# isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2015 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2015, 22 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2015-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isixhosa/88bd81db-ec91-468b-9cfe-6bffa94d8ae6
- Updated: 2026-09-28
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Memorandum
- Year: 2015
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 22

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2015-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isixhosa/88bd81db-ec91-468b-9cfe-6bffa94d8ae6)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2015 · isixhosa. Memorandum, 22 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

GRAAD 12

                   SENIOR CERTIFICATE EXAMINATION

                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                IPHEPHA LESIBINI (P2)

                                    JUNE/JULY 2015

                                        IMEMORANDAM

                                                              AMANQAKU: 80

                       Le memorandam inamaphepha angama-21.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                            Tyhila iphepha

### Page 2

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              2                              DBE/2015
                                        SCE – Imemorandam

ICANDELO A: ISIHOBE

VUKANI MADODA KUSILE – A Stemela: Umhleli

UMBUZO 1 (UMBUZO OMDE)

UNXUNGUPHALO – N Shasha

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
Kwistanza soku-1

•   Kulo mhobe imbongi ayiva kamnandi yindlela abantwana be-Afrika abaphetheke
    ngayo ngabangeneleleli elizweni labo. Loo nto siyibona kulwimi elusebenzisileyo
    imbongi ukuphuhlisa intsingiselo.

•   … ndizityand' igila, – Imbongi iqala nje isebenzisa isaci 'ukuzityand' igila' icela
    ukuba inikwe ithuba ukuze ikhuphe konke okusentliziyweni yayo. Esi saci
    siphuhlisa ukuba le nto isentliziyweni yayo iyamkhathaza kakhulu. Loo nto
    ibonakalisa ukuba iya kuthi ukuze yonwabe ibe ithethe yophela ngayo.

•   … ndixel' uqaqaqa, – Apha imbongi isebenzisa isifaniso esiphuhlisa ukuba ininzi
    into efuna ukuyiveza nokuyidlulisa malunga nempatho-mbi yabaMnyama elizweni
    labo. Uqaqaqa' luhlobo lwengca eyandayo engelula ukuba mayiphele kwindawo
    ethe yamila kuyo.

•   Zihla zinyuk' iintlanga zidabalele; Ngokusebenzisa olu chasaniso imbongi
    ibonisa ukuba iintlanga zonwabile, zihamba apho zifuna ukuya khona zikhululekile
    azinaxhala lanto kumhlaba ongengowazo. Ziyatabhat' izizwe neentlang'
    ezingenasazela: Apha imbongi igxininisa uluvo lokuba ezinye iintlanga zihamba
    ngokukhululekileyo azinaxhala.

•   Abantwana bokuzalwa banxunguphele: Imbongi isixelela ukuba abantwana
    bomgquba abonwabanga elizweni labo. Igama ' banxunguphele' liveza ukuba
    basoloko besexhaleni ngenxa yokungaphatheki kakuhle.

Kwistanza sesi-2

•   Kuba ngasa liphalal' igazi lomAfrika; Kuba ngahlwa agetyengw' elel' umnt'
    omnyama; Imbongi ngokusebenzisa uchasaniso iveza ukuba abantu abamnyama
    babulawa nangaliphi ixesha bebulawa kabuhlungu bengacingelanga lutshaba.
    Imbongi ikwasityhilela ukuba igazi lomntu omnyama liyachitheka, bayabulawa
    phantse yonke imihla.

•   Zininz' iinkedama zilile zade zakhedama;
    Baninz' abahlolokazi bakhale bade bancama; Kule miqolo imbongi ityhila
    iziphumo eziza nokubulawa kabuhlungu kwabantu kuba ithi kwanda abantwana
    abangenabazali, abashiyeka besengxakini yokuzikhulela bodwa. Kwelinye icala
    namadoda ayabulawa kakhulu loo nto yenze ukuba kushiyeke abafazi
    abangenamadoda.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 3

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              3                             DBE/2015
                                        SCE – Imemorandam

Kwistanza sesi-3

•     Iintshaba zibamokothis' inqatha bangquzulana, Imbongi isebenzise lo mqolo
      ukubonisa ukuba iintshaba zibanike into erhalelekayo abantu abamnyama baze
      ngenxa yokurhala baphela besilwa bodwa. Isebenzise isenzana ' bangquzulana'
      ukubonisa ukuba abantu abamnyama baphixana bodwa.

•     ... zibanik' iqhosh' elingenamthunja; Imbongi ikwasivezela ukuba kwakhona ezi
      ntshaba zikwafumbathise abantu abamnyama imali, loo nto ibonisa ukuba
      enyanisweni bambi abananto bayathengwa zezinye iintlanga.

•     Ndakujong' abomz' oNtsundu bayantywizisa: Imbongi isivezela ukulila komntu
      ozibambileyo iinyembezi zizehlela kungekho sikhalo. Imbongi ibonisa imeko
      ebuhlungu abakuyo abantu abaNtsundu ezweni labo.

Kwisitanza sesi-4

•     ... zilw' imfazw' engenagama nabamsulwa,: Apha imbongi iveza ukuba iintshaba
      azinakuxela ukuba zilwela ntoni nabamnyama kuba akukho nto iyintsusa
      nengunobangela walo mlo.

•     ... belel' obentlomb' ezinkomponi nakoololiwe,: Imbongi ngokusebenzisa esi
      saci 'belel' obentlombe' iphuhlisa inkohlakalo eyenziwa ngabaMhlophe ukubulala
      abantu abaMnyama ngokungenalusini belele kuba bezazi abalwi nto namntu.
      Umbhali usityhilela ukuba abantu babulawa bengacingelanga kwiindawo abahlala
      kuzo zempangelo nakoololiwe.

•     ... igazi linge ngumjelo wamanzi;: Imbongi ngokusebenzisa esi sifaniso isivezela
      indlela igazi eliqengqeleka ngayo. Umjelo ke kulapho amanzi azihambelayo
      engenamnqandi. Usinika umfanekiso ngqondweni weliso ngokusebenzisa 'linge
      ngumjelo'. Lo mbono awumhlanga kwaphela ubuhlungu kuba bafa bengenatyala,
      ngenxa yonxunguphalo olubangelwa kukuphatheka kakubi ukwavuselela
      nengcingane yokuba ayipheli le mfazwe.                                                 [10]

UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUTSHANE)

IDOMPASI – N Gcali

2.1       Luphinda-phindo.√/ yimvano siqalo.√                                                (1)

2.2       Le ncwadana iqulathe zonke iinkcukacha ezibalulekileyo zomntu neziqhamo
          zokungabi nayo le ncwadana.√√/ iqulathe inkcukacha zomntu.√√                       (2)

2.3       Uninzi lwabantu lusweIekile√ / lubhubhile ngenxa yedompasi.√                       (1)

2.4       Sisimntwiso.√                                                                      (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 4

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              4                              DBE/2015
                                        SCE – Imemorandam

2.5      Ngumfanekiso ngqondweni wendlebe√ / weliso/wesikhumba imbongi iveza
         indlela abantu abamnyama abaphethwe gadalala ngayo ngabantu
         abaMhlophe.√/      Umfanekiso-ngqondweni    wendlebe√/weliso/wesikhumba
         osivezela indlela engenalusini ababethwa ngayo nabathotywa isidima ngayo
         abamnyama.√
                                                                                              (2)
         (Nayiphi na kwezi)

2.6      Imbongi    yonwabile/iyavuya/ichulumancile         kukuphelelwa   kweDompasi
         kubekho i-ID.√                                                                       (1)

