# isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2024 Question Paper

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 question paper from the NSC June Exam 2024, 31 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee
- Updated: 2026-09-28
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Question paper
- Year: 2024
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 31

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2024 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2024 · isindebele. Question paper, 31 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isindebele/452c407d-5b22-4680-a8e7-9f7d127094cb) — Memo · 2024 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Confidential

              SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
          NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                      IPHEPHA LESIBILI (P2)

                               MRHAYILI/MGWENGWENI 2024

                                                                         IMITLOMELO: 80

                                                                ISIKHATHI: Ama-iri ama-2½

                                    Iphepheli linamakhasi ama-31.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 2

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              2                     DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                       SC/NSC Confidential

YELELA

1.        Umfundi kufanele afunde ikhaseli ngokukhulu ukuyelela ngaphambi kobana
          aphendule imibuzo.

2.        Ungalingi ufunde iphepha lemibuzo loke. Qala ikhasi lokumunyethweko
          elisekhasini elilandelako bese utshwaya iinomboro zemibuzo ebuzweko
          ngeencwadi ozifunde kilomnyaka. Ngemva kwalapho, ufunde imibuzo le bese
          ukhetha leyo ofisa ukuyiphendula.

3.        Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU:

          ISIGABA A:        Iinkondlo                        (30)
          ISIGABA B:        Inovela/Ubukghwari bomlomo       (25)
          ISIGABA C:        Umdlalo/Idrama                   (25)

4.        Phendula imibuzo EMIHLANU seyiyoke: EMITHATHU ESIGABENI A,
          MUNYE ESIGABENI B NAMUNYE ESIGABENI C ngalendlela:

          ISIGABA A: IINKONDLO
          IINKONDLO EZIBONWEKO – Phendula imibuzo EMIBILI.
          IKONDLO ENGAKABONWA – UKATELELEKILE ukuwuphendula umbuzo lo.

          ISIGABA B: INOVELI/UBUKGHWARI BOMLOMO
          Phendula umbuzo OWODWA.

          ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
          Phendula umbuzo OWODWA.

5.        UKUKHETHWA KWEEMPENDULO ESIGABENI B (INOVELI/UBUKGHWARI
          BOMLOMO) NESIGABENI C (UMDLALO/IDRAMA):

             Phendula imibuzo yenoveli neyomdlalo owufundileko KWAPHELA.
             Phendula UMBUZO WE-ESEYI MUNYE NAMUNYE UMBUZO
              ONEMIBUZO EMIFITJHANI.
              Nawukhethe umbuzo OMUDE ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha
              umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI ESIGABENI C.
              Nawukhethe umbuzo onemibuzo emifitjhani ESIGABENI B, qinisekisa
              bona ukhetha umbuzo we-eseyi (omude) ESIGABENI C.
             Sebenzisa irhelo lokuqinisekisa lizakusiza.

6.        UBUDE BEEMPENDULO
           Umbuzo omude we-eseyi yekondlo awuphendulwe ngamagama
            ali-190–240.
           Umbuzo omude we-eseyi yenoveli nomdlalo/drama awuphendulwe
            ngamagama ama-340–390.
           Ubude beempendulo zombuzo onemibuzo emifitjhani uzokulawulwa linali
            lemitlomelo. Abafundi abaqinisekise bonyana iimpendulo zabo zinqophile
            begodu zikhambelana nombuzo.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                       Phendla

### Page 3

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              3               DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                       SC/NSC Confidential

7.        Landela imilayelo esekuthomeni kwesigaba ngasinye ngokuyelela.

8.        Nombora iimpendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe ngayo
          ephepheni lemibuzweli.

9.        Thoma isigaba ESINYE NESINYE ekhasini ELITJHA.

10.       Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:

          ISIGABA A:        Pheze imizuzu ema-40
          ISIGABA B:        Pheze imizuzu ema-55
          ISIGABA C:        Pheze imizuzu ema-55

11.       Tlola ngesandla esihle nesibonakalako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 4

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           4                 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                    SC/NSC Confidential

IKHASI LOKUMUNYETHWEKO
Ikhaseli lizokwenza kobana abafundi bakhethe imibuzo abafuna ukuphendula ngayo
ngaphandle kobana bafunde iphepha loke.
ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibonweko: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo EMIBILI.
      INOMBORO YOMBUZO                    UMBUZO                 IMITLOMELO           IKHASI
1. 'Sidakamizwa'                        Umbuzo omude                  10                 6
2.   'Mbulali'                       Umbuzo onemibuzo emifitjhani         10                7
3.   'Isililo Sakatitjhere'          Umbuzo onemibuzo emifitjhani         10                8
4.   'Kuzokuyameka'                  Umbuzo onemibuzo emifitjhani         10              10
                                           KANYE
Ikondlo engakabonwa (Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo)
5. 'Uthi Uyazi Kanti Awa'            Umbuzo onemibuzo emifitjhani      10          11
YELELA: Phendula umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE
           ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI ESIGABENI C.
           ESIGABENI B kanye NESIGABENI C, phendula umbuzo MUNYE kwaphela.

ISIGABA B: INOVELI/UBUKGHWARI BOMLOMO
INOVELI: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenoveli efundiweko.
6. Mbala Ngubaba                      Umbuzo omude                        25              12
7.   Mbala Ngubaba                   Umbuzo onemibuzo emifitjhani         25              12
8.   UKholiwe                               Umbuzo omude                  25              15
9.   UKholiwe                        Umbuzo onemibuzo emifitjhani         25              15
10. UBonakele                               Umbuzo omude                  25              17
11. UBonakele                        Umbuzo onemibuzo emifitjhani         25              17
UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yobukghwari bomlomo
efundiweko.
12. 'Umoya Omumbi'              Umbuzo omude           25         20
13.1 'Ubudoda abukhulelwa'           Umbuzo onemibuzo emifitjhani         25              20
13.2 'Iinanazelo zakwaMasango'

ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
Phendula umbuzo MUNYE encwadini yomdlalo ofundweko.
14. Ibhudango Lami                     Umbuzo omude                       25              23
15. Ibhudango Lami                   Umbuzo onemibuzo emifitjhani         25              23
16. Umbango KaNzunza NoManala               Umbuzo omude                  25              26
17. Umbango KaNzunza NoManala        Umbuzo onemibuzo emifitjhani         25              26
18. Ifindo                                  Umbuzo omude                  25              29
19. Ifindo                           Umbuzo onemibuzo emifitjhani         25              29

YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA
        umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
        emide nofana EMIBILI emifitjhani.                                                       2024

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 5

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             5                  DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                      SC/NSC Confidential

IRHELO LOKUQINISEKISA

Tlola itshwayo (√) erhelweni lokuqinisekisa elilandelako ukuhlola bona uphendule yoke
imibuzo elindelekileko.

