# isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2024 Question Paper

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 question paper from the NSC June Exam 2024, 28 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isixhosa/250a63cd-e01c-40f8-9477-63f19610f7e7
- Updated: 2026-09-28
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2024
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 28

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2024 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isixhosa/250a63cd-e01c-40f8-9477-63f19610f7e7)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2024 · isixhosa. Question paper, 28 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Confidential

             SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
         NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                   ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                               IPHEPHA LESIBINI (P2)

                                        MEYI/JUNI 2024

                                                               AMANQAKU: 80

                                                              IXESHA: Iiyure 2½

                           Olu viwo lunamaphepha angama-28.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                              Tyhila iphepha

### Page 2

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             2                         DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

IMIYALELO NENGCACISO

1.       Funda le miyalelo ngocoselelo phambi kokuba uphendule imibuzo.

2.       Musa ukuzama ukufunda lonke iphepha loviwo. Funda itheyibhile yesiqulatho
         ekwiphepha lesi-4 uze uchonge imibuzo ebuzwe ngoncwadi olufundisiweyo
         kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo wandule ukhethe oza kuyiphendula.

3.       Eli phepha loviwo linamaCANDELO amaTHATHU:

         ICANDELO A:        ISihobe                           (30)
         ICANDELO B:        INoveli/Uncwadi Lwemveli          (25)
         ICANDELO C:        IDrama                            (25)

4.       Phendula imibuzo EMIHLANU iyonke:

         Imibuzo EMITHATHU kwiCANDELO A, OMNYE kwiCANDELO B NOMNYE
         kwiCANDELO C ngale ndlela ilandelayo:

         ICANDELO A: ISIHOBE
         IMIBONGO EFUNDISIWEYO – Phendula imibuzo EMIBINI
         UMBONGO ONGAFUNDISWANGA – Ngumbuzo onyanzelekileyo

         ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
         Phendula umbuzo OMNYE.

         ICANDELO C: IDRAMA
         Phendula umbuzo OMNYE.

5.       UKHETHO LWEMIBUZO KUMACANDELO                           B   (INOVELI/UNCWADI
         LWEMVELI) NECANDELO C (IDRAMA)

             Phendula KUPHELA imibuzo ekwinoveli/uncwadi lwemveli nakwidrama
              oyifundisiweyo.
             Phendula UMBUZO OSISINCOKO ube mNYE NOMFUTSHANE ube
              mNYE.

         Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba
         uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C. Xa uphendule
         UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba uphendule
         UMBUZO OSISINCOKO kwiCANDELO C. Sebenzisa itshekhlisti ukwenza
         oku.

6.       UBUDE BEEMPENDULO

             Imibuzo esisincoko yeSihobe kulindeleke ukuba iphendulwe ngamagama
              ali-190–240.
             Imibuzo esisincoko yeNoveli/Uncwadi Lwemveli neDrama kulindeleke
              ukuba iphendulwe ngamagama angama-340–390.
             Ubude beempendulo zemibuzo emifutshane buxhomekeke kulwabiwo
              lwamanqaku. Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule ngokuvakalayo
              nangokusemxholweni.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 3

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             3                 DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

7.       Imiyalelo ebhalwe ekuqaleni kweCANDELO NGALINYE kulindeleke ukuba
         ilandelwe ngocoselelo.

8.       Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ulandela imibuzo ekwiphepha
         loviwo.

9.       Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

10.      Yaba ixesha ngolu hlobo lulandelayo:

         ICANDELO A:        Malunga nama-40 emizuzu
         ICANDELO B:        Malunga nama-55 emizuzu
         ICANDELO C:        Malunga nama-55 emizuzu

11.      Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 4

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                    4                    DBE/Meyi/Juni 2024
                                               SC/NSC Confidential

ITHEYIBHILE YESIQULATHO
Le theyibhile yesiqulatho kulindeleke ukuba incedise abafundi bakwazi ukukhetha
imibuzo abaza kuyiphendula khon'ukuze bangafundi iphepha loviwo lonke.
ICANDELO A: ISIHOBE
Imibongo efundisiweyo: Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.
         INANI LOMBUZO                   UMBUZO          AMANQAKU                 INOMBOLO
                                                                                  YEPHEPHA
1.   'Amanqaku'                                   Umbuzo osisincoko   10              6
                                                     soncwadi
2.   'Usana'                                     Umbuzo omfutshane    10                7
3.   'IsiQithi seeNtini'                         Umbuzo omfutshane    10                8
4.   'Imfecane'                                  Umbuzo omfutshane    10                9
                                                      KUNYE
Umbongo ongafundiswanga: Unyanzelekile
5. 'Thanda uhlanga'               Umbuzo omfutshane    10              10
QAPHELA: Phendula umbuzo OMNYE OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE. Xa
           uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba
           uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C.
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
Phendula umbuzo OMNYE.
6. Inkawu idliw' ilila                            Umbuzo osisincoko   25               12
                                                     soncwadi
7.   Inkawu idliw' ilila                         Umbuzo omfutshane    25               12
8.   Nyana Wam! Nyana Wam!                        Umbuzo osisincoko   25               15
                                                     soncwadi
9.   Nyana Wam! Nyana Wam!                       Umbuzo omfutshane    25               15
10. Ukhozi Olumaphiko                             Umbuzo osisincoko   25               18
                                                     soncwadi
11. Ukhozi Olumaphiko                            Umbuzo omfutshane    25               18
                                                     OKANYE
12. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli                   Umbuzo osisincoko   25               20
                                                     soncwadi
13. Ubuncwane Boncwadi Lwemveli                  Umbuzo omfutshane    25               20
ICANDELO C: IDRAMA
Phendula umbuzo OMNYE.
14. Buzani Kubawo                                 Umbuzo osisincoko   25               23
                                                     soncwadi
15. Buzani Kubawo                                Umbuzo omfutshane    25               23
16. Indlal' Inamanyala                            Umbuzo osisincoko   25               26
                                                     soncwadi
17. Indlal' Inamanyala                           Umbuzo omfutshane    25               26
QAPHELA:          KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule umbuzo OMNYE OSISINCOKO
                  nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
                  Nceda    ungaphenduli imibuzo     EMIBINI    ezizincoko okanye   imibuzo
                  EMIBINI emifutshane.  2024

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 5

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             5                       DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

ITSHEKHLISTI

Kulindeleke ukuba abaviwa baqwalasele itshekhlisti elandelayo ukuqinisekisa ukuba
bakhethe imibuzo ngokuchanekileyo.

ICANDELO                                AMANANI       INANI LEMIBUZO      TIKISHA
                                        EMIBUZO       EPHENDULWAYO      NGASEZANTSI
                                                                             ()
A: ISihobe
                                   1–4              2
   (ISihobe esifundisiweyo)                                       emiselweyo)
            KUNYE
A: ISihobe
                                    5               1
   (ISihobe esingafundiswanga)                               ongamiselwanga)
B: INoveli OKANYE Uncwadi
   Lwemveli
   (Umbuzo osisincoko              6–13             1
   soncwadi OKANYE umbuzo
   omfutshane)
C: IDrama
   (Umbuzo osisincoko
                                  14–17             1
   soncwadi OKANYE umbuzo
   omfutshane)
QAPHELA:        KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule umbuzo OMNYE
                OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
                Nceda ungaphenduli imibuzo EMIBINI emide okanye imibuzo EMIBINI
                emifutshane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 6

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             6                   DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

ICANDELO A: ISIHOBE

IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane

IMIYALELO

    Kweli candelo kubuzwe imibongo nezibongo EZINE ezifundisiweyo nombongo
     OMNYE ongafundiswanga.
    Ulindeleke ukuba uphendule nayiphi na imibuzo EMIBINI ebuzwe kwimibongo
     okanye kwizibongo ezifundisiweyo; KUNYE nombuzo OMNYE wombongo okanye
     isibongo esingafundiswanga.