2.7      Imbongi isixelela ngokuphatheka kabuhlungu kwabantu               abamnyama
         ababengenayo iDompasi de kwafika umthetho omtsha weID.√√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                  (2)
                                                                                              [10]

UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UPROFESA AC JORDAN – ZS Qangule

3.1      Imbongi ixolisa abantu abaxhelekileyo emiphefumlweni ngenxa yokushiywa
         kwabo nguAC Jordan.√/ Imbongi icenga abantu ukuba bakhululeke                        (1)
         ezintliziyweni bakwamkele ukufa.√

3.2      Imbongi ithetha ngokubhubha komntu omkhulu uAC Jordan nomphanga othe
         wakhawuleza akwabikho miqobo endleleni nendalo qobo yanika imbeko.√√                 (2)

3.3      Luphindaphindo.√/ yimvano siqalo.√                                                   (1)

3.4      Sisihlonipho.√                                                                       (1)

3.5      Umntu onemisebenzi emihle akahlali minyaka mininzi emhlabeni.√√                      (2)

3.6      Umongo ungokusweleka kakaprofesa AC Jordan nobenegalelo elikhulu
         ekubhaleni uncwadi lwesiXhosa. √                                                     (1)

3.7      Imbongi ibuhlungu kukushiywa nguprofesa AC Jordan. √√                                (2)
                                                                                              [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 5

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              5                                 DBE/2015
                                        SCE – Imemorandam

UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UNKOSI URHOLIHLAHLA NELSON MANDELA – DLP Yalimanisi

4.1      Lusetyenziselwe ukutsala umdla wabantu ukuze babone le nto iqhubekayo.√                 (1)

4.2      Luphinda-phindo lwemiqolo.√                                                             (1)

4.3.     Ngumfanekiso-ngqondweni weliso√ ophuhlisa umntu ongoyiswa nto, owenza
         izinto ezingelula ukwenziwa ngabanye abantu.√/ophuhlisa umntu ongoyiki
         kujongana nemeko nokuba inobungozi.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                      (2)

4.4      Njengechanti.√                                                                          (1)

4.5      Yeyokuba uMandela usebenze neentlanga                 ezahlukeneyo    zase-Afrika
         engumxolelanisi nomdali wemvisiswano. √                                                 (1)

4.6      Ingcinga yokuba uMandela ngoyena mntu wazenza idini ukuthwala iinzima
         zelizwe.√√ / Ngokwendalo uzalelwe ukuba abe lidini labantu.√√                           (2)

4.7      Umongo ngowemisebenzi nenyaniso kaMandela engakhethi luhlanga luthile
         ezabalazela inkululeko yabantu bonke boMzantsi Afrika ne-Afrika iphela.√√               (2)
                                                                                                 [10]

UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UBULUMKO – IV Mtamzeli

5.1.     Luphindaphindo.√ yimvano siqalo. √

         (Nayiphi na kwezi)                                                                      (1)

5.2      Imbongi izama ukusixelela ukuba ezulwini kulapho kukho ulonwabo khona
         kuba emhlabeni kukho iimini zokonwaba nezibuhlungu.√√                                   (2)

5.3      Imbongi isixelela ukuba umntu onobulumko izinto uzijonga ngeliso elibukhali
         ngakumbi ezinokuthi zenzakalise yena. Abantu abazibona besenkathazweni
         uyabanceda ukubakhupha kuyo.√√                                                          (2)

5.4      Abantu abatsha akabajongeli phantsi uyafikelela nakubo.√                                (1)

5.5      Umoya wembongi wonwabile√ kuba ithetha ngento eyithandayo.√                             (2)

5.5      Yimfundiso  yokuba    kubalulekile            ukuba      umntu       aphangalale
         ngokwasengqondweni.√√                                                                   (2)
                                                                                                 [10]

                                                            AMANQAKU ECANDELO A:                 30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 6

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              6                         DBE/2015
                                        SCE – Imemorandam

ICANDELO B: INOVELI

UMBUZO 6 (UMBUZO OMDE)

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

•    UMangaliso ubonwa edolophini eGcuwa ehamba nabahlobo bakhe, uThemba
     noSonwabo. Babonwa bobathathu bengena emotweni ebheka eBhayi abe yena
     Mangaliso efika ukuvela eRhawutini elindeleke ukuba aye kokwabo. Loo nto
     yokungaxeli kwakhe kowabo imenze akonwaba kule ndlela isingise eBhayi.

•    Endleleni yena nabahlobo bakhe basela utywala besilungu. Emva kokusela
     utywala, utsho ngesikrakra isikhalo emotweni kothuka wonke umntu osemotweni.
     Isikhalo sakhe endleleni sidiza ukungonwabi kwakhe nesazela sokushiya ikhaya
     engachazelanga noyedwa umntu wakowabo.

•    Abahlobo bakhe abakuhoyi oku kulila kwakhe kuba baphantsi kweempembelelo
     zotywala, loo nto ibonisa ukuba abangabo abahlobo benene anokuthembela
     kubo xa esengxakini. Endaweni yokumhoya bayalela umqhubi ukuba anyathele
     amafutha emoto ngakumbi.

•    Ngenxa yotywala, uyalala aqabuke kusuku lwesibini sele ekwilokishi angayaziyo
     nathe akubuza wathi umntu ophendulayo kukwaZakhele eBhayi. Uyazisola
     ngesenzo sokusela utywala, atsho abuqalekise. Walile kwaphela ukuphinda
     abusele utywala. Bayamcenga bemnunusa oogxa bakhe kodwa babuya
     nemband' eskhova kuba uMangaliso ubona ukuba obu tywala ngahle
     buchaphazele ikamva lakhe njengamntu ojonge impumelelo kubomi bakhe.

•    Bagqiba kwelokuba baye edolophini eBhayi. Apho edolophini, uMangaliso
     ulahlekana nabahlobo bakhe. Belahlekene njalo, uMangaliso udibana nentokazi
     entle kakhulu egama linguNomsa. Ugqibela sele thandana neli gqiyazana
     uMangaliso kanti ekugqibeleni liza kumfaka kwenkulu yona ingxaki.

•    Uzama indlela zokuphila apha eBhayi, ubona isithuba somsebenzi kwiphepha-
     ndaba i-Evening post okwa-Irvin and Johnson ufaka isicelo ze awufumane
     umsebenzi ngenxa yobukrelekrele bengqondo yakhe.

•    Ucelwa nguNomsa ukuba aye kumchithisa isithukuthezi kokwabo kuba abazali
     bakhe bengekho. Besahleli apho kufika uJoe okwathandana nalo Nomsa neqela
     lakhe lemiguvela besazonwabele. UJoe uxabana noMangaliso kuba ezama
     ukunqandela uNomsa kule miguvela ingooJoe.. Bayamthatha nale miguvela
     bamqamangele bamfake emotweni, bethembisa ngokumphosa enzonzobileni
     yesiziba ephila.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 7

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              7                           DBE/2015
                                        SCE – Imemorandam

•     Lakuba lifikile ixesha lakhe lokubulawa, wenza umthandazo ukuzama
      ukuzisindisa ekufeni. Unqophisana noThixo wakhe ukuba uthe wamsindisa
      kwingxaki yokubulawa azibone egaxeleke kuyo uya kumkhonza ubomi bakhe
      bonke. Uyaphendulwa umthandazo wakhe kuba besesendleleni eya echibini
      kuvela amapolisa awayezihambela eyawo indlela wabe ke uyasinda ngolo hlobo.