             ISIGABA                IINOMBORO       INANI LEMIBUZO          TLOLA ITSHWAYO
                                     ZEMIBUZO      EZOKUPHENDULWA             EMBUZWENI
                                                                            OWUKHETHILEKO
                                                                                   (√)
 A: IINKONDLO                          1–4                  2
     (Iinkondlo ezibonweko)
 A: IKONDLO                             5                   1
     (Ikondlo engakabonwa)
 B: INOVELA/UBUKGHWARI                6–13                  1
    BOMLOMO
    (Umbuzo omude
    NANYANA umbuzo
    onemibuzo emifitjhani)
 C: UMDLALO/IDRAMA                    14–19                 1
    (Umbuzo omude
    NANYANA umbuzo
    onemibuzo emifitjhani)

 YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA
         umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
         emide nofana EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 6

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             6              DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                      SC/NSC Confidential

ISIGABA A: IINKONDLO

Iinkondlo ezibonweko (UMBUZO woku-1 ukuya embuzweni wesi-4): Phendula imibuzo
EMIBILI kwaphela.

Ikondlo engakabonwa (UMBUZO wesi-5): UKATELELEKILE ukuphendula umbuzo lo.

UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)

Funda ikondlo engenzasi le uyizwisise bese uphendula umbuzo olandelako.

SIDAKAMIZWA – TM Mthimunye

1         Sidakamizw' akh' urhawukel' abentabethu,
2         Lizokubayin' iphasi nabanje?
3         Lizakubuseka njani nawudlange kangaka na?
4         Sebabuswa nguwe.

5         Ngiyakwesaba nyawupe.
6         Abentabethu ziimbandana
7         Ngebanga lakho nyawupe,
8         Umumbi sidakamizwa.

9         Ulibazis' abentabethu,
10        Balibel' ifundo.
11        Baphelelwe yihlonipho.
12        Bazilibele bona babobani.

13        Umumbi sidakamizwa.
14        Iphasi loke libubula ngawe,
15        Iphasi loke litjharagene ngawe,
16        Abentwana balibele bona babuyaphi.

17        Nyawupe libalel' abentwana,
18        Abasazi phambili nemuva,
19        Liyokuba yin' iphasi?
20        Ababusi bangomuso bobani?

Coca ngommongondaba omunyethwe yikondlo le. Dzubhula bewuhlathulule
amagama akhethwe yimbongi ukuveza tjhatjhalazi lowo mmongondaba.
Esingenisweni hlathulula bona yini ummongondaba, ngothini ummongondaba
wekondlo le bese uhlathulule nokobana liyini ikhethomagama, emzimbeni dzubhula
bewuhlathulule amagama aveza ummongondaba lowo bese esiphethweni utshwaye
ngokuphumelela kwembongi ukusethulela ummongondaba wekondlo le. Amagama
ozowasebenzisa awabe li-190 ukuya kwama-240.                                               [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 7

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2               7                    DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                        SC/NSC Confidential

UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi le uyizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.

MBULALI – TM Mthimunye

1         Qal' isililo singangani,
2         Qal' amatlhuw' owenzileko,
3         Qal' imiz' oyivalileko,
4         Kuthini kuwe na?
5         Kuthini kuwe nabalila kangaka nje?
6         Kuthini nabadududu kangaka nje?
7         Kunjani nabatlhoga ngebanga lakho nje?
8         Wayaph' unembeza na?

9         Uragela phambili ngomsebenzakho na?
10        Akakutlhuwis' olilako loya na?
11        Osel' angazi bon' uyokutjhingaphi,
12        Uthini unembezakho na?

13        Abentwana balila kangaka kuthini kuwe?
14        Batlhog' ababelethi ngebanga lakho,
15        Batlhoge, bakhamba dududu!
16        Uyokufik' uthini kuSomandla na?

17        Uthini ngobatjhiyise amasana na?
18        Isililo salo akhange sikuhlabe na?
19        Umseph' unembezakho na?
20        Isirhawu sakho sona siphi?

2.1       Tlola umhlobo wesithombengqondo                 osetjenziswe   yimbongi   emudeni
          ngamunye kengenzasi.

          2.1.1        'Akakutlhuwis' olilako loya na?'                                            (1)

          2.1.2        'Batlhoge, bakhamba dududu!'                                                (1)

2.2       Rhunyeza ummongodaba/okutjhiwo              yikondlo     engehla    le    ngephuzu
          ELILODWA.                                                                                (2)

2.3       Hlathulula umqondo omunyethwe mumuda wama-20 wekondlo engehla le.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                                     (2)

2.4       Ucabanga bona uyini umnqopho wembongi wokusebenzisa umbuzo-
          ziphendule pheze kiyo yoke imida yekondlo engehla le? Ipendulwakho ayibe
          liphuzu ELILODWA.                                                                        (2)

2.5       Tshwaya ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni engehla le
          bewuhlathulule nokobana lowo mmoya ungaba nawuphi umthelela
          ebantwaneni abakhulunyiswa yimbongi ekondlweni le. Ipendulwakho ayibe
          liphuzu ELILODWA.                                                                        (2)
                                                                                                   [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 8

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                 8                     DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                          SC/NSC Confidential

UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi le uyizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.

ISILILO SAKATITJHERE – BJ Skhosana

1         Kuhlekuhle kwenzekani?
2         Ngithukwelani kangaka?
3         Ongibonak' uyangikhafulela.
4         Ngidujulelw' imilomo,
5         Ngenzan' ephasini?

6         Umbus' uyangithuka,
7         Ababelethi bayangihlukumeza,
8         Abentwana bayangigijimisa,
9         Nginamlandu mun' ephasini?
10        Ukufundisa ngiyafundisa
11        Ngiyabaphandlulul' abentwana,
12        Ngiyabararulul' abararekileko,
13        Ngiyabasunduz' ababhajweko,
14        Alo, ngithokozwa ngubani?

15        Ubusuku nemini ngiyasebenza,
16        Ngamaholideyi ngiyasebenza,
17        Ngeempelaveke ngiyasebenza,
18        Ngizithwesa ngedolo,
19        Ngilala ngivale linye,
20        Koke lokh' akubonakali.

21        Zadlul' iinkathi zethabo,
22        Utitjhere kusese ngutitjhere,
23        Ngangingatjhetjiswa ngomrorho,
24        Ngangisezwa ngerhalasi,
25        Ngisatjwa, ngihlonipheka.

26        Namhlanjesi ngikukudla kwehlamba,
27        Bakhohliw' engabakhethako,
28        Bangikhumbula ngeenkhathi zamakhetho,

29        Mbus' omutjha ngizwelani,
30        Ngilil' ubusuku nemini.

3.1       Tlola umhlobo             wesithombengqondo     otholakala     emudeni     ngamunye
          kengenzasi.

          3.1.1        'Ongibonak' uyangikhafulela.'                                                  (1)

          3.1.2        'Ubusuku nemini ngiyasebenza.'                                                 (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                         Phendla

### Page 9

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           9               DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                    SC/NSC Confidential

3.2       Ngokurhunyezweko tlola ngephuzu ELILODWA ummongondaba/okutjhiwo
          yikondlo engehla le.                                                            (2)

3.3       Hlathulula umqondo omunyethwe yindima yesi-4 yekondlo engehla le.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                            (2)

3.4       Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
          bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          Izenzo ezimbi ezenziwa botitjhere ngizo ezenza bona ababelethi nabentwana
          bagcine sele bangasabahloniphi.                                                 (2)

3.5       Tshwaya ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni engehla le
          bewuhlathulule nokobana lowo mmoya ungaba nawuphi umthelela kutitjhere
          okhulunyiswa yimbongi ekondlweni le. Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                       (2)
                                                                                          [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 10

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           10                 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                    SC/NSC Confidential

UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi le uyizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.