QAPHELA: Umbuzo ongumbongo ongafundiswanga KUNYANZELEKILE ukuba
         uwuphendule. Qinisekisa ukuba ukhetha imibuzo EMITHATHU kweli
         candelo.

IMIBONGO EFUNDISIWEYO

Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.

UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

Funda lo mbongo ungezantsi, wandule ukuphendula umbuzo olandelayo.

AMANQAKU – ZS Qangule

1        Ulwazi lufukame ubudenge,
2        Ubudenge yitrone yobulumko.
3        Iinyembezi ngumthombo wenkathalo,
4        Inkathalo ihlanjwa ziinyembezi.
5        Intiyo iphuphuma luthando,
6        Uthando liyeza lentiyo.
7        Ukhula lutshaba lwesivuno,
8        Isivuno sondliwa lukhula.
9        Ukholo lulwandle lweenkolo,
10       Iinkolo sisifingo seentolo.
11       Impilo yambethe ukufa,
12       Ukufa yileli yobomi.
13       Ukuba oku uyakwamkela,
14       Ilizwe ngoko lokwamkela

Izinto ocinga ukuba zizisa ubuhlungu zezona zikusa empumelelweni wakuluphengulula
uncedo lwazo. Ngqina olu luvo njengomxholo walo mbongo.

Impendulo yombuzo osisincoko ngamagama ali-190–240.                                      [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 7

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             7                     DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE
Funda lo mbongo ungezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

USANA – ZS Qangule
1        Bubushushu bodwa emzini,
2        Lupholile usana londile.
3        Ziinkxwaleko zodwa endlwini,
4        Luzolile usana lujongile.
5        Yincwina yodwa egumbini,
6        Luncumile usana lubukele.
7        Ulilela ntoni wakufika?
8        Akulili wena uyathetha,
9        Akugxwali wena uyazixela,
10       Ubomi kaloku sisandi,
11       Ubomi kaloku ngumzamo,
12       Yiloo nto usana luhlabela
13       Olo ncumo lumpuluswa,
14       Sibane sobomi bumbi,
15       Ezo nyembezi zehlayo,
16       Mfula wenzingo zempilo,
17       Oko kukhohlela ebusuku,
18       Sithonga sompu wotshaba.
19       Lusana lwethu uluvuyo,
20       Ntandane kowethu uluvalo.
21       Mbewu yekhaya uyabukwa,
22       Sithombo somzi uyoyikwa.
23       Sityalo uyimbiza yebhongo,
24       Siqhamo ukukutya okulumayo.
25       Ungumciki wothanda lothando,
26       Uluthanda lothando olucikiweyo.
27       Wena ulikhwezi lomsobomvu,
28       Wena ulilifu elilengalengayo.
29       Ukufika kwakho kuyimvula,
30       Ukumka kwakho kuyimbalela.

2.1      Nika iindlela eziMBINI oluvakalelwa ngazo usana ngokwesitanza soku-1.             (2)

2.2      Chaza iindlela eziMBINI ngokwesitanza se-2 oluqinisekisa ngazo usana
         ukuba imiyalezo yalo iyafikelela kwiindlebe zabekhaya.                            (2)

2.3      Xela (a) isenzo sosana (b) nesikubonakalisayo ngemeko olukuyo usana
         ngokwesitanza se-3.                                                               (2)

2.4      Xhasa uluvo lokuba imbongi iyaluthanda usana ngokukwisitanza se-5.                (2)

2.5      Nika ubungqina bokuba lo mbongo uyachaza ngokomxholo.                             (2)
                                                                                           [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 8

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             8                      DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE
Funda esi sicatshulwa sombongo singezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISIQITHI SEENTINI – TN Kabanyane
1        Ndulo sadalwa ngenjong' entle,
2        Njengendawo zonke saba likhaya,
3        Kwiintini zolwandle zaphumla khona.
4        Oonwele ziyephu-yephu ziphetshethwa ngumoya
5        Beza neenjongo eziphuthileyo eKoloni.
6        EzaseNtshon' izaphuselane zade zaphukaneka.
7        Zathi isiqithi silungel' abaneqhenqe,
8        Balahlwe khona de bawohlozeke,
9        Mva kwalandelisw' abalahlekwa ziingqondo,
10       Bazenzel' indumanga yab' esiqithini.
11       Baxulubane baxhwithane kudliw' ofileyo
12       Kungenjal' ongen'emanzini lilifa likakrebe.
13        Abath' abaphucukile, bambono zityedileyo,
14        Bahluth' umhlaba womXhosa emaXhoseni,
15        Akubuz' isizekabani wanyolwa ngomnwe.
16        Akuphindisa kwathiw' ulidela-mbuso,
17        Isigwebo sakhe wohlal' ubom esiQithini.
18        Ndithetha ngoMakana umfo wasemaXhoseni.
19        Kwathi kant'uMakan' uhlahl' indlela,
20        Wandulel' amaXhos' akowab' alandele.
21        Wawuvumisele na Makana kaNxele?
22        OoRholihlahla barhol' amahlahla balandela.
23        Sisiqith' esithen' esibulala calanye?
24        Abangeneleli, oovelevutha bakwamlebese.
25       Phantsi kwentab' eTafile phaya,
26       Iikhilomitha zingaba lishumi nantlanu,
27       Singqendevil' isiqithi sithe cwaka.
28       Abaphuli-mthetho woondlebe zikhany' ilanga,
29       Rhoqo basiw' esiqithini ngesikhitshana,
30       Kuloo manz' ayaluzela ngonaphakade.
3.1      Nika zibeMBINI iindidi zabantu ezalahlelwa kwisiqithi seentini ngokwesitanza
         se-2.                                                                              (2)
3.2      Chaza izinto zibeMBINI ngokwesitanza se-2 ekuqinisekiswa ngazo ukuba
         abalahlelwe esiqithini abasenako ukuba bangabuyela kumakhaya abo.                  (2)
3.3      Xela nasiphi (a) isenzo amaXhosa awayebonakalisa ngaso ukungahambisani
         nokohluthwa komhlaba (b) nesiphumo saso ngokwesitanza se-3.                        (2)
3.4      Xhasa uluvo lokuba imbongi ayiyithandi indlela esisetyenziwa ngayo isiqithi
         seentini ngokwakwisitanza se-4.                                                    (2)
3.5      Nika ubungqina bokuba lo mbongo ngowopolitiko ngokomxholo.                         (2)
                                                                                            [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 9

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             9                              DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda esi sicatshulwa sombongo singezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

IMFECANE – JJR Jolobe

1        Yindimbane yentsabo amadoda nosapho,
2        Iimbacu, amafaca, iinkomo sezathinjwa.
3        Ngasemva kusisisi, izixeko luvundu.
4        Kumkhondo wemfecane kusele amagquba.
5        Yinkungu engqondweni, limpampam ngaphambili.

6        Ngebagxagxamisayo, kwalandula unyanya.
7        Baxhaliseka futhi nazizingqi zotshaba.
8        Ajuculuzela dzu amaHlubi amahle,
9        AmaZizi noBhele ejokil' amaNgwane,
10       Isizwe semfecane kwelasempumalanga.