•     Ugqiba kwelokuba abuyele ekhaya kodwa uphinda azibone ehlangana nabahlobo
      bakhe etekisini uThemba noSonwabo abanefuthe ekutshabalaliseni ikamva
      lakhe. Endaweni yokuba iye eGcuwa, le teksi ibathatha iye kubalahla kumahlathi
      aseKnysna ngenxa yokuphelelwa ngamafutha ayo. UMangaliso uzibhaqa esinda
      emilonyeni yeengonyama zehlathi laseKnysna ngokuthi akhwele emthini
      nangokuthi azenze isilwanyana ngokuthi agaqe ngamadolo.

•     Emva kokusinda emlonyeni weengonyama ufika kwimizi ekufutshane
      yaseKnysna uzenza igqirha ngeenjongo zokuphila. Loo nto imenze wazibona
      enemfuyo nemali.

•     Uthabatha isigqibo sokuthengisa yonke imfuyo yakhe ukuze afumane imali eninzi
      aza kuthi abuyele kowabo kubazali bakhe uFikizolo noNofundile neza kuthi
      imncede njengamntu oneenjongo zokuphindela esikolweni.

•     Uyise uFikizolo uyamcebisa ukuba makathathe inkosikazi kuba ukwelo xabiso
      lokutshata. Uyikhaba ngawo omane loo nto uMangaliso kuba uzibona enekamva
      eliqaqambileyo xa anokuthi abuyele esikolweni atsho azalisekise nomnqophiso
      awawenza kuThixo wakhe mhla wayesengxakini yokubulawa nguJoe neqela
      lakhe.                                                                               [25]

UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUTSHANE)

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

7.1      YiSinodi yabefundisi.√/ yiSinodi√ / yiSinodi yamaWesile.√                         (1)

7.2      Sibonisa ukuzimisela nokuba nesibindi sokuya kule sekethe kukhalwa ngayo
         luninzi lwabefundisi.√√/ Wayecaca ukuba kuye ubufundisi lubizo.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)

7.3      UMangaliso owayehamba noThemba wayengumntu weziyolo esela
         ngamandla ukanti lo wanamhlanje uMangaliso uzimisele ebomini ulandela
         inkosi.√√                                                                         (2)

7.4      Avuselela ingcinga yokuba wakha waxelelwa ngaphambili ngabantu
         abayaziyo le George Goch engekabi ngumfundisi.√√/ Avuselela ingcinga              (2)
         yokuba kuza kufuneka esebenzile ukulungisa iGeorge Goch

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 8

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              8                               DBE/2015
                                        SCE – Imemorandam

7.5      Yimpixano yangaphandle√ kuba              kubhidana   abefundisi   ngomfundisi
         omakathunyelwe eGeorge Goch.√

         Yimpixano yayangaphakathi√ kuba okuya kuqubuda benganiki mpendulo
         abefundisi abanamava kubonisa ukubethana kweengcinga kubo.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                   (2)

7.6      Umbhali ukhethe ukusebenzisa isaci ukulumkisa ukuba umntu oza kuya kule
         sekethe yaseGeorge Goch aqiniseke ukuba uthabatha isigqibo esisiso.√√                (2)

7.7      Waphumelela, kuba isimo sentlalo saseGeorge Goch satshintsha, abantu
         baguquka kuThixo latsho lehla nezinga lokuselwa kotywala.√√/ ukwakhiwa
         kweSpes Bona endaweni yebhodi esemhlabeni wecawa. √√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                                  (2)

7.8      Izenzo zikaMangaliso ziyafana nomntu ophilayo√/ uMangaliso uqale ubomi
         bakhe ingumntu weziyolo nosela utywala kodwa ekuhambeni kwexesha uye
         watshintsha wazinikela kuThixo.√ / udlule ezintweni ezibuhlungu ebomini
         bakhe ekugqibeleni uyaphumelela.√

         (Nasiphi na isibini kwezi)                                                           (2)

7.9      Kusemva kokuba kufike lo mfundisi odume kunene ngeentshumayelo zakhe
         ezinamandla ekuguquleni abantu bale ndawo.√√                                         (2)

7.10     Ityhila ukuba amaXhosa ayengayilindelanga kwaye engakholelwa ukuba
         angafunda ngaphezu kwabelungu.√√/ ibonisa ukuba isizwe samaXhosa
         sisaphila ngala ndlela indala yokuzijongela phantsi kunabantu abamhlophe
         yaye asikholelwa kuthi ngendlela efanelekileyo. √√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                   (2)

7.11     Kusenkomponi apho kuhlala abasebenzi abangamadoda odwa.√√                            (2)

7.12     Lavela ngenxa yengubo emdaka elalisoloko liyambethe.√                                (1)

7.13     LalikuCentane.√                                                                      (1)

7.14     Le nto ayishumayelayo uyayiphila√√/ Wenza okufanelekileyo, kuba nokuba
         imeko ithini umzali ngumzali nokuba akakhange athathe nxaxheba
         ekukhuliseni.√√                                                                      (2)
                                                                                              [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 9

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              9                         DBE/2015
                                        SCE – Imemorandam

UMBUZO 8 (UMBUZO OMDE)

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

•    Endlwini yakhe uMfazwe ngabusukwazana buthile ungenelwa ngamapolisa aze
     kumbamba kuba esithi unyola umbuso esweni, aze aye kumvalela kwesimnyama
     isisele. Eli xa eseluvalelweni unexhala lemfundo yabantwana echaphazelekayo.

•    Apho eluvalelweni ngobo busuku uva ukubhomboloza komntu otywatyushwa
     kanobom ngemvubu de kwangenelela namanye amabanjwa ekhuza oku
     kungonjwa kwalo mntu. Oku kubhomboloza ibe kukugxwala okuthe ethubeni
     kwathi cwaka. Washiyeka ezibuza ukuba inokuba kwenzeke ntoni.

•    Lithe xa lifika ipolisa ekuseni wafuna ukuqonda uMfazwe ngebekusenzeka
     kwacaca ukuba uyaxelelwa ukuba nguye umntu oza kulandela, wazibhaqa sele
     ecinga yonke into.

•    Uyandululwa ngalo ntsasa usiwa eRhini. Akafakwa ngambeko nakulo veni
     yamapolisa uyabethwa. Emva evenini yamapolisa uvalelwa nenja ethi ukuba
     uyashukuma ingaphazami ukumngqavula kanobom. UMfazwe uyacaphuka kuba
     amapolisa ahleli ngaphambili ayahleka. Imenza le nto awacaphukele ngakumbi
     atsho anqwenela ukuba nalo veni ingase iwe abhubhe loo mapolisa.

•    Esiseleni eRhini amapolisa ayamzama kuba efuna abe yimpimpi angcothozele
     umbuso, atsho emthembisa kananjalo ngemali entlana. Amcenga, emxelela
     ngabantu abafana nooNtsipho, wothukela ngaphakathi uMfazwe kanti behleli nje
     uNtsipho noNdlela ngoongcothoza abantu abathembeke kangaka ekuhlaleni.
     Yatsho ingqondo yakhe yazulazula.

•    Wakhululwa uMfazwe eluvalelweni wagoduswa, wafika engenakhaya, litshile
     phofu nezinye izindlu zazitshisiwe ngenxa yobume bezopolitiko. UMfazwe le
     meko yokungabi nakhaya imenza azibone engenandawo yakuhlala.

•    Ugqiba kwelokuba ayokujonga uNokuzola kokwabo. Ufika uCwe emxelela ukuba
     umke noFriday ukuya entlanganisweni. Iyammangalisa uMfazwe le nto
     yokuhamba kukaZo noFriday. Ubuzwa nguCwe ukuba liyinyani eli lokuba
     uyaxela ishiyeka imhlupha yonke le nto uMfazwe.