KUZOKUYAMEKA – TN Mahamba

1         Indlela itshu! Ngokusabeka,
2         Nawuyiqalako kuthi rhe! Ivalo,
3         Nawuyiqalako kuphakam' iinhluthu,
4         Kube budisi nokususa inyawo.

5         Batjho baqinisile nabathi
6         Umlambo ulingwa ngedondolo,
7         Khamba usiwa, uvuke
8         Utjhitjhingele phambili.

9         Ikesi yokuzikhanyisela uyiphethe,
10        Kufuneka enamafutha ukwaz' ukweyama.
11        Bamba uqinise kuyenyukela,
12        Kghodlhelela naku umkhanyo,
13        Ungabeki phasi' ipumelelo nasi.

14        Ingomuso sele lisenyonga,
15        Ubudisi banamhlanjesi
16        Buzokuphenduka iluju leenyosi,
17        Iinyembezi ozibonakwezi zizakuba ngezethabo.
18        Namathela njengekghomu ebhudangweni lakho.

4.1       Tlola ubukondlo OBUBILI obutholakala emudeni we-7 wekondlo engehla le.             (2)

4.2       Rhunyeza ummongondaba/okutjhiwo          yikondlo   engehla   le   ngephuzu
          ELILODWA.                                                                          (2)

4.3       Ingabe ukusetjenziswa kweenlingisi emudeni woku-1 newesi-2 kukuthinta
          njani ukuzwisisa kwakho lokho okunqotjhwe yimbongi ngekondlo le?                   (2)

4.4       Hlathulula umqondo omunyethwe yindima yesi-2 yekondlo engehla le.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                               (2)

4.5       Tshwaya ngomnqopho wembongi wokusebenzisa i-injambamende/
          isilungelelamuda emudeni we-15 ukuya kewe-16 wekondlo engehla le uqalise
          kummgongandaba wekondlo l. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                    (2)
                                                                                             [10]

                                       KANYE

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 11

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                 11                    DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                          SC/NSC Confidential

IKONDLO ENGAKABONWA (UKATELELEKILE UKUPHENDULA UMBUZO LO)

UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi le uyizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.

UTHI UYAZI KANTI AWA – TN Mahamba

1      Asikh' isihlakaniphi kileli,
2      Othi sihlakaniphi uswaphelis' andawana.
3      Yok' into iba mnandi njengeswigiri,
4      Ibuy' ibabe njengomrhalagani,
5      Yok' into inomvuzwayo.
6      Ungathi wazi koke, kulula ukudana,
7      Ungathi wazi koke, isiphundu siyaba yintaba,
8      Umkhanyo uba khona kwesikhatjhana.
9      Ipil' ayifundeki akusiyincwadi,
10     Kubudis' ukuyibonela phambili,
11     Kubudis' ukuyibuyisela emva,
12     Othi uyaz' usuk' asiphofu,
13     Usuk' akhohlis' ingqondo ngokungekho.
14     Yenza uyelele, okungapheliko kuyahlola.

5.1       Tlola umhlobo             wesithombengqondo     otholakala     emudeni     ngamunye
          kengenzasi.

          5.1.1        'Asikh' isihlakaniphi kileli'                                                  (1)

          5.1.2        Yok' into iba mnandi njengeswigiri'                                            (1)

5.2       Ngokurhunyezweko tlola ngephuzu ELILODWA ummongondaba/okutjhiwo
          yikondlo engehla le.                                                                        (2)

5.3       Ucabanga bona ngimaphi amagadango abantu ekufanele bawathathe lokha
          nabafuna ukungezelela ilwazi labo ngezinto ezenzeka ephasini mazombe?
          Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI.                                                         (2)

5.4       Hlathulula umqondo omunyethwe mumuda we-14 wekondlo engehla le.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                                        (2)

5.5       Tshwaya ngelihlo elibukhali ukuphumelela kwembongi ukunikela ikondlo le
          isihloko esikhambelana nommongondaba wayo. Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                                   (2)
                                                                                                      [10]

                                                                IMITLOMELO YESIGABA A:                30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                         Phendla

### Page 12

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           12             DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                    SC/NSC Confidential

ISIGABA B: INOVELI/UBUKGHWARI BOMLOMO

YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
        OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
        umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI emdlalweni.
                                            NOFANA
             Nawukhethe imibuzo enemibuzo EMIFITJHANI enovelini nanyana
             ebukghwarini bomlomo qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE
             emdlalweni. Kilesisigaba kuneencwadi EZINTATHU zamanoveli: MBALA
             NGUBABA, UKHOLIWE NOBONAKELE. Khetha incwadi EYODWA
             uphendule ngayo umbuzo OWODWA.

UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Inoveli etloleke kuhle neveza tjhatjhalazi ummongondaba ohloswe mtloli ngayo ngeba
nemihlobo ehlukahlukeneko yamararano. Coca ngerarano langaphakathi
nelangaphandle (elihlangana nabalingisi) atholakala enovelini yesihloko esithi;
MBALA NGUBABA abonakala anomthelela ekubunjweni kommongondaba wenoveli le.
Esingenisweni se-eseyakho hlathulula imihlobo emibili yamararano la nokobana
ngothini ummongondaba wenoveli le. Emzimbeni coca ngerarano langaphakathi
nelangaphandle (elihlangana nabalingisi) avela enovelini le bese esiphethweni
utshwaye ngokuphumelela komtloli ukusebenzisa imihlobo yamararano la ukubumba
ummongondaba awuhlosileko ngayo. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                [25]

UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI A

Umoya ovunguza namhlanje ngewebusika kanti kusese sehlobo. Uhlaba emnkantjeni.
Line ngamatje izolo eendaweni zangePumalanga. Kungakho amakhaza la abuza bona
unazingaki iingubo. Ilanga nantiya. Kade liphumile kodwana soloko akuthembisi bona
kungabe kuphunyelwe ngaphandle. Kumakhaza. 'Makoti akusizi mntwanami,
kumakhaza. Yewungenise iinkuni ngobunengi kuzokwazi ukubaswa. Angifuni bona 5
iinzukulwani zamezi, uFikile noSizakele bathuthumele,' kutjho uNaMtshweni asizwa
bona libhokile ilothe namhlanje. Akuphumeki ngendlini. Mbala atinazele uNaKabini
angenise iinkuni ngobunengi. Athi angaqeda abe nesikhathi esihle-ke kwanje
sokuhlala. Ukupheka, kade aqedile. Nokugoma sekugonyiwe ukudla kwekuseni.

'Wu ngilele kabuhlungu-ke namhlanje makoti. Ngilele ngiphilelwa ubusuku boke. 10
Ubuthongo bungibambe nje ngamasa,' kutjho uNaMtshweni ahlezi hlanu kweziko
azwelelela ukufuthumala komlilo. 'Kufuzile mma. Amakhazakazi la soloko athome
ebusuku. Mhlambe ngiwo akuphilelisileko,' kufakaza uNaKabini umkaMavela. 'Nanje
mntwanami umzimba lo, udiniwe. Ungathi bengiguga imigodla yesiphila. Kanti-ke
okhunye mhlambe kwenziwe kukobana ngithe ngizakuphilelwa nje, bengithome 15
ngokubhudanga.' 'Ngilokho-ke mma okwenze bona uphilelwe.'