11       Yaba neenzim' indlela kufohlwa koozindada.
12       Bawela imisinga yamanz' anamagama.
13       Bahlafun' iintsizi isonka seenyembezi.
14       Bangathi bacekisa neemfunda zokumiwa,
15       Ngomhla wenkcithakalo yezizwe zelaseMbo.

16       Baphelelwa lutshongo bafunzela ngodaka;
17       Zajacek' izambatho banxib' ingca yasendle
18       Ukufihla ubuze ngomhla wobandezelo,
19       Babindeka becinga iindyebo zelaseNtla.
20       Akubangakho ngoma emlonyeni ngaloo mhla.

21       Ngamabona-ndenzile bethubeleza kwizizwe,
22       Basinda macebetshu kwiingozi zamarhamncwa,
23       Zancwina iimvekwana zizigulo zendlela,
24       Zalondolozwa noko bada bawel' uMbhashe,
25       Bangena kwaGcaleka kwimimandla kaPhalo.

4.1      Nika iindidi eziMBINI zabantu abangabafuduki ngokwesitanza soku-1.                         (2)

4.2      Chaza zibeMBINI izinto ezikwisitanza soku-1 ekwakubonakala ngazo ukuba
         iimbacu zazingasenako ukubuyela kumakhaya azo.                                             (2)

4.3      Xela (a) ingxaki ezihlangene nayo                    iimbacu   (b)   nesisombululo
         ezisisebenzisileyo ngokwesitanza se-4.                                                     (2)

4.4      Xhasa uluvo lokuba imbongi ayikonwabelanga okwakusenzeka ngexesha
         leMfecane ngokolwimi elusebenzisa kwisitanza se-5.                                         (2)

4.5      Nika ubungqina bokuba lo mbongo uyabalisa ngokomxholo.                                     (2)
                                                                                                    [10]
                                            KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 10

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             10                       DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

UMBONGO ONGAFUNDISWANGA (UNYANZELEKILE UKUBA UPHENDULWE)

UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda lo mbongo ungezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

THANDA UHLANGA – Walter D Cingo

1        Ngumni na lo ungazi bantu?
2        Ongenanto nokufa kwabantu?
3        Ongenanto nokutsha kwelizwe?
4        Akenzi nto yakunced' isizwe.
5        Into ayiqondayo yintlutho,
6        Into eyiyo kuye yintselo.

7        Bath' abantu nguGcin' okwakhe.
8        Wafund' ukubandez' okwakhe;
9        Akade eve nesijwili
10       Sabalila ebuhlungwini;
11       Akasikwa naziinyembezi
12       Kwezo ntsizana zingaphezi.

13       Lo mntu ungaxhuzulekiyo;
14       Osazela singabethiyo,
15       Othi kwisizwe sakowabo
16       Amele kude kumawabo.
17       Akancedi ngemfundo yakhe,
18       Akasizi ngemfuyo yakhe.

19       Umzi oNtsundu uyakhala;
20       Ngakwinkqubela uyasala.
21       Shiyani amawonga eziqu,
22       Ncamani ukonwaba kweziqu,
23       Luvuseni uhlanga lwenu,
24       Simeleni isizwe senu!

25       Iinkokeli zaso ziphi na?
26       Izilumko zethu ziphi na?
27       Amatshawe ethu aphi na?
28       Ukhangel' abanye nje, nguwe!
29       Lo mntu umbambezeleyo nguwe!
30       Amehlo esizwe la akuwe!

5.1      Khankanya    zibeZIBINI         izenzo     ezichasene   nokuthanda    uhlanga
         ngokwesitanza soku-1.                                                                 (2)

5.2      Caphula ibinzana elibonisa ukuba imbongi ithetha egameni labantu
         kwisitanza se-2.                                                                      (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 11

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             11                         DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

5.3      Chaza injongo yokwakhiwa kwalo mbongo ngemiqolo e-6 kwisitanza
         ngasinye.                                                                              (1)

5.4      Nika umongo wesitanza se-3.                                                            (2)

5.5      Xela ukuba isitanza se-4 sithi (a) masiyeke ntoni, (b) senze ntoni.                    (2)

5.6      Cacisa ifuthe lamagama abhalwe ngqindilili kwisitanza se-5.                            (2)
                                                                                                [10]

                                                              AMANQAKU ECANDELO A:              30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 12

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             12                  DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
IMIYALELO
   Kweli candelo kubuzwe iiNoveli ezintathu noNcwadi Lwemveli.
   Khetha imibuzo kwiNoveli oyifundisiweyo okanye kuNcwadi Lwemveli.
   KwiNoveli ngaNYE kubuzwe imibuzo emiBINI, OSISINCOKO SONCWADI
    NOMBUZO OMFUTSHANE nakuNcwadi Lwemveli, ukususela kumbuzo wesi-6
    ukuya kumbuzo we-13.
   Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.
QAPHELA: Xa umviwa ekhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo B
         (kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli). KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
         umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo C (kwidrama).
         Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo B
         (kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
         umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo C (kwidrama).
INOVELI
Phendula UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO) OKANYE UMBUZO 7 (UMBUZO
OMFUTSHANE).
UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
INKAWU IDLIW' ILILA – S Kula
Ukunganyaniseki kulutshaba lwempumelelo. Ngqina olu luvo ngomlinganiswa
onguMfuneko kule noveli.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                  [25]
UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE
INKAWU IDLIW' ILILA – S Kula
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA A

'Heyi, ndisuke ndaxakwa! Kodwa ukuba ungandinceda kuyo yonke le ngxovungxovu,
bendiya kukuzama ngento eya kwenza ukuba uncume wedwa wakufika ebhankini,'
watsho uThantaswa.
'Into engenza ukuba eli tyala liphelele emoyeni kukuba uMapheza lo afe. Ukufa
kwakhe ke ndiya kuzama ukuzigqatsela ekubeni liphandwe ndim, ukuze yonke le nto 5
izo kuhamba ngokulula.'
'Nokuba wenze ntoni na ngaye, ukuba nje mna andiyi kubanjwa ndivalelwe kwakube
kulungile. Andazi nokuba ndikhwaze ndingekaphumi ehlathini na kodwa umnqweno
wam ngowokuba eli tyala likhawuleze liphele ukuze thina sobabini sitshate,' watsho
efixiza emnxebeni uThantaswa.                                                      10
'Senditshilo ke ukuthi umqobo ngoku iza kuba nguMapheza.'
'Makafe naye loo Mapheza ukuba unayo indlela. Inkawu idliwa ilila, ngaphaya koko
siya konwaba kudala.'

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 13

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             13                         DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

Walala uMfuneko izibilini zakhe ziphezulu. Wathi akucinga, wafumanisa ukuba
ngenene nangenyaniso kunyembelekile, kufuneka amkhusele uThantaswa ukuze naye 15
azokuxhamla kweliya lifa lemali ashiywe nalo. Njengoko ebesel'etshilo ukuba akuyi
kubalula ukumkhusela ukuba uMapheza usadla amazimba, ucinge ngecebo
lokumbulala. Kuthe qatha engqondweni yakhe u-Inspector Nqoza awayemazi ukuba
uyinkubabulongwe yakhe kodwa alavela msinyane iqhinga lokumfaka kule ndibongo.
Wayengumfo onezigigaba kakade umthetho wakhe uMfuneko. Wayekuthanda kakhulu 20
ukuphumelela ngezinto ezingekho mthethweni. Wayesithi xa athethayo yena akazi
kulungisa umthetho owonakala kudala.