•    Entlanganisweni eyayichotshelwe ngumfundisi uHlathi esikolweni wathi
     akungena uMfazwe, uFriday nabantu bamdla ngamazinyo kuba esithi uFriday
     uyimpimpi waphuma apho ephepha ephephile amanqindi neempama
     nokukhatywa okwakusiza kuye wade wabaleka uMfazwe. Yamenza loo nto
     wangcungcutheka kuba abantu ebecinga basondele kuye bahambela kude.

•    Ukuphuma kwakhe entlanganisweni ubalekela emangcwabeni afike apho ahlale
     phezu kwengcwaba aqalekise nabo bantu balele kuloo mangcwaba.
     Uyaphakama apho ahlabe ngendlela eya kowabo agqithe kwibala elalisaya kuba
     likhaya lakhe aphinde abone laa nja ebedibene nayo emangaliseke enjalo
     engqondweni yile nto yesi simanga, wothuswa ngubawo uGaba.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 10

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              10                              DBE/2015
                                        SCE – Imemorandam

•     Besaya endlwini notata uGaba babona ngevenkile kaGuquka ivutha
      amadangatye wabe uMfazwe ebona nemithinzana yabantu idlula wagqiba ngobo
      busuku ukuba makaye kulala kwimoto endala eyayilapho ngakwaGaba. Uthi
      esazama ukulala ave izingqi ancathame kwalapha emotweni. Umzabalazo uya
      mchaphazela uMfazwe kuba uzibona elala naphi na apho ahlwelwe khona.

•     Uyasinda apho kooFriday phofu sebezame ukungena nakwaGaba begingxizisa
      amacango. Usinda ngezikaSibi kuloo moto sele bemzingela nakuyo. Ugqiba
      kwelokuba abalekele kwamalume wakhe eSihlahleni kuloSiqithi.

•     EsesiHlahleni apho kuvakala iindaba zokusweleka kukaKK noMachule. Uthatha
      isigqibo sokuba aye kulo mngcwabo kaMachule ngeenjongo. Esemngcwabeni
      apho ubizwa ngooSiphiwo bamlumkise ukuba kukho abantu abaze kukhangela
      yena apha kulo Machule abangaqondakaliyo. Bagqibe kwelokuba uMfazwe
      makabalekele kwaMfundisi uHlathi. Uyavuma uyahamba ukuya kwaMfundisi
      ukuzisindisa kwaba bantu.

•     Ngabusuku buthile ukwaMfundisi uHlathi uva ngesithonga sokugityiselwa kwento
      angayaziyo ayicingela ngokuba sisiqhushumbisi, uyakroba aphume ngeenjongo
      zokuba aziphindezele ayeke ukubalekana nooFriday.

•     Uphazanyiswa kuloo ndlela esinga kwaFriday yincwina ephuma emotweni
      eyiCressida yomntu owonzakeleyo, ecela ukusindiswa. Wabona ingozi azifaka
      kuyo uMfazwe esangcambazisa lo mntu wonzakeleyo, wakhetha ukubalekela
      kwaMfundisi uHlathi phofu izihlangu zona zinqongo ligazi.

•     UMfundisi uHlathi umkhuthazela ekubeni aqhweshe, abhace kunale meko
      ayibonayo kuba kungalula ukosuleleka kwakhe kwiziganeko ezehla kuQaka
      ngakumbi ezokubulawa kwabantu kuba nguye lo Mfazwe unqongo ligazi,
      kananjalo azisindise nakwaba Friday bazingelana nobomi bakhe. Yonke le meko
      azibona ekuyo iyamnyanzela ukuba abheke elubhacweni.                                   [25]

UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

9.1      Kungenxa yokufa kweqhawe uKK efela entolongweni.√ Kungenxa yemo
         yonxunguphalo ekuQaka.√                                                             (2)

9.2      Kungokuba wayevile ngexesha wayesentolongweni ngoFriday likhankanywa
         igama lakhe√. Wayesothuswa yinto yokuba uFriday ngunoposi akukho nto
         imdibanisa nale ntlanganiso√                                                        (2)

9.3      Njengesenzo somntu ongcolileyo ofuna ukuba uMfazwe angamkeleki kuQaka
         abantu bambone njengomntu ongcothozela amaBhulu.√√ / Sibonisa ukuba
         uFriday lutshaba lwenkululeko yabaNtsundu.√√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                  (2)

9.4      Kuselokishini ngexesha lezixholoxholo nezidubedube zopolitiko.√√                    (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 11

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              11                             DBE/2015
                                        SCE – Imemorandam

9.5      Yimpixano yangaphandle√ kuba uFriday usoloko esenza izinto ezixhokonxa
         uMfazwe njengokukhwaza eholweni esithi uyimpimpi kanti nokugwejelisa
         isandla kuNokuzola.√

         Yimpixano yangaphakathi√ kuba uMfazwe uxakanisekile emphefumlweni
         zizenzo zikaFriday ucinga angayeki.√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                 (2)

9.6      UMfundisi   uHlathi            wayengumkhuthazi,    nomcebisi   kumaqabane
         emzabalazweni.√√                                                                   (2)

9.7      Ndiyangqina kuba uMfazwe wathabatha isigqibo esifanelekileyo kuba
         akasafuni   kwanto   imdibanisa  noNokuzola,   iileta zikaNokuzola
         wayengazihluphi nangokuzifunda kuba lucimile uthando lwakhe kule
         ntombi.√√                                                                          (2)

9.8      Wenza into engafanelekanga kuba waphoswa kukwazi ukuba unomntwana
         oyindodana othe kwiminyaka yobuncinane bakhe wakhula ngaphandle
         kotata.√√/ kuba wazithathela isigqibo engenzanga phando ngokuthandana
         kukaNokuzola noFriday.√√

         Wenza into efanelekileyo kuba asikho isizathu esibangela ukuba uNokuzola
         avume uFriday ajikelise isandla sakhe kuye.√√

         (Nayiphi na impendulo echanelekileyo)                                              (2)

9.9      Watshelwa likhaya lakhe waza waphulukana nayo yonke into ebeyisebenzele.
         √√/ Watshelwa likhaya lakhe. √√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                 (2)

9.10     Iveza ukungakholelwa kukaMfazwe zezi ndaba azixelelwa ngutata uGaba.√              (1)

9.11     Isitshintshile isimo kwagquba umoya wepolitiki akwabikho zinzo kuQaka.√√/
         kubekho imo yonxunguphalo. √√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                 (2)

9.12     Luveza ukuba abantwana abazukuba nanto yakwenza baza kuba zizinto
         ezihla zinyuka kule lokishi.√√ / abantwana baza kuba ngoongqikana
         boongantweni. √√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                 (2)

9.13     Iphuhlisa ukuba imo yezopolitiko nokuthengisana kwabantu kumaBhulu
         yenza ukuba kungathenjwana.√√/ kuphuhlisa ukungathembani. √√

         (Nayiphi na kwezi)                                                                 (2)
                                                                                            [25]

                                                            AMANQAKU ECANDELO B:            25

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 12

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              12                               DBE/2015
                                        SCE – Imemorandam

ICANDELO C: IDRAMA

UMBUZO 10 (UMBUZO OMDE)

AMAZA – ZS Qangule

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

•     Isimo sentlalo siphuhlisa indawo apho lenzeka khona ibali, ixesha elenzeka ngalo
      kunye nendlela abantu abaphila ngayo. Isimo sentlalo sisetyenziselwa
      ukuphefumlela umoya othile ebalini, ukuhlakulela into ethile ebalini nokuphuhlisa
      abalinganiswa okanye umxholo webali. Isimo sentlalo sivezwa zizinto ezifana
      nezinxibo zabalinganiswa, ulwimi abaluthethayo, izixhobo abazisebenzisayo,
      ezothutho, iintlobo zezindlu abahlala kuzo, izikolo, iintlobo ngeentlobo zeenkolo,
      njalonjalo.