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 13

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           13              DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                    SC/NSC Confidential

Athi uhlola emnyango uNaKabini abone ikoloyi ijama esangweni. Abuyele msinya
ngendlini. 'Mma kunekoloyi ejama la ngaphandle,' kutjho yena uNaKabini.
'Ngeyakosobani-ke leyo makoti? Injani?' Kubuza uNaMtshweni angakazimiseli bona
angasikima ayihlole. 'Awa mma abe angiyazi. Nokuyibona kuhle abe angikayiqalisisi 20
kodwana sinyonyovu esimhlophe esinelithi phezulu,' kuhlathula uNaKabini. UFikile
noSizakele napa sebabanjwa buthongo ngokuzwelela umtjhiso omnanjana.

Basabuzana ngesinyonyovu sekoloyi athokoze umniniso. Avume uNaMtshweni.
Iziphosele indoda. Idle ngesudu enzima, yafaka irhembe elimhlophe yabopha nethayi
ebovu. 'Lotjhani ekhaya.' 'Akwande baba,' kuvuma uNaMtshweni. Bathi bayayiqala 25
indoda le bafumane bona mumuntu abamaziko, uGotjiwe. Ezwe ihliziyo ithaba
uNaMtshweni. 'Usilethele ziphi emakhazenikazi angaka baba? Iinkomo zakwami
nizitholile?' 'Wu ... nangabe bazitholile mma, bangabe basebenzile uyazi?' Kweleka
uNaKabini atjengisa ukuthaba okukhulu ehliziyweni. 'Liqiniso silukazi ezinye
ziyokuthathwa la zifihlwe khona. Nje ngize la ukuzokuthatha ngombana sezitholakele,' 30
kutjho uGotjiwe amehlo aciphiza iminyembezi ngentuthu yomlilo waphasi. Siwahle
izandla isilukazi esinguNaMtshweni. Sikwakwazele. Sibonge ezinye iimbongo
zakwaBongwe, bekukhambe nobuthongo kuFikile noSizakele.

                                                                    [Ikhasi 126–128]

7.1       Tlola isenzeko ESISODWA esenziwa mndeni wakwaBongwe etheksthini
          engehla le esisitjengisako bona umndeni lo usaphila ngaphasi kwesizinda
          sesikhathi sakade.                                                              (1)

7.2       Ngokurhunyezweko tlola isehlakalo esifihlelwe uNaMtshweni kodwana
          uGotjiwe naboDladla basazi esimayelana nomuntu obotjhelwe ukweba
          iinkomo zakaBongwe ngokuya ngenoveli le.                                        (2)

7.3       Tlola izinto EZINTATHU ekuthiwa besele zithomile         ukudliwa   lokha
          nakuhlongakala uBongwe ngokuya kwenoveli le.                                    (3)

7.4       Rhunyeza ummongo wekulumo kaSkhosana aba nayo noNaMzwezi ngemva
          kobana avumelene noMavela bona bazokweba iinkomo zakaBongwe bazise
          eplasini lakhe. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                            (2)

7.5       Tlola ngokulamana izehlakalo EZIMBILI ezenzekako ezilandela ikulumo
          esetheksthini engehla le ukufikela esiphethweni senoveli le.                    (2)

7.6       Ucabanga bona isenzo somtloli sokusivezela uBongwe ahlele ilifa lakhe
          asaphila simveza amumuntu onjani? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.          (2)

7.7       Hlathulula    iqhinga   lokuvezwa   kwabalingisi elisetjenziswe  mtloli
          ukusihlathululela bona uSkhosana banoMasango bababantu abanjani uqalise
          ngesikhathi nabafika kwaBongwe bazokubona uMavela. Ipendulwakho ayibe
          liphuzu ELILODWA.                                                               (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 14

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           14              DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                    SC/NSC Confidential

7.8       Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
          bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          Enovelini le isehlakalo esingasithatha njengesiphetho ngesokutholakala
          kweenkomo zakaBongwe efandisini KwaMarhinini.                                   (2)

7.9       Ucabanga bona ngothini umlayezo esiwethulelwa mtloli wenoveli le ngesenzo
          sakaMavela sokuleya amala emndeninakhe athi sekunomukghwa wokwetjiwa
          kwefuyo eMadlangeni ngombana anqophe ukwenza bona unina angasoli
          nasele kulahleka iinkomo zakwakhe? Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                       (2)

7.10      Ucabanga bona isehlakalo sakaMavela sokuzwakala asithi into yokobana
          kunesifiso esatloliswa nguyise emagqwetheni yisangu lokha nakahlezi
          ngaphandle ema-ofisini waboDladla banoJohnson sibumba muphi umhlobo
          werarano? Sekela ipenduwakho ngephuzu ELILODWA.                                 (2)

7.11      Ingabe isenzo somndeni kaBongwe sokubethela mthalazeni indaba yokobona
          uBongwe ubulewe sidliso siyamukeleka nofana asamukeleki? Sekela isiqunto
          osithathako ngephuzu ELILODWA.                                                  (2)

7.12      Tshwaya ngokuphumelela komtloli ukusivezela uMavela njengomlingisi
          oyikutani wenoveli le ngaphasi kwemileyo yesakhiwana elandelako;
          isingeniso, isitlhori nesiphetho.                                               (3)
                                                                                          [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 15

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           15             DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                    SC/NSC Confidential

UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)
UKHOLIWE – N Skosana
Inoveli etloleke kuhle neveza tjhatjhalazi ummongondaba ohloswe mtloli ngayo ngeba
nemihlobo ehlukahlukeneko yamararano. Coca ngerarano langaphakathi
nelangaphandle (elihlangana nabalingisi) atholakala enovelini yesihloko esithi;
UKHOLIWE abonakala anomthelela ekubunjweni kommongondaba wenoveli le.
Esingenisweni se-eseyakho hlathulula imihlobo emibili yamararano la nokobana
ngothini ummongondaba wenoveli le. Emzimbeni coca ngerarano langaphakathi
nelangaphandle (elihlangana nabalingisi) avela enovelini le bese esiphethweni
utshwaye ngokuphumelela komtloli ukusebenzisa imihlobo yamararano le ukubumba
ummongondaba awuhlosileko ngayo. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                [25]
UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UKHOLIWE – N Skosana
Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI B

Ngesikhathi leso uKholiwe gade akwabo nomnganakhe abafunda naye bazilungisa
nabo, bazilungisela ukuya khona eMafu High School. Kuthe basendleleni elunge
emateksini bajanyiswa msanyana omunye owababawa bona bajame. 'Dade Kholiwe,
uMalume ungithume kuwe. Uthe ngikuphe incwadi nasi.' Atjho amnikela emhlophe twa
imvilobhu etlolwe ngamagabhadlhela ibizo lakaKholiwe. Nangambala ayithathe 5
athokoze kuVusi bahlukane, baragele phambili nekhambo labo aboKholiwe.