7.1      Xela  'le   ngxovungxovu'           afuna     ukuncedwa   kuyo     uThantaswa
         ngokwesicatshulwa.                                                                     (1)

7.2      Nika intsingiselo yamazwi kaThantaswa athi, '... bendiya kukuzama ngento
         eya kwenza ukuba uncume wedwa wakufika ebhankini.'                                     (2)

7.3      Waphumelela uMfuneko ukuzigqatsela ukuphanda ityala likaMsindisi
         ngokwesithembiso sakhe kuThantaswa? Xhasa impendulo yakho.                             (2)

7.4      Caphula ubungqina bokuba uThantaswa uxolele ukuncama ubomi buka-
         Mapheza kunokuba angayifumani imali.                                                   (1)

7.5      Ingaba bade batshata uMfuneko noThantaswa? Xhasa impendulo yakho.                      (2)

7.6      Chaza ngeengongoma eziMBINI ukuba ubengumqobo njani uMapheza
         kwiinjongo zobomi bukaThantaswa bokuthi gcobho kule noveli.                            (2)

7.7      Cacisa indlela esiyityhila ngayo imeko aza kuba kuyo uMapheza isaci
         esibhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.                                                  (2)

7.8      Xela udidi lokuzoba uMfuneko olukrwelelwe umgca ngaphantsi. Xhasa
         impendulo yakho.                                                                       (3)

                                            KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 14

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             14                           DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

ISICATSHULWA B

'… ndiphantse ukuphulukana nenqatha selisemlonyeni,' watsho uThantaswa onwabile.
'Ngenene uphantse ukuqabuka sekophulwe. Yiyo le nto ndithe mnike laa mfo le mali
ayifunayo,' waphosa elo uMfuneko.
'UMsindisi wayecinga ukuba ubhadlile kaloku xa engandabeli mna kwilifa lakhe. Loo
nyana wakhe ke uya kuliva ngokunuka okwenyama yamagqirha,' watsho ejalile                     5
ebusweni ngoku uThantaswa. Wathu qhuzu qhuzu wahleka uMfuneko.
'Kaloku yena wayecinga ukuba uyakohlwaya, nento leyo eya kuvela kuwe isisothuso
esikhulu mhla yena wabhubha,' watsho uMfuneko.
'Ndithandaza uThixo ophilayo mna kuba naku endithobele umsindisi olungileyo, ezo
kundivusa, ngabula yena.'                                                                     10
'Kuza kufuneka ke ngoku sithandwa sam, ukhawulezise uhlawule imali yalaa mfo
engekatshintshi ngqondo,' wacebisa ngelo uMfuneko.
'Yinyaniso leyo Mfuno, ukuze ndiyidle kakuhle imali yam ngaphandle kwezikhubekiso
namaxhala.'
'Ngaphandle kwexhala njani kaloku Thanti, kukho laa Mapheza uzenza iphela emasini             15
nje? Ukuba ndimphosile lo mfo kulo umngcwabo wakwaTyhalithemba, inene uyakuba
unamawabo, ndiyakuxelela,' wafunga watsho uMfuneko.
'Kanene kusekho le nto yalo Mapheza uzenza ipolisa elinengqondo yedwa kwesiya
sikhululo senu!' watsho esinekile uThantaswa.
'Naso ke isidina somntu ofanelwe yibhokisi emnyama,' watsho uMfuneko embi                     20
ebusweni.
'Uza kwenza njani ngalo malingatshoni wakho?' wabuza ngomdla uThantaswa.
'Ikhona imfene yam,' uNqoza.

7.9      Chaza inqatha elisemlonyeni athetha ngalo uThantaswa kwisicatshulwa.                     (2)

7.10     Kukuthini     ukuqabuka           sekophulwe         ngokwamazwi      kaMfuneko
         akwisicatshulwa?                                                                         (2)

7.11     Ucinga ukuba wayebhadlile uMsindisi ngokungamabeli uThantaswa kwilifa
         lakhe? Xhasa impendulo yakho.                                                            (2)

7.12     Ngokwebali nika zibeZIBINI izohlwayo awazifumanayo uThantaswa ngezenzo
         ezibi azenze kule noveli.                                                                (2)

7.13     Tyhila isikweko esithi, 'Ikhona imfene yam, uNqoza' ngokwenza kukaNqoza
         noMfuneko kule noveli.                                                                   (2)
                                                                                                  [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                            Tyhila iphepha

### Page 15

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             15                         DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

Ukunyaniseka kunkcenkceshela impumelelo. Ngqina olu luvo ngomlinganiswa
onguThole kule noveli.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                         [25]

UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi            zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA C

'Ndiya kusuka ndiye kubawo, ndithi kuye, Bawo, ndonile kuwo amazulu nasemehlweni
akho. Andisafanele kubizwa ngonyana wakho; ndenze ndibe njengomnye
kubaqeshwa bakho.'
ULuka 15; 8–19.
Athi ukungena kwawo la amazwi kuye abinza ngokwekrele, wabonakala engqunga                  5
phambi komnyango wecawa okwenkomo ibethwe eluphondweni. Wathi kuba wayelazi
ibali ekwakufundwa ngalo ngumshumayeli lonyana wolahleko wakhathazeka,
wanomfanekiso kaFikizolo ekhathazekile mhla washiya iGcuwa esiya eRhawutini.
Wakhumbula umfanekiso awawubona eGoli eGood Hope Cinema, 'No love, no nothing
till my baby comes home,' wacinga isikhalo saloo ntokazi yayikhala ngenxa                   10
yokulahleka komntwana wayo. Uthe esazula njalo phambi komnyango engazazi ukuba
wenzani na weva ngomgcini-mnyango emkrweca emxelela ukuba kuvuliwe
angangena, wothuka wanga ngumntu ovuka ebuthongweni ebephupha wangena.
Ukungena kwakhe kwakumiwe ngeenyawo kuvunywa iculo elitshayelela intshumayelo.
Bathe bakuhlala phantsi abantu wayiqalisa intshumayelo yakhe umshumayeli, yonyana           15
wolahleko, elichaza ibali laloo mfana elisusa mhla washiya ikhaya abazali
bekhathazekile esiya kwantliziyo ndise eliphetha ngokubuya kwakhe esamkelwa
nguyise elila. Ukuba umntu kaThixo wayesazi ukuba intshumayelo yakhe imenzakalisa
kanjani na omnye wabaphula-phuli ababekho kuloo cawa ngaloo mini, ndifuna ukuthi
ngewayengazanga ashumayele ngohlobo awashumayela ngalo ngaloo mini, wayeya                  20
kusuka abe nosizi.
Uthe engakalwenzi ufefe umshumayeli wabiza indodana ukuba izokungqina.
Kwangoko kwaphakama gagwana lithile lomfana ngengonyana ethi,

Goduka ubhek'ekhaya
Thengisa ngemfuyo yakho.                                                                    25

Amazwi ke lawo amhlaba uThole anga abhekiswa kuye. Waphuma ecaweni ngaloo
mini enzakele …

9.1      Xela   umxholo     wentshumayelo             owavuselela   isazela    sikaThole
         ngokwesicatshulwa.                                                                     (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 16

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             16                         DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

9.2      Nika intsingiselo yamazwi omshumayeli athi, 'Ndiya kusuka ndiye kubawo'
         ngokomxholwana wokulahleka kukaThole.'                                                  (2)

9.3      Waphumelela uMangaliso ukuzalisekisa isithembiso sokulandela ubizo?
         Xhasa impendulo yakho.                                                                  (2)

9.4      Nika ubungqina bokuba uMangaliso uxolele ukuncama ubuxhwele kunokuba
         angagoduki.                                                                             (1)

