# isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2024 Question Paper

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 1 question paper from the NSC June Exam 2024, 13 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isixhosa/23a16291-4593-4992-90b1-435b3bea690e
- Updated: 2026-09-28
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2024
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 13

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2024 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isixhosa/23a16291-4593-4992-90b1-435b3bea690e)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2024 · isixhosa. Question paper, 13 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiXhosa HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isixhosa/1c1f090b-beed-4c25-897e-ba55d125d634) — Memo · 2024 · isiXhosa

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Confidential

             SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
         NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                   ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                             IPHEPHA LOKUQALA (P1)

                                        MEYI/JUNI 2024

                                                              AMANQAKU: 70

                                                              IXESHA: Iiyure 2

                              Olu viwo lunamaphepha ali-13.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                            Tyhila iphepha

### Page 2

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1               2                    DBE/Meyi/Juni 2024
                                          SC/NSC Confidential

IMIYALELO NENGCACISO

1.       Eli phepha lemibuzo LINAMACANDELO AMATHATHU:

         ICANDELO A:        Uvavanyo Lokuqonda                         (30)
         ICANDELO B:        Ushwankathelo                              (10)
         ICANDELO C:        Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi    (30)

2.       Funda YONKE imiyalelo ngocoselelo.

3.       Phendula YONKE imibuzo.

4.       Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

5.       Krwela umgca ekupheleni KWECANDELO NGALINYE.

6.       Nombola iimpendulo ngokuchanekileyo ngokwendlela ekunonjolwe ngayo
         kwiphepha lemibuzo.

7.       Shiya umgca emva kwempendulo NGANYE.

8.       Qwalasela ngokukodwa upelo nolwakhiwo lwezivakalisi.

9.       Iingcebiso malunga nolwabiwo lwexesha:

         ICANDELO A: Imizuzu engama-50
         ICANDELO B: Imizuzu engama-30
         ICANDELO C: Imizuzu engama-40

10.      Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 3

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1             3                     DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA

UMBUZO 1: UKUFUNDELA INTSINGISELO NOKUQONDA

Funda IZICATSHULWA A no B ezingezantsi uze uphendule imibuzo esekwe kuzo.

ISICATSHULWA A

                     UKUZINZA NGOKOMOYA NANGOKWENGQONDO

1     Ingaba kutheni ukuphumelela kwabantu kushiyana oku kweminwe yesandla?
      Impendulo isekubeni akulinganwa kakade ngokuzinza engqondweni
      nangokomoya. Ukuzinza engqondweni nangokomoya kubenza abantu bathathe
      izigqibo ngokwahlukileyo.

2     Ukuzinza ngokomoya nangokwengqondo kungachazwa njengokubanako 5
      ukuyondelelanisa iingcinga neemvakalelo ngokokude kuqhambuke izigqibo
      eziqiqekileyo. Kumntu onozinzo ngokomoya nangokwengqondo kubonakala ezi
      zakhono zilandelayo; ukuzazi, ukukwazi ukuzifaka ezihlangwini zabantu,
      ukukhuthazeka okungazenzisiyo okusuka kumnini, ukuzilawula, kunye
      nezakhono zokuphilisana nokuhlalelana nabantu. Intsebenziswano yezakhono 10
      ezibalwe ngentla yenza kubenzima ukuzahlula esinye kwesinye xa sezisebenza.