Ibali ezilalini

•     Lo mdlalo uqale ezilalini emzini kaDanile noMaDlamini apho sidibana noNamhla
      evutha ngumsindo kuba esendiselwa ngenkani kuSidima ngabazali bakhe.
      Sifumana uDanile esarha utywala elalini ngelixa uNamhla esihla enyuka endlwini
      eyedwa.

•     Uphinde lo mdlalo waqhubeka emzini kaNgxelelo noMaNdaba kulo Sidima kuba
      kulapho wayesendiselwa khona uNamhla. Emzini kaSilumko lo mdlalo
      uqhubekile ngakumbi ngexesha encina uLizo ngokubulawa kukaSidima noZodwa
      ongumfazi kaLizo.

•     Umdlalo uqhubekile emangcwabeni apho uSilumko wayefuna kutyhileke into
      yokuba uSidima noZodwa Zazile basadla amazimba abona bantu baswelekayo
      nguDuma iwele likaSidima kunye noZodwa waseBhayi.

•     Kwalapha emangcwabeni kulapho kwavela nento yokuba uNamhla uzalwa
      nguMaLimakhwe inkosikazi kaSilumko nalapho kwabanjwa khona uLizo
      njengomntu okrokrelwa ukuba nguye umbulali.

Ibali edolophini

•     Lo mdlalo uqhubekile eBhayi njengoko uLizo wayesebenza khona.
      NaseRhawutini lo mdlalo uqhubekile kuba kulapho bekuphangela khona uSidima
      noDuma kuphinde kubelapho kubulawelwe khona uDuma noZodwa waseBhayi
      kucinga ukuba nguSidima kunye noZodwa Zazile inkosikazi kaLizo.

•     Kwakhona lo mdlalo uqhubekile eSwazini kuba kulapho uSidima noZodwa Zazile
      babhacela khona ukubaleka umbulali abangamaziyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 13

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              13                           DBE/2015
                                        SCE – Imemorandam

Ixesha

•    Ixesha lityhilwa zizinto ezenzekayo, eziqhubekayo nezisetyenziswayo
     ngabalinganiswa kwintlalo yabo. Umzekelo lo mdlalo uqala umcimbi sele
     ushushu kuba siva kwakwiphepha lokuqala ukuba kukho umba
     ekungavisiswana ngawo ngumntwana weli xesha onguNamhla nabazali bakhe
     uDanile noMaDlamini kuba bona besadla ngendeb' endala. Kulo mdlalo oku
     kungqinwa kukuba uNamhla akhabe ngawo omane xa enyanzeliwa ngabazali
     bakhe ukuba endele kuSidima ambonelwe ngabo namgamthandiyo. Oku kuveza
     ukuba abazali bakaNamhla bakhule ngexesha lamandulo apho intombi
     ibibonelwa isoka ngabazali kanti uNamhla yena ukhule kwixesha langoku apho
     intombi ithi itshate nesoka elithandayo.

•    Igama likaNamhla liyangqina ukuba ungoweli xesha langoku, yiyo loo nto efuna
     kwenzeke izinto zanamhlanje ebomini bakhe hayi izinto zamandulo.

•    Izinxibo nezithambiso zikaNamhla zezeli xesha langoku kwaye ziyangqina ukuba
     ibali eli libhalwe kwixesha lanamhlanje kuba simbona enxibe izilekisi, ethwele
     iwigi, umlomo ewuqabe bomvu neenwele zakhe eziphothile. Ezinye izinto
     eziphuhliswa sisinxibo kukugxeka kwakhe ilokhwe ayithungelweyo yomtshato
     elijelimani nesambatho esibizwa ngokuba yilema. Ibhedi alala kuyo uNamhla
     ikwatyhila ixesha langoku.

•    Imfundo kaNamhla ikwatyhila ukuba uzelwe kwixesha langoku sele kukho
     ukhanyo oluze nomfutho waseNtshona. Abalinganiswa abakule ncwadi bandindi
     mbini, kukho amaqaba kunye nezifundiswa, nto leyo ephuhlisa ukuba abanye
     baphile kwixesha lamandulo logama abanye bephila kwixesha langoku.
     Amaqaba ngawo abesanamathele kwisiko lokubonelwa kanti izifundiswa zona
     zihamba nokuhamba kwamaxesha zingahambisani nesiko lokubonelwa
     kwabantwana babo abantu amababatshate. Oku kuxhaswa yintetho kaVuyisile
     ethi' Iya kuba bububi obuhle xa uLizo etshata uNamhla endaweni kaZodwa
     Zazile.'

•    Abefundisi babengekho kwixesha lakudala ubukho babo kulo mdlalo bubethelela
     ixesha langoku esikulo kuba ngabo abeza nemfundo kweli lizwe lethu.

•    Umdiza otshaywa nguLizo ongumkhwenyana kamfundisi uZazile ukwabethelela
     eli xesha langoku.

•    Incwadi yesazi eyiDompasi ikwangqina ixesha langoku obhalwe ngalo lo mdlalo.

•    Izibham ebeziphethwe emangcwabeni, isiqinisekiso somtshato nomsesane
     zonke ezi zinto zityhila ixesha langoku.

•    Kwakhona ukungqina ixesha langoku siva uLizo esebenzisa igama lesitsotsi xa
     ebuza kuNamhla umama wakhe ukuba uyokwenzani edolophini. Mve xa esithi,'
     Liyokwenza ntoni itopikazi edolophini?' Igama letopikazi ligama elisetyenziswa
     kweli xesha langoku, gama elo elikwangqina ixesha obhalwe ngawo lo mdlalo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 14

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              14                               DBE/2015
                                        SCE – Imemorandam

•      Ileta ebhalelwe uSidima nguZodwa Zazile nayo ingqina ukuba lo mdlalo ubhalwe
       kweli xesha lanamhlanje, loo nto ingqinwa yinto yokuba kule leta kuxutywe ulwimi
       lwesiXhosa nolwimi lwesiNgesi, lwimi olo lwalungaziwa ngamaXhosa mandulo.

Inkolo

•      Kwakule ncwadi sifumanisa ukuba kukho iinkolo ezimbini eyobugqira
       neyobugqwirha esizibona ngexesha uSilumko ephanda ngombulali kaSidima
       noZodwa Zazile. Umzekelo uSilumko ukwaNamhla noLizo udibana noMandaba
       ephuma kulo mzi wabo, ugrumba isikhumba senyoka asibeke etshefini esithi
       kuLizo noNamhla babulawa nguMandaba mve xa esithi' Lufele lwenyoka
       yokuthakatha olu.' ebajija iingqondo.

