle (elihlangana nabalingisi)
 ukusibumbela ummongondaba wayo.
 (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                                  [25]

 UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana

 9.1        -   Kuneenkolo, njengeMafu High school.                                              (1)
            -   Kuneenthuthi, uKholiwe nomnganakhe beza ngeteksi endaweni le.                    (1)

 9.2        -   UNtuli.                                                                          (1)
            -   UNghodela.                                                                       (1)

 9.3        Umlingisi oyikutani wenoveli le, uKholiwe, uqalene nomraro wokuthweswa
            umlandu wokobana uZondani uzibulele ngebanga lakhe.                                 (2)

 9.4        Sisehlakalo sokobana uKholiwe azisole bekazibeke umlandu wokobana
            akhange athembeke kusobentwabakhe uMuzi njengombana amfihlela
            ngokuzibulala kwakaZondani azibulalela yena.                                        (2)

 9.5        -   UZondani wakhamba wayokweba isigidi esitolo sakwaGatjeni.                        (1)
            -   UZondani nakafika ekhabo wangena elawini lakhe wazidumuza ngesigidi
                asebe esitolo sakwaGatjeni.                                                      (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 17

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                17                 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

 9.6        Isizathu sokobana eenkolweni kube namaphaliswano wemidlalo kunokobana
            kufundwe kwaphela kusiza abafundi abangakaphiwa ngehlangothini lezefundo
            bona bakghone ukuthuthukisa iimphiwo namakghono abanawo emidlalweni
            ehlukahlukeneko engagcina ibaphumelelisa epilweni/Kusiza abafundi
            abahlukahlukeneko bona bakghone ukuzihlahluba bebafumane iimphiwo
            namakghono abanawo nekungiwo abangakghona ukuziphilisa ngawo epilweni,
            okufana nekghono lokudlala ibholo erarhwako, ukugijima nokhunye/Isizathu
            sokobana eenkolweni kube namaphaliswano wemidlalo kunokobana kufundwe
            kwaphela kusiza abafundi bona bakghone ukuphumuza ingqondo
            njengombana bahlala bafunda esikhathi esinengi.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                     (2)
 9.7        -  Liqiniso ngombana uRhulumende unikela abafundi abaphumelele kuhle
               egreyidini    le-12   imalimboleko     yakwa-NSFAS      nemifundaze
               ehlukahlukeneko ukuze baragele phambili ngeemfundo zabo emaZikweni
               aPhakemeko wezeFundo.
            - Akusilo iqiniso ngombana abanye abafundi abaphumelele kuhle egreyidini
               le-12 uRhulumende akabasizi ngemali yokuragela phambili ngeemfundo
               zabo ngebanga lokobana baphuma emindenini edla kusale nekubafundi
               ekuthiwa kufanele babhadelelwe babelethi babo iindleko zemaZikweni
               aPhakemeko wezeFundo.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                     (2)
 9.8        Iqhinga lokuvezwa kwabalingisi elisetjenziswe mtloli ukusihlathululela bona
            uMuzi umumuntu onjani liqhinga lokuhlathululwa mtloli ngombana
            esingenisweni mtloli ngokwakhe osihlathululela bona uMuzi umumuntu
            othulileko nokhuluma lokha nakufaneleko.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                     (2)
 9.9        Ngicabanga bona umlayezo esiwethulelwa mtloli wenoveli le ngesehlakalwesi
            ngewokobana nemasondweni lapha sicabanga bona kunabantu abalungileko
            kwaphela bakhona nabangakalungi abangakuzwisa ubuhlungu ngombana
            bafuna ukuzenza ngcono ngawe.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                     (2)
 9.10       Nange nginomngani osebujameni obufana nebakaKholiwe bokudliwa sisazelo
            ngingamyelelisa ngokobana ayokubonana nabodorhodera abathoba
            umkhumbulo, abavulele isifuba sakhe khona azakwazi ukutjhaphuluka/Nange
            nginomngani osebujameni obufana nebakaKholiwe ngingamyelelisa bona
            akhulume nomma amthembileko esondweni lakhe ongeze amehlulela khona
            azokwazi ukutjhaphuluka emmoyeni afumane ukuthula.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                     (2)
 9.11       -   Isehlakalo sokobana uZondani uzibulele ngebanga lokobana uKholiwe
                akafuni ukumqoma siyakholweka ngombana nepilweni yamambala banengi
                abantu abahlala bazibulala mihla namalanga nasele babona bona
                awasekho amathuba wokuba sebudlelwaneni bethando nabantu
                ababathandako bese banyula ukufa kunokobana baphile nobuhlungobo
                eenhliziyweni zabo.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 18

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                18                 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

            -  Isehlakalo sokobana uZondani uzibulele ngebanga lokobana uKholiwe
               akafuni ukumqoma asikholweki ngombana akusilula bona umuntu azibulale
               ngebanga lomuntu angakhange atjhidelane naye bekamjayele
               kangangokuthi angeze asakghona ukuphila ngaphandle kwakhe, abantu
               vane bazibulale nabatlhalwe babantu abasuke bathandana nabo.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                     (2)

 9.12       Umtloli akakaphumeleli ukusivezela uKholiwe njengomlingisi oyikutani
            wenoveli le ngaphasi kwemileyo le yomithathu yesakhiwana ngombana
            akakamvezi esiphethweni, umveze esingenisweni nesitlhorini kwaphela:

            -  Esingenisweni usivezele yena anomraro wokuba nefihlo emdlako angene
               nayo emtjhadweni.                                                                 (1)
            - Esitlhorini umveze athatha isiqunto sokuzibulala ngombana angasakghoni
               ukuphila nefihlo le.                                                              (1)
            - Esiphethweni akakaphumeleli ukusivezela yena ngombana kuvela uSipho
               atjela uMuzi bona akafunde incwadi amtlolele yona nangabe ufuna ukwazi
               bona ngubani uZondani.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kufanele aveze
            izenzo ezenziwa mlingisi lo emleyweni ngamunye kebuzweko.)                            (1)
                                                                                                  [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 19

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                                                19                                                       DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

 ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO)

 UMBUZO 10: UBONAKELE – M Skosana

 Iqhinga                       Ngokudluleleko                   Ngokwekghono                Ngokulingeneko            Ngokusisekelo             Ngokungakalingani
 OKUMUNYETHWEKO                            12–15                          9–11                        6–8                       4–5                        0–3
                               -Uphendule umbuzo kuhle          -Utjengise ukuzwisisa       -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise      -Iimpendulo ezinikelweko
 Ukuhlathululwa kwesihloko:    khulu:                           isihloko.                   bewasihlathulula          bewasihlathulula          azizwakali begodu
 Ukungenelela     kwesihloko   14-15.                           -limpendulo pheze           ngendlela elingeneko      ngendlela ephakathi       azikanamatheli
 nokuzwisisa itheksthi.        -Uhlathulule isihloko            ziyakhambelana              kodwana imininingwana     kodwana imininingwana     esihlokweni esinikelweko,
                               ngokungeneleleko begodu          nesihloko.                  ayikavezwa yoke.          ayikavezwa yoke.          kulikhuni ukuzilandela
 15 IMITLOMELO                 uwathinte woke amaphuzu          -lmibono esekelweko         -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi        nanyana azikhambeleni
                               amayelana nomtlolo.              ikhona kodwana              asekela imibono           asekela imibono           nombuzo.
                               -Uphendule umbuzo kuhle:         ayikavezwa yoke begodu      akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela      -Uhlulekile ukunikela
                               12-13                            ayikasekelwa                eyanelisako.              eyanelisako.              iimpendulo ekungizo.
                               -Uphendule ngendlela ehle.       njengombana                 -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni    -Amaphuzu ambalwa
                               -Kunamaphuzu amanengi            bekulindelekile.            eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.        awanikeleko
                               asekelwe ngokunembako            -Kunobufakazi obutjengisa                                                       akakasekelwa.
                               anqotjhiswe emtlolweni.          bonyana umtlolo                                                                 -Umtlolo akawazi.
                               -Umtlolo uwuzwisise kuhle        uwuzwisisile.
                               khulu.
 ISAKHIWO NELIMI                             8–10                            6–7                       4–5                        2–3                         0–1
                               -Umtlolo uhleleke kuhle.         -lsakhiwo esihle            -Bukhona ubufakazi        -Isakhiwo asikathulwa     -Kulikhuni ukutjho
 Isakhiwo,       ukwethulwa    Kunesingeniso, iingaba           nokusekelwa kwemibono       besakhiwo somtlolo.       ngefanelo.                bonyana kukhulunywe
 komqondo.                     nesiphetho ezisezingeni elihle   okulandelekako.             -Umtlolo awunakho         -Ukungakahlelwa kuhle     ngokwanelisako
 Ilimi, iphimbo nesitayela     khulu.                           -lsingeniso,iingaba         Ukunamathelana            ngikho okwenza            ngesihloko.
 okusetjenziswe endabeni.      -Kunokuthuthuka kwamaphuzu       nesiphetho kuhleleke        kwamaphuzu begodu         ukulandelana              -Abukho ubufakazi
                               begodu azwakala kuhle.           kuhle.                      awulandeleki.             kwamaphuzu                bokuhlelwa kwesakhiwo
 10 IMITLOMELO                 -Ilimi, ukuzwakala               -lmibono ivezwe             -Kuneemphoso              kungezwakali.             nanyana ukulandelana
                               nokwethulwa kwamaphuzu           beyasekelwa yezwakala.      ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi     kwamaphuzu.
                               kuhle bekutjengisa ukutjhuja     -Ilimi, ukuzwakala          ekuzwakaleni kwendaba     zelimi begodu             -Ilimi elisetjenzisiweko
                               kwengqondo.                      nokwethulwa kwamaphuzu      kanye nekuhlelweni.       nokusetjenziswa kwelimi   Iisezingeni eliphasi khulu
                                                                kuhle.                      -Iingaba zakhiwe kuhle.   okunganembiko kwenza      begodu alizwakali.
                                                                                                                      umtlolo lo ungezwakali.

YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje
engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak-nelim- (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                  Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2023-mg/9507e1b4-42ec-497c-a823-0e9be86e9615) — isiNdebele HL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2018-memo/f02c64bd-b266-456e-819d-d06919b18d5b) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2017-memo/ebf868aa-8bfa-4a5a-b687-bc5e516ba74e) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2016-memo/8a48e3e4-88c9-4b8f-96d0-e22042ef2c18) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 June July 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-june-july-2015-memo/19cb3901-4aa3-49ad-bd20-7e052ae5726b) — isiNdebele HL · Memo · 2015 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — isiNdebele HL · QP · 2024 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-isindebele/aa7e037a-5e71-478a-93f2-df5b86c468ce) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2023-mg/b40b1497-1495-4f5f-9939-4d59d140d8bd) — Memo · 2023 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