3     UPlato oyingqondi yamaGrike uyixhasa inkcaza engentla yokuzinza ngokomoya
      nangokwengqondo ngamazwi athi, 'Konke esikufundayo ebomini kudlula
      kwisihluzo esiziimvakalelo.' Angathi kanti unyanisile kuba xa ujonga iimpendulo
      abantu abazinika njengezizathu zokwenza kwabo ufumanisa ukuba basebenzisa 15
      iimvakalelo njengesizathu. Ufika sele becela amaxolo kwabanye, bebeka
      ukungaqiqisisi phambi kokwenza njengesizathu sokwenza kwabo okuphuthileyo.
      Maxawambi umntu ubeka ukuvuya kakhulu okanye ukukhathazeka kakhulu
      nokungaqondi njengonobangela wezenzo. Kukwalapha nokuzincoma xa
      isiphumo seemvakalelo sihambelene nobekulindelekile. Nalapho umntu sukuba 20
      ezincoma ngokuqiqisisa akwenzileyo phambi kokuthatha isigqibo sokwenza
      kwakhe. Isifundo sesiqapheleka kumazwi abo athi, 'Andisayi kuphinda ndenze
      ngolu hlobo kuba ndifundile ukuba ukuziyeka ndiphanjwe ziimvakalelo zam
      kubeneziphumo ezibi. Kungenjalo ndifunde ukuba ukwenza ngohlobo oluthile
      kuyanceda.'                                                                     25

4     Khawucingisise ngesakhono sokulawula iimvakalelo kwisimanga esingezantsi.
      Yehla imamalatile mhla kwakuqubisene amaqela amabini ebhola ekhatywayo
      dolophini ithile. Yayingunomji sekufuneka iqela eliphumelelayo lifumane inqaku
      elinye ukuze lidlule kwelinye. Kumxhentso owawuqhuba apho kuyacaca ukuba
      kwakukho ukuthandaza, ukuminca, ukuqhina okwakudalwa kukuba umntu 30
      ngamnye efuna kuphumelele elakhe iqela. Sithe sisajongile nca ibhola ezandleni
      zikanozinti. Laxhu-u-uma eliwinayo. Kanti ibhola imtshisile unozinti ezandleni,
      qengqelele ngaphaya komgca. Nenekazi lithile liwe phantsi koko kuvuya labe
      kanti sele lipholile, likobandayo. Wafika ugqirha seleqinisekisa ukuba
      umphefumlo sele ungaphaya kweengqimba zamafu. Yintoni? Alikwazanga 35
      ukulawula iimvakalelo zalo xa kutshintsha ukuvuya kubelunxunguphalo
      ngokutshawuza kweliso.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 4

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                   4                           DBE/Meyi/Juni 2024
                                              SC/NSC Confidential

5     Ngelika-Aristotle, nabani uyafikelwa ngumsindo. Yinto elula leyo kodwa
      ukucaphukela kumntu omele ukucaphukela kuye, ukucaphuka ungagqithisi,
      ukucaphuka ngexesha esenokulungiseka ngalo into ecaphukisayo, ukucaphuka 40
      ngesizathu esibambekayo, nokucaphuka ngendlela esombulula ingxaki, akukho
      semandleni kawonkewonke kwaye kunzima. Owetyisa amazwi ka-Aristotle
      ngengqiqo uphuma nombuzo wokuba kuyafundelwa na ukucaphuka.
      Mhlawumbi       impendulo   isekubeni   kwiindawo    zempangelo      ufika
      ooMsindusempumlweni bethunyelwa kwizifundo zoluleko. Izifundo zoluleko 45
      zeziquka ukumelana nokucaphuka okukokwakhe umntu, kudlulele ekufundeleni
      ukumelana nokucaphuka kwabanye abantu abakugalela phezu kwentloko
      yakhe. Kuyabonakala ukuba sikwilizwe apho kufundelwa nokucaphuka
      ngengqiqo.

6     Ukuzilawula kukwaqulethe isakhono sokucinga phambi kokwenza hayi ukucinga 50
      esenza umntu okanye ukwenza phambi kokuba acinge. Kufuna umntu
      ongaphulukwayo, ongaphuhlukiyo, ozilindayo, aqiqe phambi kokwenza.
      Kungade kuquke nokwaphulela kwiimeko ezithile, apho umntu angaphenduli
      yonke into. Kungayiquka nemfuneko yokuzama ukungathi uyayiqonda into
      ungekayiqondi, uthenga ixesha ukuze ungagxuphuleki okanye ungaziboni 55
      urhiwula nebingangqalanga kuwe ngqo.