•      Kwakhona simbona eSwazini ezenza igqirha kuSidima kunye noZodwa Zazile
       kuba abalali kakuhle ngenxa yesiporho. USilumko njengegqirha loMswati
       ubanika amagqabi ekwepile kuba esithi ubulala amandla otshaba utsho
       ebamemela emangcwabeni ngobusuku bayokubeka ilitye.                                    [25]

UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUTSHANE)

AMAZA – Z S Qangule

11.1      Indima yokuba ngumphixanisi phakathi kukaNamhla nabantu bomzi wakhe.√/
          Ngumphixanisi.√/ngulwimishe√/ umthuthi weendaba.√

          (Nayiphi na kwezi)                                                                  (1)

11.2      Isusela ekubeni kufuneka kuhlonitshwe isiko kuba uNamhla eswelekelwe
          ngumyeni√√/Isusela kwisiko lokungenwa kukaNamhla ngumninawa kaSidima
          njengoko uSidima eswelekile.√√

          (Nayiphi na kwezi)                                                                  (2)

11.3      Luzobo olumayana√ kuba umbhali usebenzisa omnye umlinganiswa
          ukusixelela ngesimo sikaNamhla.√                                                    (2)

11.4      Luphuhlisa uluvo lokuba uNamhla akawahloniphi amasiko kwaye
          uwanxulumanisa neelali.√√ / Iphuhlisa ukuba uVathiswa usabambelele                  (2)
          ezintweni zakudala amasiko ukutsho oko. √√

11.5      Yintetho yakhe ebonakalisa ukumangaliseka ethi 'uyayithetha into.'√                 (1)

11.6      Asixelela ngomyalelo waseqongeni nesimo sentlalo.√√/ isixelela
          ngentshukumo /iimvakalelo yabalinganiswa eqongeni. √√

          (Nayiphi na kwezi)                                                                  (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 15

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              15                                DBE/2015
                                        SCE – Imemorandam

11.7      Afanelekile kuba ukunyanzela kwakhe uNamhla ngomtshato kudale ukufa
          koDuma noZodwa waseBhayi.√√

          Akafanelekanga kuba uDanile ebedlala indima yakhe njengomzali
          kuNamhla.√√

          (Nayiphi na impendulo echanelekileyo)                                                (2)

11.8      Uzibona engenandlela yakwahlukana nalo mzi ngoku indoda seyibhubhile
          ngenxa yesiko elinyanzelwayo lokungenwa.√√ /Uliliswa luthando analo
          kuLizo.√√ Uliliswa ngamazwi esithandwa sakhe esinguLizo.√√

          (Nayiphi na kwezi)                                                                   (2)

11.9      Kungokuba uSilumko ufuna kudule oyena mbulali kaDuma noZodwa
          waseBhayi kuvele neenyaniso ezifihlakeleyo.√√                                        (2)

11.10     Iveza ukuba njengokuba ecinga ukuba iyelenqe wayelenzela uSidima
          limjikele.√√                                                                         (2)

11.11     Usebenzise ubuchule namaqhinga kaSilumko njengomcuphi ukuveza oyena
          mbulali.√√                                                                           (2)

11.12     Umongo wale ncwadi ungokunyanzeliswa kwesiko lokubonelwa esele
          laphelelwa lixesha.√√                                                                (2)

11.13     UNamhla uyavela ukuba oyena mama wakhe nguMalimakhwe√. USidima
          noZodwa Zazile ababhubhanga abona bantu babhubhileyo nguDuma
          noZodwa waseBhayi√. Umbulali wenene kaDuma nguLizo.√                                 (3)

UMBUZO 12 (UMBUZO OMDE)

A-a-a! JONGUMSOBOMVU! – BB Mkonto

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
•      Isimo sentlalo siphuhlisa indawo apho lenzeka khona ibali, ixesha elenzeka ngalo
       kunye nendlela abantu abaphila ngayo. Isimo sentlalo sisetyenziselwa
       ukuphefumlela umoya othile ebalini, ukuhlakulela into ethile ebalini nokuphuhlisa
       abalinganiswa okanye umxholo webali. Isimo sentlalo sivezwa zizinto ezifana
       nezinxibo zabalinganiswa, ulwimi abaluthethayo, izixhobo abazisebenzisayo,
       ezothutho, iintlobo zezindlu abahlala kuzo, izikolo, iintlobo ngeentlobo zeenkolo,
       njalo-njalo.
Ibali ezilalini
•     Lo mdlalo uqale komkhulu eTshokotshela apho kuxakekiwe kuyaxhelwa ngeli
      xesha inkosi yonwabile eQhamntweni namafanankosi.
•      Uphinde lo mdlalo waqhubeka eMthocwa komkhulu kwankosi uXhoxho. Sidibana
       apha nabantu bayaphithizela balungiselela ukuya komkhulu eTshokotshela.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 16

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              16                               DBE/2015
                                        SCE – Imemorandam
     Inkosi namaphakathi banoloyiko lokulityaziswa ziindwendwe ezivele zafika.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 17

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              17                               DBE/2015
                                        SCE – Imemorandam

•    Umdlalo uqhubekile eSidutyini kwelaBaThembu bakaTshatshu komkhulu kunkosi
     uBawana apho kukho igqugula ezantsi kobuhlanti izulu liyagqutha. UQuka ufuna
     ukwazi ngobakhe ubukhosi engenakuyinyamezela eyokusoloko elibambela
     lenkosi.

•    Lo mdlalo uqhubeka phezu kweNxuba apho abefundisi bequkene kwigumbi
     elibucala, ivestri. Intsebenziswano ayikho phakathi kwecawa namajoni aseRhini.
     Amakhoboka akhululweyo adala unxunguphalo kumafama. Ngenxa yendlala
     bazithathela imfuyo yamafama ngaphandle kwemvume

•    Kwakhona komkhulu kukho umtshato wentombi yenkosi uNolitha kuxakekiwe
     kuyaphekwa kuyojiwa inyama konwatyiwe. Kwindlu yeendwendwe kuyabukwana
     kwangaxeshanye uMaqoma ufumana ithuba lokuveza ukungonwabi kwakhe
     ngenxa kaSomerset.

Ibali edolophini
•     Lo mdlalo uqhubekile eRhini kwinkampu yamajoni egumbini lomphathi hlelo
      weMpuma-Koloni. Apha uFiliphu ubethelela ukuba owona msebenzi wabo
      abeFundisi kukuguqula isizwe esiMnyama. UFiliphu uzokucela umhlaba
      wokwakha icawa nokubeka aba bantu baguqukileyo kukoloneli uSomerset.

•    Kwiziko lomkhosi apha eRhini abantu abambe izikhundla eziphezulu emkhosini
     babhiyoza ngenyama notywala babelungu ibhulanti. USomerset wenza
     amayelenqe elungisa indlela yakhe yokufumana isihlalo esiphezulu.

Ixesha
•    Ixesha lityhilwa zizinto ezenzekayo,             eziqhubekayo   nezisetyenziswayo
     ngabalinganiswa kwintlalo yabo.

•    Ixesha lelamandulo apho inkosi zabaNtsundu bezizama ukukhusela umhlaba
     wooyisemkhulu kumaBhulu. Imbali yale ncwadi ingesiganeko esathi sawushiya
     umzi kaPhalo unyembezana kwisithili sikakumkani uNgqika ngenxa yezenzo
     zabaMhlophe ababethatha imihlaba besebenzisa iindlela ezingcolileyo
     zenkohlakalo. Ezimbalini kusemva kokuba amaXhosa esusiwe kwindawo yawo
     bekude nakumangcwaba ooyise. UMaqoma iyamkhathaza le nto.

•    UNolitha intombi yenkosi iyatshatiswa wenzelwa onke amasiko afanelwe
     ukwenziwe njengamntwana wenkosi. Uyalotyolwa ze emva koko kwenziwe isiko
     lokuhlola kuba kudala intombazana ibihlolwa phambi kokuba itshatiswe ukuze
     ingahlazisi ikhaya layo.