9.5      Ingaba bade batshata uMangaliso noThozama? Xhasa impendulo yakho.                       (2)

9.6      Chaza ngeengongoma eziMBINI ukuba ubengumqobo njani uThemba
         noSonwabo kwiinjongo zikaThole zobomi kule noveli.                                      (2)

9.7      Cacisa indlela isifaniso esibhalwe ngqindilili kwisicatshulwa esiyityhila ngayo
         into aza kuba yiyo uThole.                                                              (2)

9.8      Xela udidi lokuzoba uThole olukrwelelwe umgca ngaphantsi. Xhasa
         impendulo yakho.                                                                        (3)

                                            KUNYE

ISICATSHULWA D

Ithe yakumfikela le nkumbulo wanga angaphakama ayokuzinikela kodwa kwabuya
kwala, wafikelwa ziingcinga ezininzi yankulu intlanganiso engena engqondweni yakhe.
Enye yeengcinga ezamthintelayo ukuba angaphakami yaba yeyokuba le nto ubufundisi
asinto ifuna ukuba umntu avele ayihle nje phezulu, kufuneka umntu abe ubiziwe
kuqala. Njengamntu wayeneliso elibukhali ekuziqapheleni izinto wayelubonile uninzi           5
lwabefundisi lungquleka lusiwa bambi besenza izinto ezimasikizi bengabefundisi, oko
kukuthi amagama akumthandazo weNkosi athi, 'Maliphathwe ngobungcwele igama
lakho,' ayengaphumeleli kuninzi lwabefundisi awayebabonile uMangaliso. 'Kungani na
oku?' Lo ngumbuzo abesakuzibuza wona xa esiva, ebona abefundisi abangaziphethe
kakuhle.                                                                                     10
'Kungenxa yokugagamela ubufundisi lungekho ubizo,' ibisakutsho impendulo yakhe.
'Luyintoni na ubizo olu? Ubizwa njani na umntu? Ingaba uThixo usuka eze ngeenyawo
na emhlabeni ukuza kwenyula umntu emnyulela umsebenzi waKhe okanye ahlokome
ngelizwi elikhulu athi Bani ndiyakubiza?' wazibuza le mibuzo, kwangoko yamfikela
impendulo. 'UThixo uthuma izicaka zaKhe ukubiza umntu. Hleze kuthi kanti                     15
ngokudukisa kwam ndibambe izicaka zikaThixo ezininzi ezifuna ukuya kuzinikela.'
Yabalasela le ngcinga engqondweni yakhe kuba wayesazi ukuba uninzi lwabafundi
lukholelwa kakhulu kwinto ayenzayo, ngakumbi kwizinto ezinxulumene nenkonzo.
'Luyintoni na ubizo olu? Ingaba aba bafundi baseKapa babebangwe yintoni ukuba
bandicengele ukuba ndingenele ubufundisi?'                                                   20

9.9      Chaza le nkumbulo imfikelayo uThole ngokwesi sicatshulwa.                               (2)

9.10     Kukuthini ukuzinikela ekuthethwa ngako kwesi sicatshulwa?                               (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 17

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             17                 DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

9.11     Ucinga ukuba uMangaliso angaba kanti wayebambe izicaka zikaThixo
         ezininzi ezifuna ukusabela ubizo ngokudukisa kwakhe? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                         (2)

9.12     Ngokwebali nika zibeZIBINI izohlwayo awazifumanayo uThole ngokulibazisa
         ukulandela ubizo.                                                              (2)

9.13     Tyhila umbuzo buciko osuka kuMangaliso othi, 'Luyintoni na ubizo?'
         ngokwehlele abanye abefundisi kule noveli.                                     (2)
                                                                                        [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 18

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             18                    DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

Ukunyaniseka kunkcenkceshela impumelelo. Ngqina olu luvo ngomlinganiswa
onguMfazwe kule noveli.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                    [25]

UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi            zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA E

'Andikholwa ukuba wonke umntu ucinga ngolo hlobo. Hamba mfondini uye
entlanganisweni.' Akugqiba wee gwiqi, wayokutshona ngasebuhlanti. Ndishiyeke
ndicinga nzulu, ndiyiphethu-phethula into yokuya entlanganisweni. Asikuko nokuba
ndandisoyikela ukubeka ubomi bam esichengeni koko ndandinetshiki exube
nokungenwa yintiyo.                                                                    5
Ndandifuna ukuzinxwema kubantu ekwakubonakala ukuba abawahlonelanga
amalungelo abanye, abantu abalawulwa ziintliziyo ingekuko okwengqondo. Enye into
ndandinganqweneli ukuphinda ndibone ubuso bukaFriday noNokuzola. Babefana
nomgqwaliso kum. Yayikho nendawo yekratshi lobufana. Ukushiywa ngumkhuthuka
onguFriday kuNokuzola kwakungemnandi. Zizakuthini ezinye iintombi nabanye              10
abafana endiqinisekileyo ukuba bayaqikileka kungoku nje? Kaloku lisiko labatsha
ukuhlekana, ndandiyazi loo nto. Laqina ilanga leCawa.
Kwakungekho nto ingako ithethekayo phakathi kwabazali bam nam. Indlela umalume
awayebabongoza ngayo ukuba bakhe baphumle, yandirhanisa ukuba ubabonile
ukuba isehlo sokutshiselwa indlu siphantse ukubabulala. Nasemthandazweni               15
yayingashiywa indawo yokuba maze iNkosi ibancede bangagwebi baqalekise,
mababeke ithemba labo kuYe. Ndandiweva nje la mazwi ecengcelezwa mihla le
engandishukumisi nakancinci. Njengokuba umama wayedla ngokuthandaza ade alile
ecela ukuxolelwa izono ukuba kungenxa yazo ukuze kube yiloo meko, ndandidla
ngokuyibongoza mna iNkosi ukuba ezo nyembezana bendinazo izisuse kunye                 20
namadlala azo, indifake esimnyama isibindi, ndingaze ndiloyike utshaba ...

11.1     Xela intlanganiso atyhalelwa kuyo uMfazwe ngokwesicatshulwa.                      (1)

11.2     Nika intsingiselo yamazwi kaMfazwe athi, '... ndandisoyikela ukubeka ubomi
         bam esichengeni.'                                                                 (2)

11.3     Waphumelela uMfazwe ukuzinxwema kubantu ababonakala bengawahloniphi
         amalungelo abanye abantu? Xhasa impendulo yakho.                                  (2)

11.4     Caphula ubungqina bokuba uMfazwe uxolele ukubuncama ubuhlobo bakhe
         noNokuzola kunokuba azisondeze kuFriday.                                          (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 19

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             19                        DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

11.5     Ingaba bathe kanti bayathandana uNokuzola noFriday? Xhasa impendulo
         yakho.                                                                                (2)
11.6     Chaza ngeengongoma eziMBINI ukuba ubangumqobo njani uFriday kubomi
         bukaMfazwe kule noveli.                                                               (2)
11.7     Cacisa indlela ibinzana elibhalwe ngqindilili kwisicatshulwa eliyityhila ngayo
         imeko abaza kuba kuyo abazali bakaMfazwe.                                             (2)
11.8     Xela udidi lokuzoba uFriday olukrwelelwe umgca ngaphantsi. Xhasa
         impendulo yakho.                                                                      (3)
                                            KUNYE
ISICATSHULWA F