7     Ewe bakho bona ooWabizwa - abantu abathi kwakucatshukelwa kubo
      basabele ngokungaphezulu ukucaphuka. Aba ngabangakwazi ukuhlalelana
      nabanye abantu. Wumbi uthi enikwa ithuba lokusombulula ingxaki
      yabaxambulisanayo, enze unxantathu wengxaki ngokuba agqibele eshawuta 60
      bobabini abo baxabanayo. We bantu! Kwathini na? Thina sazi abazali bethu
      ababengayanga nasesikolweni abangabaxolelanisi. Babethi xa ufika ukhala,
      uzibhuqa usithi ubethiwe sowulandelwa zezinye zingqina kungekabuzwa ukuba
      eneneni ubethiwe, bakuhlalise phantsi bona bakulungiselele indawo yokuhlala
      bakulungise bathi, 'Xelela mna mntanam. Kwenzeke ni?' Lo kwenzekeni 65
      nokwathini ke ngoku wayebanesiphumo sokuba uzifumanise ukuba nguwe
      obhoxe abanye, ukhale uzaphule, uzohlwaya nokuzohlwaya, abuye umzali athi,
      'Cela uxolo.' Ulucele ngeso singqalakazi, uvalwe umcimbi kuba uthe waziqonda.
      Ukuzinza ngokomoya kungenile!

8     Nanjengoko sesitshilo, nokubonakala uzinzile engqondweni nasemoyeni 70
      kufuneka kubonwe kwintsebenziswano phakathi kwengqondo yakho neemeko
      ophantsi kwazo. Kukho abantu abangakwazi ukumelana noxinzelelo.
      Lusenokuba lolomsebenzi wokufunda okanye wokuphangela. Umntu
      ongekaphekeki ekuzazini umbona ngokuhlala eqhushumba. Ndikhumbula umntu
      owadwanguza eprizenta, wacima ikhompyutha, waphuma, kanti ucatshukiswe 75
      ngababini abandumzela phaya ngemva. Waba usityile isonka sakhe. Intoni?
      Wathi esithi, 'Akwaba' kwabe sekukwabekile. Akusebenzisa isixhobo
      esikukuzibuza umbuzo othi kutheni kahlanu, wafumanisa ukuba uzilimazile
      ngomsindo wakhe. Mayizinziswe ingqondo nomoya!

                           [Sithathwe ku-https://ideapod.com saguqulelwa esiXhoseni saze sahlelwa]     20242

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                 Tyhila iphepha

### Page 5

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                   5                         DBE/Meyi/Juni 2024
                                              SC/NSC Confidential

ISICATSHULWA B

                       [Ucatshulwe kwi-intanethi, www.gettyimages.com waze wahlelwa]

IMIBUZO: ISICATSHULWA A

Jonga kumhlathi 1

1.1      Khankanya isizathu sokuba kushiyane okweminwe yesandla ukuphumelela
         kwabantu ngokwalo mhlathi.                                                                     (1)

1.2      Nika ifuthe lokuzinza ngokwasengqondweni                   nangokomoya        kwizigqibo
         abazithathayo abantu ngokwalo mhlathi.                                                         (1)

Jonga kumhlathi 2

1.3      Khankanya isakhono esibonakala kumntu                  onalo    uzinzo    ngokomoya
         nangokwengqondo ngokwalo mhlathi.                                                              (1)

Jonga kumhlathi 3

1.4      Xela nasiphi isizathu esichaphazela imvakalelo abasisebenzisa                         xa
         bephendula ngokwenza kwabo abantu ngokwalo mhlathi.                                            (1)

1.5      Nika intsingiselo yebinzana 'ukuphanjwa ziimvakalelo' ngokomxholo walo
         mhlathi.                                                                                       (1)

Jonga kumhlathi 4

1.6      Uyangqina ukuba lisisimanga eli balana likulo mhlathi? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                                         (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                  Tyhila iphepha

### Page 6

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                6                   DBE/Meyi/Juni 2024
                                           SC/NSC Confidential