•    Ifuthe labefundisi lalisetyenziswa ngamandla ngabaMhlophe. Imihlaba beyithatha
     kancinane kancinane egameni lokwakha izikolo, iityalike befunela nabantu
     iindawo zokuhlala ezinkonzweni. Ezi mfundiso zabefundisi zaziyijongela phantsi
     inkcubeko yabantu abaMnyama zikwanyelisa amasiko nezithethe zabo. Eli futhe
     lohlula phakathi abafazi abanye babajongela phantsi kwendlu yeenkuku abanye.
     Abanye bayeka inkcubeko yabo. Umzekelo inkosikazi kabawo uMNtlane yaphiwa
     igama lesiNgesi yayeka ukusila nokuhamba iziyunguma zesiNtu.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 18

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              18                                     DBE/2015
                                        SCE – Imemorandam

Inkolo
•    Kwakule ncwadi sifumanisa ukuba kukho iinkolo ezimbini eyezinyanya apho
     kukhonzwa uQamata neyobuKrestu eze kunye nabeFundisi bakwaLizwi.

•      Ngokwemveli isizwe esimnyama sasifudula sikholelwa kwizinyanya kodwa kuthe
       kwakufika abefundisi saqhekeka kubini abanye bajoyina inkolo yobuKrestu.

•      Izinyanya bezithi zakutyeshelwa ziqumbe. Umzekelo, ubunkenenkene bempilo
       kaNgqika bayanyaniswa nokutyeshela kwakhe isiko lokuhlamba inyala lokulwa
       phakathi konyana noyise. UMaqoma wabona ukuba uyise wayefulathelwe
       zizinyanya. Isizwe esiMnyama yayisisizwe esasikholelwa kakhulu kumagqirha.
       Kwakukuthi kwakubakho ingxaki emzini babalekela kuwo.

Ezi nkolo zimbini zinamacala amabini amahle nalawo afuna ukuqiqisiswa alungiswe.                    [25]

UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUTSHANE)

A-a-a! JONGUMSOBOMVU! – BB MKONTO

13.1      Inkosi isaphila.√                                                                         (1)

13.2      Yinjongo yokuthatha umhlaba wabantu abamnyama ngamaqhinga. √                              (1)

13.3      Usebenzise igama likaThixo ukujija ingqondo zabantu ukuze afumane oko
          akufunayo.√√                                                                              (2)

13.4      Uzotywe wangumlinganiswa           onomqolo       nongayifuniyo   into   eyenzeka
          ngendlela engeyiyo.√√                                                                     (2)

13.5      Balwa ngomhlaba othathwe ngamaBhulu ngamaqhinga.√√                                        (2)

13.6      Ngamasela√/Ngamalokonya√, kuba bathatha umhlaba wabantu bengathandi
          abaniniwo.√                                                                               (2)

13.7      Kwinqanaba lokusonjululwa kwezinto kuba uMaqoma uye wanikezela
          enakekele impilo kayise.√√                                                                (2)

13.8      Njengomlinganiswa okhaliphileyo okwaziyo ukukhusela umhlaba wesizwe
          sakokwabo.√√                                                                              (2)

13.9      Le ncwadi imenze uMaqoma akagungqa kwisigqibo sokunikezela ngomhlaba
          kayise endaweni yoko isuke yamcaphukisa ngakumbi.√√                                       (2)

13.10     NguBawana.√                                                                               (1)

13.11     Usityhilela ukuba uFiliphu ngumntu ongathandiyo ukubona abantu besebenza
          nzima kungekho nzuzo.√√                                                                   (2)

13.12     Kungokuba kufunwa uMaqoma asuke kumhlaba wooyise engafuni.√√                              (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 19

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              19                           DBE/2015
                                        SCE – Imemorandam

13.13    UNgqika akanangxaki ngokufika kwezi ndwendwe ukanti uMaqoma akafuni
         nokuzibona.√√                                                                    (2)

13.14    Kukomkhulu kwaMaqoma kuhlangene amagqobhoka nekomkhulu ngomba
         womhlaba.√√                                                                      (2)
                                                                                          [25]

                                                            AMANQAKU ECANDELO C:          25
                                                               AMANQAKU EWONKE:           80

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 20

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2              20                           DBE/2015
                                        SCE – Imemorandam

EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA.

1. Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha
   impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akavumelekanga ukuba aphendule
   umbuzo omde nombuzo omfutshane kudidi olunye).

2. Xa umviwa ephendule yomine imibuzo ekwiCANDELO A, (imibongo efundisiweyo),
   makisha kuphela emibini yokuqala.

3. Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini emide
   kwiCandelo B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala kuphela umbuzo
   wokuqala kwiCANDELO ngalinye.

4. Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga, elandelayo
   ichanekile, makisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo.

5. Xa iimpendulo zinonjolwe ngokungachanekanga,             makisha   ngokwendlela
   ekunonjolwe ngayo kwimemorandam.

6. Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo. Xa Intsingiselo
   ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo mpendulo.

7. Imibuzo emide.

    Xa impendulo yombuzo omde imfutshane kunoko kulindelekileyo ngokwenani
    lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye ngokwakhe. Xa
    impendulo yombuzo omde inde kakhulu, phicotha ngokwempendulo ayibhalileyo
    wandule ukuyigqithisela kummakishi ophezulu.
    Sebenzisa iirubriki zokuhlola ezisisihlomelo A no B kuxwebhu lwezikhokelo
    zokuseta iimviwo ukumakisha imibuzo emide yabaviwa.

8. Imibuzo emifutshane.

    Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa ecaphula.

9. Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYi/EWE okanye
   ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI. Makisha impendulo exhasayo.

10. Akukho manqaku abelwa uYINYANI/BUBUXOKI okanye LULUVO/YINYANI.
    Makishwa impendulo exhasayo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 21

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                                       21                                                                                DBE/2015
                                                                    SCE – Imemorandam

6.1 ISIHLOMELO A: IRUBRIKI YOKUMAKISHA ISINCOKO SESIHOBE

ICANDELO A: Irubriki yesincoko soncwadi: ISIHOBE [10 AMANQAKU]

    Imiqathango             Egqwesileyo                Esemagqabini                Eyanelisayo                Eyinxalenye          Engaphumelelanga
                                                       neqaqambileyo              nefanelekileyo
                                  8–10                      6–7                        4–5                         2–3                      0–1
UMXHOLO                -Isihloko sitolikwe       -Ubonisa ukuqonda          -Isihloko sitolikwe         -Ayanelisi indlela       -Akanalwazi    kwaphela
                       ngokunzulu.               nokutolika kakuhle         ngokwanelisayo              ekutolikwe ngayo         ngesihloko.
Ukuhlalutywa           -Iingxoxo ezinomtsalane   isihloko okanye umbuzo.    -Akho amanqaku axhasa       isihloko/umbuzo.         -Impendulo ayikho
kwesihloko, ubunzulu   ezixhaswe                 -Impendulo inazo           isihloko kakuhle.           -Anqongophele kakhulu    mxholweni wesihobe.
bengxoxo, indlela      ngokuvokothekileyo        iinkcukacha ezanelisayo.   -Ezinye iingxoxo            amanqaku okuxhasa        -Impendulo ibonisa
azakuzela ngayo        kusetyenziswa isihobe.    -Izimvo ezibambekayo       zixhasiwe nangona           isihloko.                ukulambatha kulwazi
ingxoxo,               -Impendulo ibonisa        zinikiwe nangona           ingezizo zonke              -Impendulo ibonisa       lwesihobe.
ukuwulandela           ulwazi olugqwesileyo      ingezizo zonke nje         ezixhaswe                   ukuqhwalela kulwazi
kakuhle umhobe.        lwesihobe.                ezixhaswe njengoko         ngokwanelisayo.             lwesihobe.
                                                 kufanelekile.              -Impendulo ibonisa
                                                 -Impendulo ibonisa         ulwazi olusisiseko
7 AMANQAKU                                       ulwazi lwesihobe.          lwesihobe.