Ndithathe umcwana womqwayito wenyamakazi, ndalusonga ufele ndalubuyisela
kwaphantsi kombhinqo, ndehla ndingangxamanga emthini sendimana ukulumaluma
umqwayito. Kuthe qatha engqondweni ukuba loo ntsasa yayilusuku lwesine, ndiphala
esithubeni ndingekazi ukuba ndiya kufika nini apho ndiyayo. Inokuba kumaxa
kwenzeka ntoni emva ekhaya? Ndandingafuni ukuyibuyisela umva ingqondo yam kuba             5
ngokwenjenjalo ndandiza kulibala ukucinga ngendawo endiya kuyo.
Ndizixelele ukuba liya kuthi lakufika ithuba, ndiyijije ndiyibuyisele umva ingqondo, khe
ndizikhumbuze ngendikulibeleyo. Afika ngelo xesha kanye la mazwi omzingeli, 'elona
dabi leli ulibalekayo,' ayitsho ingqondo yam yahexa. Eneneni ke wayenyanisile
umzingeli. Idabi endandilazi leliya lokugibisela amatye ezitratweni, idabi ekwakufanele    10
ukuba ndiyalilwa lelam noFriday, lelam noNokuzola.
Ndifane ndathoba isazela ngelithi apho ndiyayo ndiyokuzixhobisa ukwenzela ukuba
amadatyana ooFriday ndiwathi qhwi nje ngephanyazo. Ndiyokuzixhobisa ngantoni?
Andazi.
Iingqatha zeenyamakazi engceni zidize ukuthi loo ndawo ndandihamba kuyo uninzi             15
lwabaniniyo ziimpunzi, amatshabanqa, amanxala namaza nezinye ke ezincinane
kunazo. Okuyimivundla kona kwakumana kuvumbuluka kuthi qakatha qakatha, kuthi
xhwenene, ntaru, ntaru ntaru, phinzi pheselele, kuphele emehlweni. Ndandiwuva
umzimba undisinda, usakhalazela ukudungudeliswa nokudutywa kwangezolo.
Ndazirhuqa iinyawo ukuhla isihlanjana, ndijongise amabombo kulaa ndawo itshele             20
kuyo iveni. Ndandisamana ndifuna engqondweni ukuba kwenzeke ntoni na, ndimana
ukuphazanyiswa kwezi ngcinga...

11.9     Chaza uncedo lomqwayito awayewugcina kufele oluphantsi kombhinqo
         uMfazwe kwisicatshulwa.                                                               (2)

11.10    Kukuthini ukuzixhobisa ngokomxholo wokulwela amalungelo kule noveli?                  (2)

11.11    Ucinga ukuba likho idabi abefanele ukulilwa uMfazwe noNokuzola?
         Xhasa impendulo yakho.                                                                (2)

11.12    Ngokwebali yintoni eyayinokubangela ukuba iingcinga zemeko ayishiya
         ngemva zimngcungcuthekise uMfazwe?                                                    (2)

11.13    Tyhila indelelo equlethwe ligama 'amadatyana' malunga nedabi alilwayo
         uMfazwe kule noveli.                                                                  (2)
                                                                                               [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 20

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             20                    DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

UNCWADI LWEMVELI

UMBUZO 12: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

Ukunganyaniseki okanye ukunyaniseka kungayitshabalalisa okanye kuyiphumelelise
imizamo yomlinganiswa.

Xhasa olu luvo ngomlinganiswa uDyakalashe wentsomi ethi, 'Imfene noDyakalashe'
noNolizwe okwisibongo esithi, 'Ukumkanikazi uNolizwe Sandile'.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                    [25]

UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi            zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA G

Ithi imbali kwathi kwakumka uMfundisi uNyengane kumhlaba wamaXhosa kwavela
uNxele kwilali yaseMgwangqa kumhlaba kakumkani uNdlambe nowafika esithi
uhambisa obekuthethwa nguNyengane, phofu bekho ababeyithandabuza loo ntetho
yakhe. Ubedla ngokuthi xa efundisa abantu uNxele, athi iinkosi zimbini zaye zihlala
emanzini. Kwezi nkosi enye yazo yayinguTayi ngeli xesha enye inguDalidephu.            5
Ubebethelela ukuba abantu bakwaNdlambe xa bewela umlambo banqule ngokubulisa
besithi, A! Tayi! A! Dalidephu! Lo yangummiselo awubekela abalandeli bakhe.
Ebenemiqathango ayibekela uluntu lwakhe umfo kaGwala lo esithi abantu mabayeke
ukuthakatha, balahle ubuthi, bayeke ukukrexeza. Ingulowo nalowo makabule echaza
konke okubi nokuyinkohlakalo awakha wakwenza amadoda nabafazi babula,                  10
ngokulandela lo myalelo. UNxele, uMCwerha uthe akubona ukuba uyalandelwa
kwiintshumayelo zakhe wavela nesithembiso esitsha sokuba ababhubhayo baya
kuvuka bonke ekufeni bephuma kulwandle lwakwaGompo. Kodwa wona amaNgqika
aya kuba ziinkuni, iimbovane, amawa kuba asoloko enezandla ezixhaphe igazi.
AmaRharhabe avakala esithi kungokuba kutheni na le nto ezi zinto zithethwe ngulo       15
kaGwala engokabani na kakade yena? Ingaba aphi na amaphakathi akwaNdlambe
angamaJwarha, amaCirha kunye namaNtakwenda. Alikhuphe lapoqa amaRharhabe
ukuba uNxele makade avunywe ukuze kucace eyona nto aza kuba yiyo. Ngokwenene
wavunywa ngamawabo wasiwa ecamagwini ngeenkomo ezimdaka, ezilubhelu,
nezimnyama kodwa zabe isininzi sazo izezimdaka kunye nezilubhelu. AmaNgqika            20
namaGcaleka awuzimasa lo mcimbi ngelokoyika ukujika abe ziinkuni, iimbovane
namawa. Kananjalo ayesoyika ukumka noqhwithela lomoya njengoko wayethethile
uNxele esithi basisizwe esiya kuba lixhoba loqhwithela. Ahamba enqula, ekhahlela
kuyo yonke imilanjana ekhala ngo 'A! Tayi. A! Dalidephu!' bephatha kubonga besithi:
UQweqwedu phezulu, umkhonto awungeni.                                                  25
Iqutu likaTayi,
Inkonjan'emnyama edlala emafini;

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 21

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             21                      DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

Iqutu elimgxade.
Uthe ofuna ikhubalo wabalekela khona ukuze naxa kududuma izulu anqule enjenje,
'Ta zulu likaTayi!' Oku ebekutsho kuba eligxotha. Abantu babeqhele ukuva kusithiwa 30
uNxele lo yinto kaBhalala, umNgwevu, kanti akunjalo, uyinto kaGwala
waseMaCwerheni. KwaBhalala waya engumfana elandela unina kunye noodadewaba
nomkhuluwa wakhe uMagolo. Ngelo xesha uyise ebesele ebhubhile, wasele ehlala
kwaNtentema emaMbalwini. Elona gama lakhe wayesaziwa ngalo ngamaRharhabe
lelokuba nguMakhanda, koko kwaduma elobucamagu bakhe, elokuba nguNxele. 35
Wabanjwa ngamaNgesi, xa eyokungenela iRhini nemidushane, wawezwa wasiwa
esiQithini saseRobben Island. Wafela esiqithini ngomhla wama-25 kwinyanga
kaDisemba ngomnyaka we-1819 phofu kungekho nesinye isiprofetho sakhe esiye
sazaliseka. Yiyo le nto kukho isaci, 'Ukuza kukaNxele'. Oku kuthetha ukuba nayiphi
na into elindelweyo ize ingazaliseki kuthiwa kukuza kukaNxele.                     40