Jonga kumhlathi 3 no 5

1.7      Xhasa uluvo lokuba uPlato noAristotle bayangqinelana ngokuba iimvakalelo
         zinefuthe ekuzinzeni komoya nengqondo.                                               (2)

Jonga kumhlathi 5

1.8      Nika isichasi segama 'uMsindusempumlweni' ngokomxholo wokulawula
         iimvakalelo. Xhasa impendulo yakho.                                                  (2)

1.9      Ucinga ukuba izifundo zoluleko lweemvakalelo ziyafuneka? Xhasa impendulo
         yakho ngokufumana kulo mhlathi.                                                      (2)

1.10     Caphula umqolo odiza ukuba ukulawula iimvakalelo ngokukuko yingxaki
         yomntu wonke.                                                                        (1)

Jonga kumhlathi 6

1.11     Xela zibeMBINI iimpawu zomntu onesakhono sokuzilawula ezikulo mhlathi.               (2)

Jonga kumhlathi 7

1.12     Xela umsebenzi weqhagamshela kwisivakalisi esibhalwe ngqindilili.                    (1)

1.13     YINYANI/BUBUXOKI ukuba kufundelwa esikolweni kuphela ukuxolelanisa?
         Xhasa impendulo yakho ngokuqulethwe ngulo mhlathi.                                   (2)

1.14     Chaza ukuba ivuselela luvakalelo luni emntwaneni obethe omnye indlela
         abazali ababaqhelisa ngayo ukuzinzisa umoya kulo mhlathi.                            (2)

Jonga kumhlathi 8

1.15     Nika ingcamango ephambili yalo mhlathi.                                              (2)

1.16     Khetha impendulo echanekileyo kwezi zingezantsi.

         Isivakalisi esithi, 'Waba usityile isonka sakhe' ngokomxholo wesicatshulwa
         sithetha ukuba waba ...
         A     uwugqibile umphako.
         B     uziphelelise ngomsebenzi.
         C     uziphe ikhefu.
         D     uthanda umsebenzi.                                                             (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 7

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1              7                    DBE/Meyi/Juni 2024
                                         SC/NSC Confidential

IMIBUZO ISICATSHULWA A NO B

1.17     Xela zibeziBINI izakhono       ezifumaneka kumhlathi we-6    asilela   kuzo
         umnumzana okumfanekiso.                                                           (2)

1.18     Nika umntu osemfanekisweni isisombululo esicetyiswa kumhlathi we-6
         sokuzikhupha kwimeko akuyo ngokwesicatshulwa B.                                   (2)

1.19     Xela udidi lwabantu abafanele ukufunda ezi zicatshulwa zibini. Xhasa uluvo
         lwakho.                                                                           (2)

                                                         AMANQAKU ECANDELO A:              30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 8

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1             8                     DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

ICANDELO B: USHWANKATHELO

UMBUZO 2: UKUSHWANKATHELA

ISICATSHULWA C sithetha ngeempawu anokubonakala ngazo umntu olungileyo
ngokoluvo lukaLachlan Brown. Shwankathela ngamazwi akho unike iimpawu
zomntu olungileyo ngokukaLachlan Brown.

QAPHELA:

1.   Bhala UMHLATHI ongenaziphene usebenzisa amazwi akho kangangoko unako.
2.   Isishwankathelo sakho masiquke iingongoma EZISIXHENXE ungedluli
     kumagama angama-70.
3.   AKULINDELEKANGA ukuba ubhale isihloko xa ushwankathela.
4.   Bhala phantsi inani lamagama owasebenzisileyo wakugqiba.

ISICATSHULWA C

                           IIMPAWU ZOMNTU OLUNGILEYO

Ngokoluvo lukaLachlan Brown amaxesha amaninzi ungazibona njengomntu
ongalunganga kuba umane uzifumana uphakathi kwiingxwabangxwaba okanye usiva
abantu abathi uphakamile. Asizozinto zibonakalisa kulunga nakungalungi komntu ezo.