Babe netjhudu nabafika nje esitopeni bayithola iteksi eya eKwagga. Ngokuphazima
kwelihlo bafika la babelindelwe khona. Umuntu wokuthoma owababonako nabavelako
nguNgendu. Wathoma nokuphuruluka. Wakutjheja lokho uNghodela kodwana wafela
ngaphakathi. Kuyaphithizela, kumnandi kwamambala. Babodwa abarhuwelelako, 10
babodwa abavumako, babodwa abahlekako. Kungaso isikhathi leso la uNgendu abiza
uKholiwe ngaso. UKholiwe nokho kumthuse ukubizwa ngutitjhere uNtuli. Nokho
waziduduza ngokuthi ngutitjherakhe begodu bobabili bangena ikerege yinye.

Alunge kuye uNtuli, uKholiwe. 'Nawusuka lapha uya kuphi Kholi?' UKholiwe watjela
utitjhere bona yena ucabanga ukukhamba ngombana uphethwe yindlala begodu 15
akanayo imali. Ukutjho njalo kukaKholiwe kwamthabisa uMhlalukwana. Ngubani
obengeze athaba abona bonyana uzokuba lisizo emntwini amthandako? Ngaphandle
kokona isikhathi, uNgendu wakhupha iimponde ezihlanu wazinikela uKholiwe bona
ayokudla. UKholiwe wathokoza wakhamba. Ukhamba nje, amehlo kaNtuli anamathele
kuye, bewayokutjhinga. Athathe umnganakhe uKholiwe balunge ngevikilini, nabo 20
abotitjhere bakhambe bayokudla ngekumbeni abalungiselwe kiyo ukudla.

Ngemva nje kokudla kwabotitjhere usuke godu umdlalo, kuthonywe ukugijinywa.
Kugijinywa nje ihliziyo kaNgendu ayikho lapha. Uphela ihliziyo bona ubuya nini
uKholiwe. Amehlo bekalokhu aqale indlela evela ngesitolo. Bekuthi kungavela
umntazanyana amaphaphu aphakame, ihliziyo ithome ukugida kodwana lokho kuphele 25
msinyana nasele lo ofanisweko atjhidela.
                                                                      [Ikhasi 25–26]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 16

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            16                 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                     SC/NSC Confidential

9.1       Tlola izinto EZIMBILI ezivezwe etheksthini engehla le ezimatshwayo
          wokobana indawo yeKwaggafontein aboKholiwe abeze kiyo isisabelo.                    (2)

9.2       Tlola iimbongo zabotitjhere ABABILI bakaKholiwe abakhulunyiswa etheksthini
          engehla.                                                                            (2)

9.3       Rhunyeza ngephuzu ELILODWA umraro oqalene noKholiwe njengomlingisi
          oyikutani wenovela le.                                                              (2)

9.4       Hlathulula isehlakalo esibumba irarano langaphakathi esenzeka ngaphambi
          kobana uKholiwe azibulale ngokuya kwenoveli le.                                     (2)

9.5       Tlola ngokulamana izehlakalo EZIMBILI ezenziwa nguZondani ngemva
          kobana umkaMfundisi amtjele bona uKholiwe akafuni litho elimhlanganisa
          naye.                                                                               (2)

9.6       Etheksthini engehla le sitjelwa bona uKholiwe nomnganakhe bebakhambele
          iphaliswano lokugijima leenkolo ezihlukahlukeneko. Ucabanga bona siyini
          isizathu sokobana eenkolweni kube namaphaliswano anjengala kunokobana
          kufundwe kwaphela? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                             (2)

9.7       Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
          bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          URhulumende wenza ngokwaneleko ukusiza boke abafundi abaphumelele
          kuhle egreyidini le-12 njengoKholiwe ngemali yokuragela phambili
          ngeemfundo zabo.                                                                    (2)

9.8       Hlathulula iqhinga lokuvezwa kwabalingisi elisetjenziswe mtloli esingenisweni
          senoveli le ukusihlathululela bona uMuzi umumuntu onjani. Ipendulwakho
          ayibe liphuzu ELILODWA.                                                             (2)

9.9       Ucabanga bona ngimuphi umlayezo esiwethulelwa mtloli wenoveli le
          ngesehlakalo esenzeka esondweni mhlana uKholiwe aye khona ngethemba
          lokobana bayomduduza? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                          (2)

9.10      Nange unomngani osebujameni obufana nebakaKholiwe bokudliwa sisazelo
          ungamyelelisa bona enzeni ukuze akghone ukusizakala kunokobana
          azibulale? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                     (2)

9.11      Ingabe isehlakalo sokobana uZondani uzibulele ngebanga lokobana uKholiwe
          akafuni ukumqoma siyakholweka nofana asikholweki? Sekela ipendulwakho
          ngephuzu ELILODWA.                                                                  (2)

9.12      Tshwaya ngokuphumelela komtloli ukusivezela uKholiwe njengomlingisi
          oyikutani wenoveli le ngaphasi kwemileyo yesakhiwana elandelako;
          isingeniso, isitlhori nesiphetho.                                                   (3)
                                                                                              [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 17

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           17             DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                    SC/NSC Confidential

UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)

UBONAKELE – M Skosana

Inoveli etloleke kuhle neveza tjhatjhalazi ummongondaba ohloswe mtloli ngayo ngeba
nemihlobo ehlukahlukeneko yamararano. Coca ngerarano langaphakathi
nelangaphandle (elihlangana nabalingisi) atholakala enovelini yesihloko esithi;
UBONAKELE abonakala anomthelela ekubunjweni kommongondaba wenoveli le.
Esingenisweni se-eseyakho hlathulula imihlobo emibili yamararano la nokobana
ngothini ummongondaba wenoveli le. Emzimbeni coca ngerarano langaphakathi
nelangaphandle (elihlangana nabalingisi) avela enovelini le bese esiphethweni
utshwaye ngokuphumelela komtloli ukusebenzisa imihlobo yamararano la ukubumba
ummongondaba awuhlosileko ngayo. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                [25]

UMBUZO 11 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

UBONAKELE – M Skosana

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI C

UBonakele bekanganaso isikhathi sokudlala ngamathuba nakavelako. Wazimisela
ngawo woke amandla anawo bona naye abe ngomunye wabantu abaziwako
emdlalweni wezamaguduva. Lokhu ukuzimisela kwakhe bakubona aboKiller nabanye
abambisene nabo kilesi siqhema. Njeke nabo benza okusemandlenabo bona bamenze
agcine sele ayikutani yamaguduva.                                             5

Umphathi wakhe akhange athande ukona isikhathi sakaBonakele. Wamfaka
esiqhemeni sababhadelwako kwezamaguduva. Kwamthokozisa khulu lokho
uBonakele. Kwaduma iDaveyton yoke bonyana uBonakele sele angomunye wabalwela
unongorwana kwezamaguduva. Abanye bamfisela itjhudu kodwana abanye
abangamthandiko njengoSponono banoNduku khabe bafisa ngasuthi uBonakele 10
angekhe aphumelela. Kwathi ngemva kwesikhathi esincani nje kwezwakala
emaphepheni nemirhatjhweni bonyana uBonakele Mahlangu uzokubethana nesokana
elivela ngaphetjheya kwamalwandle, uDuke Hudson. Bazokubanga unongorwana
wephasi kwezamaguduva kilabo abasebangeni eliphakathi.