13.1     Xela ukuba ingantoni imbali kaNxele.                                                   (2)

13.2     Nika umsebenzi wesikhahlelo uA! Tayi! A! Dalidephu! kwesi sicatshulwa.                 (1)

13.3     Waphumelela uNxele ukulukuhla abalandeli bakhe ukuba banqule njengaye?
         Xhasa mpendulo yakho.                                                                  (2)

13.4     Caphula ubungqina bokuba lo kaNxele ebelitshantliziyo lezopolitiko.                    (1)

13.5     Xela indlela akubonakalisa ngayo amaRharhabe ukuba uNxele wamkelekile.                 (2)

13.6     Chaza ngeengongoma eziMBINI umoya owawutyalwa ngulo kaNxele
         kwizizwe zamaNgqika namaRharhabe.                                                      (2)

13.7     Cacisa indlela esele sisetyenziswa ngayo isaci esibhalwe ngqindilili
         kwisicatshulwa ukuchaza imeko.                                                         (3)

13.8     Chaza izimvo ezahlukileyo anazo amaRharhabe ngoNxele.                                  (2)

                                            KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 22

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             22                       DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

ISICATSHULWA H

USILIMELA! – INYANGA YOKUBALA IMINYAKA YOBUDODA

1        A! Silimela!
2        AmaNdlamb' amatsha!
3        Hay' amaNdlamb' amatsha!
4        Hay' amaNdlamb' amatsha!
5        Inkos' am, ngumntakaNdluzodaka,
6        Yindod' ezalwa ngabantwana ababini:
7        Izalwa nguMakinana noNopasi.
8        UNopasi yintombi kaMon'umhlophe kaNtshunqe,
9        Umhlophe kaNtshunqe kwaBomvana.
10       NguLuhad' igama lakhe,
11       Umbambo zemka zabuyelela:
12       Ngaphantsi kwelitye kuyoyikeka'
13       Kuba zilaph'iinzwana namadikazi.

14       Kulapho yaqala khon' ukugagana.
15       Yatshay' impampile yasemLungwini;
16       Yatshay'impampile yasemaXhoseni.
17       Yaw' imikhuthuka amacal' omabini
18       Yarhox' ekaNtsasana yasinga kwaseQumrha.
19       Wee tyu uNdluzodaka
20       Waya kutsho kuNdada kooVece kuXesimagqagala.

13.9     Chaza iSilimela ngokwesi sibongo.                                                    (2)

13.10    Xela isixhobo sesandi esikumqolo we-8 nowe-9.                                        (2)

13.11    Nika isizwe esabelwa iSilimela nesizathu sokwabelwa kwaso le nkwenkwezi.             (2)

13.12    Khankanya zibeMBINI iimpawu zesibongo ezibonakala kwesi sicatshulwa
         sombongo.                                                                            (2)

13.13    Caphula kwisitanza se-2 umqolo onika uluvo lokuba kwakuqubisene amacala
         amabini.                                                                             (2)
                                                                                              [25]

                                                              AMANQAKU ECANDELO B:            25

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 23

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             23               DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

ICANDELO C: IDRAMA

IMIYALELO

   Kweli candelo kubuzwe imibuzo kwiiDrama ezimbini, ukusukela kumbuzo we-14
    ukuya kumbuzo we-17.
   KwiDrama ngaNYE kubuzwe imibuzo EMIBINI; OSISINCOKO SONCWADI kunye
    NOMBUZO OMFUTSHANE.
   Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.

QAPHELA:         Xa    umviwa    ekhethe  umbuzo   OSISINCOKO    SONCWADI
                 kwiCANDELO B (kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE
                 ukuba akhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO C (kwiDrama).
                 Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B
                 (kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
                 umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C (kwiDrama).

UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

Umntu ofunda le drama angaziva eneqhayiya okanye eneentloni kukwayanyaniswa
nomlinganiswa othile. Ngqina olu luvo ngomlinganiswa onguZwilakhe.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.               [25]

UMBUZO 15: UMBUZO OMFUTSHANE

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA I

UGUGULETHU:          Ke? (Utsho emphosela ileta)
UMZAMO:              Ikufakile Chief? (Egqiba kuyifunda)
UGUGULETHU:          Naw' utsho.
UMZAMO:              Bamb' apha Sonny. (Emxhawula) Ndandikuxelele, yayidibene
                     namaxhwangusha kakade, yayingenakho ukuqhawula.          5
UGUGULETHU:          Uyazi ke ntanga ifike nini loo leta?
UMZAMO:              Andazi mfo, khawutsho?
UGUGULETHU:          Buza ke ukuba ifike nini na? Bekuthethwa ntoni na?
UMZAMO:              Yitsho ndive.
UGUGULETHU:          Ifike sisendlwini enkulu ntanga, xa kanye ixhego lam 10
                     lindigolozelayo ngendaba yokuba kufuneka ndifune umfazi.
UMZAMO:              Uthini na ntangam? Ke wena wathini kuloo ndawo?
UGUGULETHU:          Ndathini kwaphi? Akukho kuthini, ndivumile.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 24

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             24                        DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

UMZAMO:              Wavuma msinya mfondini, sewubonile umfazi kwaba bafazi
                     banqabe kangaka?                                                      15
UGUGULETHU:          Uthetha ukuthini xa uthi banqabile, utsho umfazi ezele waphul'
                     uluthi?
UMZAMO:              Nditsho kuba kaloku ntangam ukuthatha umntu ujonge ukuba
                     nihlalisane nide ningcwabane yenye inkalo leyo, ayifani nendlalo
                     nje. Loo nto ifuna ukuba uhlabe ukhangele, ungafane uhleli nje        20
                     kanti akuwabazanga amehlo Xa ukuloo mmango wokuzisa umntu
                     ekhaya kufuneka ubhekise ezantsi ukucinga, ungarhwalazi ndoda,
                     asindlwan' iyanetha leyo, ngumcimbi kasikisi. Musa ukuwenza lula,
                     awulula njengokuba uwucinga, ingakumbi kula maxesha, kuba
                     iintombi zale mihla zizele yinkohliso mfo kaZilindile. Lwaphela       25
                     uthando lokwenyani, ayisekho intombi entliziyo nye, iintombi zale
                     mihla zintliziyo mbini.
UGUGULETHU:          Xa kulapho ke ntanga zethu ndikuva kakuhle, intetho yakho
                     ayifanele kutyeshelwa nakancinane. Kaloku Nokhala le nto
                     ingumntu iboniswa ngabanye; intetho ethi akukho qili                  30
                     linokuzikhotha umhlana ayixoki.