Umntu olungileyo ngokwazi ukuhlala elizwini lakhe angagungqi. Ohleli elizwini ugcina
isithembiso asenzileyo ebantwini engathengi buso. Kunjalonje akukho nemfuneko
yobunewunewu bokuzenza mhle, oko nje ebambe isithembiso asenzileyo. Nokufika
oku ngexesha obulibekile sisenzo sokuhlala elizwini lakho.

Ulungile umntu ongabiluxanduva kwabanye abantu. Abanye abantu ulonwabo lwabo
luphazamisa olwabanye. Kukho abaqala iingxaki phaa kude besithi bonwabile kusuke
zigqityezelwe ngabangazenzanga. Umntu ukhe ayokubukela iividiyo kude suke
ukubuyela ekhaya kube luxanduva lwabanye abantu. Nakwiimpazamo zakhe umntu
asole abanye xa efuna ungenelelo.

Xa ukwamkela ukungaboni ngasonye kwakho nabanye ungumntu olungileyo. Kaloku
ukungaboni ngasonye sisixhobo sokwakha umntu ngeembono zomnye. Ingxaki ivela
kwindlela abantu abatolika ngayo isenzo sokungaboni ngasonye suka bayibone
iyingxabano, baqalise bazonde, bangaxoleli okanye bazibone bezondwa
bengaxolelwa. Ukuphakamisa ilizwi asilophawu lokuxabana xa kunokuthathwa
njengokuvakalisa izimvo.

Kukho abantu abangacingi kabini phambi kokuba bancede omnye umntu. Sisenzo
sabalungileyo eso kwaye ukunceda abakwenzi kuba bebuthathaka ngengqondo. Izinto
ezincinci njengokumhlalisa umntu owenza umsebenzi wakhe omninzi kukunceda.
Makungamthezi mandla umntu olungileyo ukudlelelelwa, nokutyhafiswa ekuncedeni.

Abantu bayakhawuleza ukubona iziphoso zabanye. Xa usoloko ubona okuhle
ngaphezu kokungalunganga kwabanye abantu ulungile. Ubenza abantu bazive
bexabisekile baze bazibone sebesenza okuhle nangakumbi. Ukugada iziphene
kuphela kuyadodobalisa kogadileyo nakogadiweyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 9

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                    9                            DBE/Meyi/Juni 2024
                                               SC/NSC Confidential

Ukukhuthaza nokomeleza abanye sisenzo sokulunga kosenzayo. Ungangahlali
wonwabile, kodwa ukwazi ukwabelana nabanye ngolonwabo. Uva kamnandi umntu
wakuyiqaphela, umxelele into ayenze ngokuzimisela nokuba uyayazi ukuba
akayiphumezanga. Kukukhuthaza ukwenjenjalo. Nokwenza into ungajonganga
kunconywa kuyabakhuthaza basebenze nawe bengenaxhala lakuncomana namalinge
akho.

Kukho abantu abathi bakuxhokonxwa babe nabo sele belungele ukubasa kuba besithi
bakhathaziwe. Ukuba uyakwazi ukuzibamba, uhle, ungakhalazi, wenze konke
okusemandleni akho, uqhoboshe ulwimi lwakho, ungaphenduli konke, ulungile.

                    [Sithathwe ku-https://hackspirit.com/traits-show-your-good-person/ saze sahlelwa]

                                                                 AMANQAKU ECANDELO B:                     10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                    Tyhila iphepha

### Page 10

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                  10                         DBE/Meyi/Juni 2024
                                             SC/NSC Confidential

ICANDELO C: IZAKHI NEMIQAGO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI

UMBUZO 3: ISIBHENGEZO NTENGISO

Funda esi sibhengezo ntengiso (ISICATSHULWA D) singezantsi uze uphendule
imibuzo esekwe kuso.