'Bonakele namhlanjesi uyindoda emadodeni kodwana okunengi sizakukhuluma 15
ngemuva kobana sewulihlulile isokana ozokubambana nalweli ngenyanga
esizoyithoma le. Ngiyathemba nawe sewuyazizwa neengazini bonyana uzolihlula.
Akusinjalo ndoda?' kwabuza uKiller.

'Ngifisa kwangathi ngabe sibethana khona kusasa lokhu okusako! Kade ngililindile
ithuba elifana naleli. Namhlanjesi nami ngiyazizwa nanyana ngilele bonyana 20
ngiyindoda emadodeni. Abadala baqinisile nabathi ubudoda abukhulelwa. Namhlanjesi
ngimi lo okusele kutlolwa ngaye emaphepheni nosele aziwa kiyo yoke inarha
njengekutani esakhulako,' kwatjho uBonakele ngokuthaba okukhulu.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 18

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           18                DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                    SC/NSC Confidential

'Lokho sikuzwa ngawe bonyana uyikutani esakhulako ngombana thina esikwaziko
kukobanyana ngenyanga ezako mhlana amalanga alitjhumi nahlangu, uzabe uyikutani 25
yephasi. Sikhuluma nje baphi aboGeorge, abo-DD Bush naboFalakhona Mpisi,
ngingababala ngithini nje mina, akusinguwe owabavusa phasi ethulini?'

'Ngiyakuzwa uyakhuluma Killer kodwana nawuphatha indaba yeminyakana
egadungileko ungivusela ubuhlungu behliziyo. Nangicabanga ngomtlhagwami egade
ngikiwo bekube namhlanjesi ngifikelwa mcabango wokukhumbula ababelethi bami. Iye 30
khona, ngiyakuthabela ukuba yikutani yephasi kodwana ngaphandle kwababelethi
bami koke lokho kuyafana nokusebenzela e ...' UKiller wabona bonyana uBonakele
selakude khulu, njeke warhaba wamkhalima bona angacabangi khulu ngesekwadlula
nangababelethi bakhe ngombana lokho kungamqeda amandla ngitjho nekundleni
yokulwela.                                                                       35

                                                                          [Ikhasi 54–56]

11.1      Tlola iinrhatjhi EZIMBILI ezivezwe etheksthini engehla le ezibufakazi
          bokobana abantu abakhulunyiswa kiyo baphila ngaphasi kwesizinda
          sesikhathi sanje.                                                                 (2)

11.2      Rhunyeza indlela uBonakele azizwa ngayo ngemva kobana uKiller amtjele
          ngokuba kwakhe yikutani yephasi kezamaguduva soloko athoma ukudlala
          umdlalo wezamaguduva. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                        (2)

11.3      Tlola okuhlukileko phakathi kwendlela uMahlangu egade aphila ngayo lokha
          nabegade ahlala noNaMndebele nendlela aphila ngayo gadesi njengombana
          sele ahlala noNaSilombo. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILDOWA.                     (2)

11.4      Ngokurhunyezweko tlola ummongo wekulumo kaSgwadi yalokha
          nabekavakatjhele umnakwabo uMahlangu. Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                         (2)

11.5      Tlola ngokulamana izehlakalo EZIMBILI ezenzenziwa nguBonakele ngemva
          kobana athumbe umdlalo wezamaguduva lokha nabekabethana nesokana
          langaphetjheya kwamalwandle, uDuke Hudson.                                        (2)

11.6      Ucabanga bona ngisiphi isifundo esisifumana ngesenzo sakaBonakele
          sokuthatha isiqunto sokobana uzokukhamba ekhabo kodwana angakhambi
          ngaleso isikhathi ahlalahlale nanyana bekatlhoriseka nje? Ipendulwakho
          ayibe liphuzu ELILODWA.                                                           (2)

11.7      Hlathulula umhlobo werarano owabakhona ngemva kobana uBafunani
          abikele uThokozani bona uzithwele umntwanakhe. Ipendulwakho ayibe
          liphuzu ELILODWA.                                                                 (2)

11.8      Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
          bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          Enovelini le uBafunani uvezwe njengomlingisi orondo.                              (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 19

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           19             DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                    SC/NSC Confidential

11.9      Ucabanga bona ngimuphi umlayezo esiwethulelwa mtloli wenoveli le
          ngesenzo sabesana bakwaMbuyiseli sokuleyela uBonakele amala bathi
          nguye olahle amakonyana kayise ngombana bekalele ekwaluseni? Sekela
          ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                                                (2)

11.10     Ucabanga bona isehlakalo sokuthoma kokutlhoriswa kwakaBonakele
          nguNaSilombo lokha nakasahlala ekhaya siwela ngaphasi kwawuphi umleyo
          wesakhiwana senveli le? Sekela ipenduwakho ngephuzu ELILODWA.                  (2)

11.11     Ingabe isenzo sakaBafunani sokuzibulala ngokuzitjhayisisa ngekoloyi
          egijimako ngebanga lokobana sekadinwe yipilo yakwabo siyamukeleka
          nofana asamukeleki? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.             (2)

11.12     Tshwaya ngokuphumelela komtloli ukusivezela uBonakele njengomlingisi
          oyikutani wenoveli le ngaphasi kwemileyo yesakhiwana elandelako:
          isingeniso, isitlhori nesiphetho.                                              (3)
                                                                                         [25]

                                       NOFANA

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 20

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           20             DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                    SC/NSC Confidential

UBUKGHWARI BOMLOMO
IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – E Mampokoro
UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)
'UMOYA OMUMBI'
Iinolwana zizwakala ziziindatjana ezinganamaqiniso kodwana nasizifunda ngokuyelela
sithola bona kuneemfundo esizitholako kizo ezikhambela nezitjho ezisetjenziswa
ekulumeni yangamalanga. Akhe utshwaye ngelihlo elibukhali inolwana yesihloko
esithi, UMOYA OMUMBI bese uhlathulula isifundo osifumana kiyo ngokuqalisa
ebalingisini bayo bewutjho nokobana isifundweso sikhambelana kangangani nesitjho
esithi, 'Ukuba lihlongandlebe' kanye nesithi, 'Ukuzidosela amanzi ngomsele'.
Esingenisweni se-eseyakho hlathulula bona yini isifundo nezitjho, emzimbeni
uhlathulule isifundo osifumana enolwaneni le bewutjho nokobana sikhambelana
kangangani nezitjho ezitlolwe ngehla bese esiphethweni utshwaya ngokuphumelela
komtlami wenolwana le ukusethulela iimfundo ezikhambelana nezitjho ezivezwe
ngehla. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                         [25]
UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
13.1      'UBUDODA ABUKHULELWA' – CM Sangweni
          Funda isiqetjhana esingenzasesi usizwisise bese uphendula imibuzo
          elandelako.
          ITHEKSTHI D

          Kwasukelasukela!
          Cozi!
          Ngomunye umnyaka kwakhe kwavuka ipi hlangana neentjhaba ezimbili.
          Isitjhaba sakwaPhumasilwe nesitjhaba sakwaMaphuthuma. Iintjhabezi
          zahlangana phezulu kwathula umoya. Isitjhaba sakwaPhumasilwe sasaziwa 5
          iphasi loke bona sisitjhaba sabaphehli benturhu. Isitjhaba sakwaPhumasilwe
          sasihlome siphelele sidoswa yindunaso uMadoda. Nakukhulunywa
          ngoMadoda kwakukhulunywa ngekutani yesitjhaba eyaziwako. Zoke iintjhaba
          ezakhelene nesitjhaba sakwaPhumasilwe zazimazi kuhle uMadoda bona
          akabhenywa, akasiyo isangu. Ngehlangothini lakaMadoda lapho ayibambe 10
          khona ipi, kwakhomba bona bayathumba. Ipi yesitjhaba sakwaMaphuthuma
          yasele ithoma ukudeda ngehlangothini lakaMadoda. Abangani bakaMadoda,
          uMkhuzelwa noPorwana nabo bebakhupha ikghono lokulwa eqadi
          kukaMadoda.