                       -Isakhiwo                 -Isakhiwo sicacile kwaye   -Bukho ubungqina            -Isakhiwo sibonakalisa   -Isakhiwo sife amanqe.
ISAKHIWO               siyathungelana.           ingxoxo iyathungelana      besakhiwo.                  iziphene zoyilo.         -Iziphene zolwimi
NOLWIMI                -Ingxoxo ixongxwe kuhle   kakuhle.                   -Isincoko sibonakalisa      -Ingxoxo                 ezingamkelekanga konke
                       kwaye zikhuliswe          -Ukuthungelana             ukusilela kukuthungelana    ayicwangciswanga         konke nesimbo
                       ngokugqwesileyo           kwengxoxo                  nokunamathelana             ngokukuko.               esingachanekanga.
3 AMANQAKU             nangokucacileyo.          kuyalandeleka.             kwezimvo.                   -Bukho ubungqina
                       -Ulwimi, ithoni nesimbo   -Ulwimi, ithoni nesimbo    -Iziphene zolwimi           beziphene zolwimi.
                       sokubhala zivuthiwe,      sokubhala zichanekile      zimbalwa, ithoni nesimbo    -Ithoni nesimbo
                       zinomtsalane,             ubukhulu becala.           sokubhala zichanekile       sokubhala
                       zichanekile.                                         ikakhulu.                   azichanekanga.
                       -Igrama upelo
                       neziphumlisi
                       azinaziphene kwaphela.
AMANQAKU                           8–10                    6–7                        4–5                         2–3                     0–1

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                  Tyhila iphepha

### Page 22

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                                            22                                                                           DBE/2015
                                                                       SCE – Imemorandam

ISIHLOMELO B: AMACANDELO B NO C: IRUBRIKI YOKUHLOLA ISINCOKO SONCWADI- INOVELI NEDRAMA [25 AMANQAKU]

   Imiqathango            Egqwesileyo                Esemagqabini                 Eyanelisayo                Eyinxalenye           Engaphumelelanga
                                                     neqaqambileyo               nefanelekileyo
UMXHOLO                         12–15                     9–11                        6–8                          4-5                      0–3
                     -Impendulo igqwesile.     -Ubonisa ukuqonda           -Impendulo iphakathi,       -Buncinane ubungqina      -Buncinci kakhulu
                     14–15                     nokutolika kakuhle          asiyiyo yonke imiba         obubonakalisa ukusazi     ubungqina obububo
                     -Impendulo ebalaseleyo.   isihloko okanye umbuzo.     ekungenwe kuyo nzulu.       isihloko yaye kunqabile   ukuqonda isihloko.
  15 AMANQAKU        12–13                     -Impendulo inazo            -Akho amanqaku              ukungena nzulu kwimiba    -Iimpendulo zisilele
                     -Ukutolikwa okunzulu      iinkcukacha ezanelisayo.    asixhasa                    ekubhalwa ngayo.          kakhulu ukuphendula
                     kwesihloko                Izimvo ezibambekayo         ngokufanelekileyo           -Ambalwa amanqaku         umbuzo.
                     -Iingxoxo ezinomtsalane   zinikiwe nangona            isihloko                    axhasa isihloko.          -Izimvo zibekwe
                     ezixhaswe                 ingezizo zonke nje          -Ezinye izimvo zixhasiwe    -Iimpendulo               ngendlela engacacanga
                     ngokuvokothekileyo        ezixhaswe njengoko          kodwa ubungqina             ezichanekileyo zimbalwa   konke konke.
                     kusetyenziswa uncwadi.    kufanelekile.               abusoloko busamkeleka.      kakhulu.                  -Alukho kwaphela ulwazi
                     -Ukuqonda                 -Impendulo ibonisa          -Ulwazi lwejenre/netekisi   -Luncinane ulwazi         lwejenre netekisi.
                     okubalaseleyo kwejenre    ulwazi lwejenre netekisi.   alugqibelelanga.            ngejenre netekisi.
                     netekisi.
ISAKHIWO NOLWIMI                 8–10                      6-7                          4–5                         2–3                     0–1
                     -Isakhiwo                 -Isakhiwo sicacile kwaye    -Bukho ubungqina            -Isakhiwo sibonakalisa    -Ukungabikho koyiloo
  10 AMANQAKU        siyathungelana.           ingxoxo iyathungelana       besakhiwo                   iziphene zoyilo.          kwenza ukuba
                     -Intshayelelo nesiphelo   kakuhle.                    obungagqibelelanga.         -Izimvo azithungelelani   kungabikho
                     esigqwesileyo.            -Intshayelelo nesiphelo     -Unamathelelwano            kakuhle.                  thungelelwano lwezimvo.
                     -Ingxoxo yakheke          kunye nemihlathi            nothungelelwano             -Iziphene zolwimi         -Iimposiso zolwimi
                     ngokufanelekileyo yaze    zicwangciswe ngendlela      lwezimvo lukho, kodwa       ziyabonakala.             nesimbo sokubhala esife
                     yakhuliswa                edala uthungelwano.         kukho iziphene.             -Ithoni nesimbo           amanqe kwenza
                     ngokucacileyo             -Izimvo zithungelana        -Zikho iziphene zolwimi     sokubhala                 ukungavakali
                     -Ulwimi, ithoni nesimbo   ngokuchanekileyo.           ezithile, ithoni, nesimbo   asichanekanga.            kokubhaliweyo.
                     sokubhala sivuthiwe,      -Ulwimi, ithoni nesimbo     sokubhala sichanekile       -Imihlathi ineziphene.    -Ayichanekanga ithoni
                     sinomtsalane,             sokubhala sisetyenziswe     ikakhulu.                                             nesimbo sokubhala
                     sichanekile.              Ngokuchanekileyo            -Imihlathi ichanekile                                 -Ulwakhiwo lwemihlathi
                                               ikakhulu.                   ikakhulu.                                             ludlakadlaka.
AMANQAKU                      20–25                       15–19                        10–14                      5–9                       0–4

QAPHELA: Ukuba umviwa uwutyeshele ngokupheleleyo umxholo, suka wabhala isincoko esiya sephepha lesithathu, mnike u-0.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha

## Related documents

- [IsiXhosa HL P2 Nov 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2015-memo/4bc47f44-f003-490d-b28e-8faea7fc8126) — isiXhosa HL · Memo · 2015 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2015-memo/d48a61d2-ce3c-4c08-8381-899d59febcfd) — isiXhosa HL · Memo · 2015 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isixhosa/1c1f090b-beed-4c25-897e-ba55d125d634) — isiXhosa HL · Memo · 2024 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL GR12 MEMO P2 SEPT 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-gr12-memo-p2-sept-2021/1742e48c-7428-4a7d-909f-c1f402274f0a) — isiXhosa HL · Memo · 2021 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2018-memo/3a8bd66c-71e3-44f1-a955-813f45a93a3f) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2018-final-memo/8a20b8b0-9446-4b64-bf9f-12bc5f7e5915) — isiXhosa HL · Memo · 2018 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