ISICATSHULWA D

                           [Sicatshulwe kwi-intanethi, www.googleimages.com saze sahlelwa]

3.1      Xela ingxaki yabathengi esithembisa ngokuyisombulula isibhengezo.                            (1)

3.2      Caphula kwisibhengezo ibinzana negama elithetha ukuba iinkonzo zisoloko
         zifumaneka.                                                                                  (2)

3.3      Khetha impendulo echanekileyo kwezi zingezantsi ukuphendula lo mbuzo
         ulandelayo.

         Umfanekiso wendlovu nentombazana umthundeza njani umthengi ukuba
         alangazelele inkonzo ethengiswayo?

         A     Umgxagxamisa ngamagama amaninzi anezisongelo.
         B     Umthembisa ngenkonzo emahala yabantwana aza kuyifumana.
         C     Utsala iinkumbulo ezichukumisa intlungu ayoyikayo yokusindwa.
         D     Umbuza imibuzo efuna acinge nzulu ngentlungu yokusindwa.                               (1)

3.4      Caphula kwisivakalisi esingezantsi igama ELINYE, elithetha ukuba inkonzo
         yothutho yakwaNaninina igqitha ngaphaya kweemeko.

         Sikuthatha nokuba uphi naninina.                                                             (1)

3.5      Xela udidi lwesafobe esiqulethwe ngulo mfanekiso wandule uchaze ukuba
         sibenza njani abathengi ukuba baqonde ingxaki abakuyo.                                       (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                Tyhila iphepha

### Page 11

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                   11                         DBE/Meyi/Juni 2024
                                              SC/NSC Confidential

3.6      Lo mfanekiso ubonakala unaluvo luni ngabantu ababhinqileyo? Xhasa
         impendulo yakho.                                                                              (2)

3.7      Nika ubungqina bokuba          esi    sibhengezo     ntengiso      siloba    ngenjongo
         yokukhohlisa abathengi.                                                                       (1)
                                                                                                       [10]

UMBUZO 4: IKHATHUNI

Funda le khathuni (ISICATSHULWA E) ingezantsi uze uphendule imibuzo esekwe
kuyo.

ISICATSHULWA E

                                                 [Sicatshulwe ku-https://www.google.com/search]

4.1      Caphula kwisakhelo soku-1 igama elixela ukuba uSikho uyamhlonipha
         uBhuqa.                                                                                       (1)

4.2      Chaza ukuba isakhelo soku-1 nesesi-2 zibonise njani ukuba uBhuqa
         akamkhathalelanga uSikho (a) ngokomzimba (b) ngokwamagama.                                    (2)

4.3      Xela uphawu lokuzoba olubonisa ukuba isandla                  sikaSikho siyashukuma
         kwisakhelo sesi-3.                                                                            (1)

4.4      Chaza umahluko kwindlela uBhuqa nomzobi wekhathuni abayithatha ngayo
         into ethethwa ngumntwana.                                                                     (2)

4.5      Gqibezela intetho kaSikho ekwisakhelo sesi-3 ngokuhambelana nebali
         lekhathuni.                                                                                   (1)

4.6      Nika imfundiso yemifanekiso              nesigama          sale   khathuni     kubantu
         abangabamameliyo abantwana.                                                                   (1)

4.7      Ucinga ukuba uBhuqa umele kukuziva ephoxekile emva kokuba ewile? Xhasa
         impendulo yakho.                                                                              (2)
                                                                                                       [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                 Tyhila iphepha

### Page 12

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1                    12                      DBE/Meyi/Juni 2024
                                               SC/NSC Confidential

UMBUZO 5: IPROZI

Funda esi sicatshulwa (ISICATSHULWA F), singezantsi uze uphendule imibuzo
esekwe kuso.

ISICATSHULWA F

                                         MHLA SANCAMA

1     'Nanku, mama! nanku tata!' Sothuswe ngala mazwi sihleli nomfazi, kanti
      yintwana yethu yokuqala uCholani. Nantso isiza ikhemezela, indlandlatheka,
      kubonakala ukuba ngenene iyibonile into eyoyikekayo.