15.1     Xela ukuba iqulethe ntoni ileta ephoselwa uMzamo kwesi sicatshulwa.                   (1)

15.2     Nika uphawu oluNYE (a) abafana ngalo, (b) abohluke ngalo uGugulethu
         noZwilakhe.                                                                           (2)

15.3     Ngqina ngezenzo zikaMzamo ukuba ungumhlobo wenene kuGugulethu.                        (2)

15.4     Chaza ngeengongoma eziNTATHU ifuthe leleta evela kuNomaMpondomise
         kubudlelwane bukaGugulethu nabazali bakhe.                                            (3)

15.5     Chaza indlela ukwahlulelana kwamaxesha okuyidale ngayo impixano
         phakathi kwabadala nolutsha kule drama.                                               (2)

15.6     Nika zibeziBINI izehlo ezingqina ukuba lo mdlalo uyintlekele.                         (2)

                                                KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 25

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             25                        DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

ISICATSHULWA J

UMTHETHO:            Mfana wam Gugulethu ndiyakucela mfo wam uze uncede
                     undiphulaphule Rhadebe phantsi kwayo nayiphi na imeko ekukuyo.
                     Mfana wam, kwanele konke okwenzekileyo ngenxa kayihlo.
                     Uyandiva? Ndithi ngenxa kayihlo, kuba konke okwenzekileyo
                     kwiminyaka edlulileyo kungenxa yeenkani zakhe Ngenxa yeenkani         5
                     zakhe kulahleke imiphefumlo emininzi engenatyala. Kodwa ke!
                     Kodwa ke Hlubi noko ngoku ngathi kwanele. Makungaphindi
                     kwenzeke limbi isikizi. Iintliziyo zethu ziligazi nguwe Gugulethu
                     mntanam, ngoko zama ukuba sixole, nguwe wedwa onokusixolisa,
                     nguwe wedwa onokuwanqanda la masikizi, akakho omnye. Ngoko            10
                     ke ndithi nqanda, nqanda Hlubi makungaphindi kuhle sikizi.
                     Masimdanise       uSathana      mfana   wam,      udlalisile ngathi
                     ngokwaneleyo, masingabuyi simvumele aphinde, kwanele konke
                     akwenzileyo, vuma sibuyele ekhaya siye kuthetha.
UGUGULETHU:          Uthini na bawokazi? Uthi makungaphindi kwenzeke sikizi? Uthi          15
                     kulahleke imiphefumlo emininzi engenatyala?
UMTHETHO:            Nditsho nyana, nditsho Rhadebe.
UGUGULETHU:          Uthini ukuthi makungaphindi kuhle isikizi ibe wena usitsho usithi
                     kulahleke imiphefumlo emininzi engenatyala? Ucinga ntoni ngale
                     ihleliyo inetyala? Kutheni ngathi awuqondi nje bawokazi?              20
                     Lisaduduma alikadluli isesisiqabu nje esi usibonayo, ukubuya
                     kwalo ngoku liza kwenza izaqunge ndifung' aMaHlubi.
UNYANISO:            Ukuba kuya kude kuthini ke?
UGUGULETHU:          Ukuba kuye kude kwenzeke le nto kufuneka yenzekile.
UNYANISO:            Yiyiphi le nto kufuneka yenzekile?                                    25
UGUGULETHU           Buzani kubawo.

15.7     Xela imiphefumlo emiBINI esele ilahlekile ngokwala mazwi kaMthetho
         akrwelelwe umgca ngaphantsi.                                                          (2)

15.8     Nika imfundiso efumaneka kwisenzo sikaThobeka sokungayimeli into
         ayifunayo.                                                                            (2)

15.9     Chaza intsingiselo yamazwi kaGugulethu abhalwe ngqindilili ngokwenzeka
         emva kwale ncoko yakhe noMthetho.                                                     (2)

15.10    Xela ukuba kwathi kanti yintoni le 'kufuneka yenzekile' ngokwamagama
         abhalwe bukekela kwisicatshulwa.                                                      (2)

15.11    Cacisa uSathana abhekiselele kuye uMthetho kwesi sicatshulwa ngokwalo
         mdlalo.                                                                               (2)

15.12    Phonononga isigwebo esiwiswe kuGugulethu ngetyala lokubulala uThobeka
         nabantwana uze unike isizathu esivakalayo sokuxhasa uluvo lwakho.                     (3)
                                                                                               [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 26

IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2             26                          DBE/Meyi/Juni 2024
                                        SC/NSC Confidential

UMBUZO 16: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

INDLAL' INAMANYALA – M Lamati

Umntu ofunda le drama angaziva eneqhayiya okanye eneentloni kukwayanyaniswa
nomlinganiswa othile. Ngqina olu luvo ngomlinganiswa onguSiqhiwu.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                            [25]

UMBUZO 17: UMBUZO OMFUTSHANE

INDLAL' INAMANYALA – M Lamati

Funda ezi     zicatshulwa    zoncwadi     zingezantsi,    wandule   ukuphendula    imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA K

MAMQHINEBE:          Kanti ke uze uncede ungazilibali izinto zam; Imingqusho yam, iimili-
                     mili zam, iiti zam; zonke wethu izinto zam. Andinakuzigqiba
                     ukuzibala.
MAGATYENI:           Yhini ukude undiphoxe ngolu hlobo ngathi andingomhlobo wakho
                     ophambili?                                                                5
MAMQHINEBE:          Tyhini uyazi ukuba andizange ndibe sabuza nokuba laa
                     mshumayeli wenu wayekuhambele ngantoni?
MAGATYENI:           Wayeze kundomeleza ngomthandazo nje wethu mfazi.
MAMQHINEBE:          Emva kwalo mthandazo ke ayikho enye into ngaphandle
                     kokuzalisa elaa tanki lakhe lesisu ngeti.                                 10
MAGATYENI:           Hayi MamQhinebe, musa ukuthetha ngolo hlobo ngomntu
                     weNkosi.
MAMQHINEBE:          Enjalo nje akakhathali nokuba uyithathe phi na loo swekile
                     yokwenza loo ti.
MAGATYENI:           Masiziyeke     ezi    ndaba      zingoMshumayeli     MamQhinebe,          15
                     ziyandikhathaza.
MAMQHINEBE:          Ndikunyathele ekonsini na ngoMshumayeli wakho, uMagqudwana?
MAGATYENI:           Kaloku Qhinebe singoomama bebhatyi, intlebendwane nebhatyi
                     zizinto ezimbini ezingadibaniyo ke ezo.
MAMQHINEBE:          Ingathi silamba nezo bhatyana zomanyano nje phofu?                        20
MAGATYENI:           Sasithenjiswe ngobutyebi basemhlabeni na mhla sanxitywa ezi
                     bhatyi?
MAMQHINEBE:          Hay' uyabhuda ke ngoku.
MAGATYENI:           Masibambelele ethembeni mfazi. Sisaya kuvuzwa ngenye imini,
                     ndiyakuxelela. Masithandaze mfazi.                                        25
MAMQHINEBE:          Sakukhuthuka amadolo sithandaza.
MAGATYENI:           Ukholo lwakho luye phi na MaQhinebe?
MAMQHINEBE:          Ndiyaguga ngoku, oko ndathandaza, kodwa andide ndibone nto.
MAGATYENI:           Ndakuhlala ndikuthandazela Qhinebe, yonke imihla ukususela
                     namhlanje de ukholo lwakho lubuyele kuwe.                                 30
MAMQHINEBE:          Kanti ke Gatyeni ingathi ngowungazihluphi ngomntu ongasafuni
                     kuthandazelwa.
MAGATYENI:           Awu watsho Qhinebe? Selukuphelele olo hlobo na ukholo mfazi?

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiXhosa HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/1b5608d9-446e-4235-a304-4d8d16fa6d2b) — isiXhosa HL · QP · 2024 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2024/7f3c537d-f375-4be2-9233-9aa48d39f9ce) — isiXhosa HL · QP · 2024 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isixhosa/1c1f090b-beed-4c25-897e-ba55d125d634) — isiXhosa HL · Memo · 2024 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — isiXhosa HL · Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2024/565429f8-87d6-4fa2-b709-5c480f7f035b) — isiXhosa HL · QP · 2024 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-nov-2024/53ba6920-da39-4ff1-91b3-5bcfc0342748) — isiXhosa HL · QP · 2024 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