          Abomma besitjhaba sakwaMaphuthuma bathoma batshwenyeka nababona 15
          ukobana uMadoda nabangani bakhe beyisa ipi yakwaMaphuthuma.
          Njengombana ipi ibambene ngeenhluthu nje, abomma nabentwana
          babalekela esiqongweni sentaba. Ukujama phezu kwentaba kwenza bona
          babone kuhle koke okwenzekako. Abomma besitjhaba sakwaMaphuthuma
          bakhuza umhlolo nababona umsana oneminyaka elisumi nesithandathu enza 20
          into engakhange yenziwe msana ongangaye. UZabalunge wasuka ngebelo
          watjhinga epini aphethe zakhe.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 21

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                21             DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                         SC/NSC Confidential

          Umnakwabo kaZabalunge, uZamani owayasepini wamkhalima wathi
          akabuyele esiqongolweni sentaba ngombana nabo ibutho lakwaPhumasilwe
          liyababhalela. Nangambala ibutho lakwaMaphuthuma besele lideda 25
          sakubaleka. Ikulumo kaZamani akhange imthundubaze uZabalunge,
          kunalokho watjhinga ngencangapho aboMadoda nabangani bakhe bazenzela
          khona. Amadoda wesitjhaba sakwaMaphuthuma aqina idolo nakabona
          uZabalunge enza imigilingwana, kambe wayekhupha ikghono angazange
          alibone likhutjhwa msanyana onganga lo.                              30

          UMadoda nebutho lakhe bathoma babetjhwa livalo, bafikelwa mkhumbulo
          wokobana mhlamunye boke abesana bakwaMaphuthuma banekghono
          njengalomsana obajamise kumbi. Ikulumo ethi; 'ayihlabi ngobujamo
          beempondo zayo' yahlala epepeneneni lokha uZabalunge nakaqalene
          noMkhuzelwa. UZabalunge bekamsanyana nje osanuka ibisi kanti 35
          uMkhuzelwa bekulijoni elaziwako. Ngokuphazima kwelihlo uMkhuzelwa
          wahlaba ngedolo phasi.

                                                                            [Ikhasi 97–98]

          13.1.1       Tlola igama lomhlobo womlingisi ngamunye kabangenzasi.

                       A    Umlingisi oyikutani.                                              (1)

                       B    Umlingisi oyimbangi.                                              (1)

          13.1.2       Ngokutjho kwenolwana le kuthiwa khuyini okwabangela abomma
                       besitjhaba  sakwaMaphuthuma      bagcine   sele   babalekela
                       esiqongolweni sentaba?                                                 (2)

          13.1.3       Rhunyeza isiga esabonwa bommaba nabafika phezu kwesiqongolo
                       sentaba nesabenza bona bangenwe mamanzi emadolweni.                    (2)

          13.1.4       Ingabe indlela yokuziphatha yesitjhaba sakwaPhumasilwe
                       yokobana sikhambe silwa neentjhaba ezakhelene naso sisilethela
                       isifundo esithini epilweni mazombe? Ipendulwakho ayiqaliswe
                       esitlhorini senolwana engehla le.                                      (2)

          13.1.5       Ucabanga bona isenzo sakaZabalunge sokungafuni ukubulala
                       uMadoda esiphethweni senolwana le simveza amumuntu onjani?
                       Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                                 (2)

          13.1.6       Ingabe umthiyi wenolwana le unqophe ukuthini ngekulumo
                       ayisebenzise esiqetjhaneni esingehlesi ethi; 'ayihlabi ngobujamo
                       beempondo zayo'? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                  (2)

          13.1.7       Tshwaya ngelihlo elibukhali ngokuphumelela komthiyi wenolwana
                       le ukulandela kuhle imileyo yesakhiwo sezemitlolo nakayitlolako.       (3)

                                             KANYE

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 22

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                 22                 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                          SC/NSC Confidential

13.2      Funda iimbongo            ezingenzasezi   uzizwisise    bese   uphendula   imibuzo
          elandelako.
          ITHEKSTHI E

          IINANAZELO ZAKWAMASANGO – ET Mampokoro
          1            Liphondo elibovu lakwaMasango,
          2            Namhlana lingakahlabi lihlabile,
          3            Lahlaba isincathi nesitshila;
          4            Lahlaba umnyanya.
          5            NguMasangubala nguSongade,
          6            Ngowasonga isala sekosi sakhamba
          7            Sabuya singakanethwa mhla izulu
          8            Lina ngamatjhatjhatjha,
          9            Yikungu yezulu ngeyeza nobulembu,
          10           Yikungu yakonyelwako singabakoSonyere.
          11           Lisango elibanzi lakwaMasango,
          12           Ngelangena ikomo nekonyana nomuntu,
          13           Sibalekelani sakwaMrhali ngesabaleka
          14           Nesikhuni somlilo sivutha saphuma
          15           Sivutha wangena naso ngerholweni,
          16           Wabasela amakhosi.
          17           Bantazana abahle bakwaMasango,
          18           BoNaMrhali, boNaMkhweli, boNaMeyebe
          19           BoNaLidwaba, bomadamba ekwendeni
          20           Babukhali ekhaya.
          21           Sibomakhonza akhonzele futhi
          22           Ngombana sakhonza abanguni azange sisabuya,
          23           Yindlovu eyehla isinyovani entabeni ngombana
          24           Isaba ukugadanga umboko wayo ...

          13.2.1       Tlola amagama AMABILI abentazana bakwaMasango ababizwa
                       ngawo ngokuya kwendima yesi-4 yeenanazelo ezingehlezi.                      (2)
          13.2.2       Tlola umehluko phakathi kwendlela abentazana bakwaMasango
                       abangayo     lokha    nabasekhabo     naleyo    ababangayo
                       nabasekwendeni ngokuya ngendima yesi-4 yeenanazelwezi.                      (2)
          13.2.3       Hlathulula umqondo omunyethwe mumuda we-13 kufika kewe-16
                       weenanazelo ezingehla. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                 (2)
          13.2.4       Ucabanga bona uyini umnqopho wembongi yeenanazelwezi
                       ngokusitlolela zona? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                   (2)
          13.2.5       Tshwaya ngelihlo elibukhali ngokuphumelela kwembongi
                       ukusebenzisa isithombengqondo sesingathekiso eenanazelweni
                       ezingehla. Ipendulwakho ayine liphuzu ELILODWA.                             (2)
                                                                                                   [25]
                                                                 IMITLOMELO YESIGABA B:            25

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 23

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           23               DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                    SC/NSC Confidential

ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA

YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
        OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
        umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI emdlalweni.