2     'Mama, ndimbonile umama uNovenkile; uqale kuloBuyiswa, wacela icephe
      lekofu, waphuma apho waya kuloNtaphane wacela icephe leswekile.'           5
      Kuthe esakhefuzela njalo uCholani wangena umninawa wakhe, naye
      ematshekile. Uthe yena kwangentsasa leyo ngokuya ebeye kuloMazwi ubone
      kungena intwanazana kaNovenkile uFaniswa, iye kucelela unina amagqabi eti.
      Uthe xa aphumayo uFaniswa wahamba naye, wamshiya engena kuloLulama
      esiya kucela ityuwa.                                                       10

3     Kuthe esaqhuba njalo, saziva izinqi zikaNovenkile, esiza. Sifane sajongana
      nomfazi lisikhohlile. Ngenene, ngenene, asibantu bakhe babizwa ngale nto
      kuthiwa kukuvimba. Endaweni yaloo nto side saduma ngento yokuba singabantu
      abachitha kakhulu kodwa into eyayisenziwa nguNovenkile kuloo lali yayinokujika
      nengelosi ibe similo simbi. Lo mfazi wayevuka ngonyezi ayithunge yonke ilali, 15
      kude kube lucolothi ehamba ecela.

                          [Sicatshulwe kwincwadi Imbadu ebhalwe nguGB Sinxo iphepha1 sahlelwa]

5.1      Khankanya iimpawu zobhalo lwentetho ngqo ezibonakala kwisivakalisi
         esibhalwe ngezantsi.

         'Nanku, mama! nanku tata!'                                                                 (1)

5.2      Chonga izenzeko             eziBINI    eziqhubeka      ngaxeshanye     kwisivakalisi
         esingezantsi.

         Nantso isiza, ikhemezela, indlandlatheka, kubonakala ukuba ngenene
         iyibonile into eyoyikekayo.                                                                (2)

5.3      Sebenzisa isiqu sesibizo esinomgca ngaphantsi kwisivakalisi esingezantsi
         uze usisebenzise kwisivakalisi.

         Mama, ndimbonile umama uNovenkile.                                                         (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 13

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P1              13                     DBE/Meyi/Juni 2024
                                         SC/NSC Confidential

5.4      YINYANI/BUBUXOKI ukuba igama, 'wakhe' elikwisivakalisi esilandelayo
         lithetha ukuba umninawa kaCholani wenze indlu ngokomxholo? Nika isizathu
         sempendulo yakho.

         Kuthe esakhefuzela njalo uCholani wangena umninawa wakhe.                          (2)

5.5      Chonga igama elixela ixesha kwisivakalisi esingezantsi.

         Uthe yena kwangentsasa leyo ngokuya ebeye kuloMazwi ubone uFaniswa.                (1)

5.6      Chaza umahluko kwintsingiselo eziswa zizimamva ezikrwelelwe umgca
         ngaphantsi kumhlathi wesi-2 nowesi-3.                                              (2)

5.7      Lungisa isiphene kwigama elibhalwe ngqindilili kumhlathi wesi-3.                   (1)
                                                                                            [10]

                                                         AMANQAKU ECANDELO C:               30
                                                            AMANQAKU EWONKE:                70

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha

## Related documents

- [IsiXhosa HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/1b5608d9-446e-4235-a304-4d8d16fa6d2b) — isiXhosa HL · QP · 2024 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2024/565429f8-87d6-4fa2-b709-5c480f7f035b) — isiXhosa HL · QP · 2024 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2022](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2022/0fd65c73-0d5c-4165-a383-54f554b1173f) — isiXhosa HL · QP · 2022 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — isiXhosa HL · Errata · 2024 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1/febe0a8c-f958-41d4-a87c-589d34cf4f1a) — isiXhosa HL · Errata · 2024 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — isiXhosa HL · Memo · 2025 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [XHOSA HL P1 MEMO SEPT2024](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-memo-sept2024/5d130a52-6c92-441b-bf59-db87012316a3) — Memo · 2024

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