                                            NOFANA

             Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo
             lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.
             Kilesisigaba kuneencwadi EZINTATHU zemidlalo: IBHUDANGO LAMI,
             UMBANGO KANZUNZA NOMANALA KANYE NEFINDO. Khetha incwadi
             EYODWA uphendule ngayo umbuzo OWODWA.

UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Umdlalo otloleke kuhle ngilowo oba nabadlali ABATHATHU indaba edzimelele phezu
kwabo ekumdlali oyikutani, oyimbangi nomdlali oyihlanganisa. Coca wenabe
ngokuphumelela komtloli womdlalo wesihloko esithi; IBHUDANGO LAMI ukusethulela
abadlali abathathwaba bewuhlathulule nezenzo ezenziwa mdlali ngamunye
ezisivezela bona mbala ungilowo mhlobo womdlali. Esingenisweni hlathulula bona
yini abadlali nezenzo bewutjho nokobana ngubani umdlali oyikutani, oyimbangi
noyihlanganisa emdlalweni lo. Emzimbeni coca ngemihlobo yabadlali ababalwe
ngehlaba bewuhlathulule nezenzo zabo ezisivezela bona bangileyo mihlobo yabadlali
bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ukusethulela abadlali
ABATHATHU laba ngokusebenzisa izenzo zabo. Amagama ozowasebenzisa awabe
ma-340–390.                                                                                [25]

UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Funda isiqetjhana esingenzasesi usizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI F

(Ngephunyaneni kwaTjhili kuditjhe uNaNtuli nendodanakhe uMbulawa.)

NANTULI:        (Uyapheka.) Mbulawa ndodana, sele litjhingile ilanga kodwana uyihlo
                akabonakali.
MBULAWA:        (Uphethe iincwadi zakhe zesikolo uyafunda.) Kanti uyephi ubaba mma?
NANTULI:        Usaye kwaMathumbu.                                                    5
MBULAWA:        (Uyahleka.) Kanti ibizo elithi Mathumbu walifumana njani uVenter mma?
NANTULI:        (Naye uyahleka.) Bekanamathumbu amakhulu lokha asese msanyana.
MBULAWA:        Kanti umazi asese msana mma?
NANTULI:        (Ubonda ipoto.) Iye, phela safika lapha aneminyaka emibili.
MBULAWA:        Kutjho bona nafika kusaphethe uyise kaMathumbu mma?                   10
NANTULI:        Iye kunjalo ndodana. Phela uyise bekalungile angafani noMathumbu nje.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 24

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           24             DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
                                    SC/NSC Confidential

MBULAWA: UMathumbu yena uyabandlulula begodu akanandaba namalungelo
         wabanye abantu. Ngikho ngifuna ukuba mjameli wamalungelo wobuntu
         nje.
NANTULI: (Uyahleka.) Phela thina sele silijayele ibandlululo ndodana.                    15
         (Kuzwakale umdumo wekoloyi ejamako ngaphandle.)
NANTULI: Kunekoloyi edumako ngaphandle ndodana. Akhesuhlole mhlamunye
         baletha uyihlo.
MBULAWA: (Aphume ahlole.) Nangambala nguye mma. (Usese ngaphandle.)
TJHILI:  (Ngommoya opholileko.) Besele nirarekile na ndodana?                            20
MBULAWA: (Uyahleka.) Iye baba.
         (Bangene bobabili.)
NANTULI: (Umnikela amarhewu.) Ukhambe njani baba?
TJHILI:  (Usela amarhewu.) Ngikhambe kuhle kosikazi. Nanyana izinto
         zingangikhambeli kuhle nje.                                                     25
NANTULI: (Ngokurareka.) Kanti bekakubizelani uMathumbu baba?
TJHILI:  Usangibizele indaba leya akhe wangibizela yona phambilini. Ngitjho
         indaba yomuntu ongangisebenzela iplasi.
MBULAWA: (Avale iincwadi zakhe zesikolo.) Usakubuza indaba yeveke egadungileko
         nagadesi baba?                                                                  30
TJHILI:  (Ngommoya ophasi.) Iye ndodana.
MBULAWA: (Ngokutshwenyeka.) Kutjho bona akanandaba nokurholophala kwakho
         baba?
TJHILI:  (Ngommoya ophasi.) Anjalo amakhuwa weplasini ndodana. Umuntu
         amthanda asaphilile, nasele arholophele ayamjikela.                             35
MBULAWA: (Ngokutshwenyeka.) Ngikho ngifuna ukufundela ukuba mjameli
         wamalungelo wobuntu baba. Ngisola zonezi mina.
NANTULI: Niswaphelise ngokuthini ekulumeni yenu baba?
TJHILI:  Phela      ufuthumele    kumbi       uMathumbu        nangimazisa bona
         ngisengakamfumani umuntu ongangisebenzela iplasi.                               40
MBULAWA: Phana bekakunikele iveke eyodwa bona ufumane umuntu ongakusiza
         baba?
TJHILI:  Kunjalo ndodana begodu ngilingile ukumbawa bonyana angiphe elinye
         ithutjana wala.

                                                                       [Ikhasi: 44–46]

15.1      Tlola bona umdlali ngamunye kabangenzasi uvezwe amhlobobani womdlali
          emdlalweni lo:

          15.1.1       UNaNtuli                                                           (1)

          15.1.2       UMbonani                                                           (1)

15.2      Ngokurhunyezweko hlathulula isenzeko esenzeka ngaphambi kwekulumo-
          pendulwano edzujulwe etheksthini engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                       (2)

15.3      Tlola izinto EZINE umndeni kaTjhili obewufanele uzenzele zona nange
          ukhetha ukuyokuhlala esikomplasi ngokuya komdlalo lo.                           (4)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2023/4bb74702-107a-4f18-8e5a-bd6fd3903a66) — isiNdebele HL · QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2018/f17ca326-84f6-40d8-9ec0-ebf9ac63a88c) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2017/77d53fc7-4c2a-4a03-afaa-1865c652bd1f) — isiNdebele HL · QP · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2016/9102e6da-10e5-4092-8040-936358bd6b27) — isiNdebele HL · QP · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 June July 2015](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-june-july-2015/7cf05b84-0121-4115-b19c-ece31e96ba58) — isiNdebele HL · QP · 2015 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isindebele/5f0b0dc6-7b0d-4d24-87c0-9f12a05e2fd8) — isiNdebele HL · Memo · 2024 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024-mg/67a83de1-20e6-4835-9a82-a7f7008cd427) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024-mg/21ddb82d-9b0a-42dc-94ef-8a1c7c053996) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024-mg/65f7950d-ccc9-482e-b011-465dfd9eb653) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May-June 2024 MG.docx](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-3-isindebele/63136439-bf26-44bf-a7ce-d363817b95ce) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2023-mg/059d850a-eeeb-42a1-9f47-877595d183f9) — Memo · 2023 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
