# isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC November 2025 Question Paper

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2025, 26 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-isixhosa/74e027e4-3900-410d-bfb6-82c9477ae1c1
- Updated: 2026-09-28
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isixhosa
- Document type: Question paper
- Year: 2025
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 26

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC November 2025 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-isixhosa/74e027e4-3900-410d-bfb6-82c9477ae1c1)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2025 · isixhosa. Question paper, 26 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Confidential

                                    NATIONAL
                               SENIOR CERTIFICATE

                                        IBANGA 12

                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                                 IPHEPHA LESIBINI (P2)

                                        NKANGA 2025

AMANQAKU: 80

IXESHA: Iiyure 2½

                           Olu viwo lunamaphepha angama-26.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                         Tyhila iphepha

### Page 2

IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2            2                        DBE/Nkanga 2025
                                        NSC Confidential

 IMIYALELO NENGCACISO

 1.       Funda le miyalelo ngocoselelo phambi kokuba uphendule imibuzo.

 2.       Musa ukuzama ukufunda lonke iphepha loviwo. Funda itheyibhile yesiqulatho
          ekwiphepha lesi-4 uze uchonge imibuzo ebuzwe ngoncwadi olusekelwe
          ukufundwa kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo wandule ukhethe oza
          kuyiphendula.

 3.       Eli phepha loviwo linamaCANDELO amaTHATHU:

          ICANDELO A:        ISihobe                           (30)
          ICANDELO B:        Inoveli/Uncwadi Lwemveli          (25)
          ICANDELO C:        IDrama                            (25)

 4.       Phendula imibuzo EMIHLANU iyonke:

          Imibuzo EMITHATHU kwiCANDELO A, OMNYE kwiCANDELO B NOMNYE
          kwiCANDELO C ngale ndlela ilandelayo:

          ICANDELO A: ISIHOBE
          IMIBONGO EFUNDISIWEYO – Phendula imibuzo EMIBINI.
          UMBONGO ONGAFUNDISWANGA – Ngumbuzo onyanzelekileyo.

          ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
          Phendula umbuzo OMNYE.

          ICANDELO C: IDRAMA
          Phendula umbuzo OMNYE.

 5.       UKHETHO LWEMIBUZO KUMACANDELO                    B     (INOVELI/NONCWADI
          LWEMVELI) NECANDELO C (IDRAMA).

          •    Phendula KUPHELA imibuzo ekwiNoveli/Uncwadi Lwemveli nakwiDrama
               oyifundileyo.
          •    Phendula UMBUZO OSISINCOKO ubemNYE NOMFUTSHANE
               ubemNYE.

          Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba
          uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C. Xa uphendule
          UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba uphendule
          UMBUZO OSISINCOKO kwiCANDELO C. Sebenzisa itshekhlisti ukwenza oku.

 6.       UBUDE BEEMPENDULO

          •    Umbuzo osisincoko kwiSihobe kulindeleke ukuba uphendulwe
               ngamagama ali-190–240.
          •    Umbuzo osisincoko kwiNoveli/kuncwadi Lwemveli nakwiDrama
               kulindeleke ukuba uphendulwe ngamagama angama-340–390.
          •    Ubude beempendulo zemibuzo emifutshane buxhomekeke kulwabiwo
               lwamanqaku. Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule ngokuvakalayo
               nangokusemxholweni.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 3

IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2                3                DBE/Nkanga 2025
                                            NSC Confidential

 7.       Imiyalelo ebhalwe ekuqaleni kweCANDELO NGALINYE kulindeleke ukuba
          ilandelwe ngocoselelo.     2025

 8.       Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ulandela indlela ekunonjolwe
          ngayo kwiphepha loviwo.

 9.       Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

 10.      Yaba ixesha ngolu hlobo lulandelayo:

          ICANDELO A:        Malunga nama-40 emizuzu
          ICANDELO B:        Malunga nama-55 emizuzu
          ICANDELO C:        Malunga nama-55 emizuzu

 11.      Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 4

IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2              4                        DBE/Nkanga 2025
                                          NSC Confidential

 ITHEYIBHILE YESIQULATHO
 Le theyibhile yesiqulatho kulindeleke ukuba incedise abafundi bakwazi ukukhetha imibuzo
 abaza kuyiphendula khon'ukuze bangafundi iphepha loviwo lonke.
 ICANDELO A: ISIHOBE
 Imibongo efundisiweyo: Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.
      INANI LOMBUZO                   UMBUZO              AMANQAKU              INOMBOLO
                                                                                YEPHEPHA
 1.   ʹULangalibaleleʹ               Umbuzo osisincoko soncwadi     10              6
 2.   'Ukubethwa ngemvaba'              Umbuzo omfutshane           10               7
 3.   'Isiqithi seentiniʹ               Umbuzo omfutshane           10               8
 4.   ʹWatsha umziʹ                     Umbuzo omfutshane           10               9
                                               KUNYE
 Umbongo ongafundiswanga: Unyanzelekile
 5. 'Isiphiwoʹ                    Umbuzo omfutshane        10              10
 QAPHELA: Phendula umbuzo OMNYE OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE. Xa
              uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba
              uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C.
 ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
 Phendula umbuzo OMNYE.*
 6. Inkawu idliw' ilila              Umbuzo osisincoko soncwadi     25               11
 7.   Inkawu idliw' ilila               Umbuzo omfutshane           25               12
 8.   Nyana Wam! Nyana Wam!          Umbuzo osisincoko soncwadi     25               14
 9.   Nyana Wam! Nyana Wam!             Umbuzo omfutshane           25               14
 10. Ukhozi Olumaphiko               Umbuzo osisincoko soncwadi     25               16
 11. Ukhozi Olumaphiko                  Umbuzo omfutshane           25               16
                                              OKANYE
 12. Ubuncwane Boncwadi              Umbuzo osisincoko soncwadi     25               18
     Lwemveli
 13. Ubuncwane Boncwadi                 Umbuzo omfutshane           25               18
     Lwemveli

 ICANDELO C: IDRAMA
 Phendula umbuzo OMNYE.*
 14. Buzani Kubawo                   Umbuzo osisincoko soncwadi     25               21
 15. Buzani Kubawo                      Umbuzo omfutshane           25               21
 16. Indlal' Inamanyala              Umbuzo osisincoko soncwadi     25               24
 17. Indlal' Inamanyala                 Umbuzo omfutshane           25               24

 *QAPHELA:          KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule         umbuzo     OMNYE
                    OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
                    Nceda    ungaphenduli imibuzo EMIBINI ezizincoko       okanye     imibuzo
                    EMIBINI emifutshane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 5

IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2            5                        DBE/Nkanga 2025
                                        NSC Confidential

 ITSHEKHLISTI

 Kulindeleke ukuba abaviwa baqwalasele itshekhlisti elandelayo ukuqinisekisa ukuba
 bakhethe imibuzo ngokuchanekileyo.

 ICANDELO                               AMANANI       INANI LEMIBUZO     TIKISHA
                                        EMIBUZO       EPHENDULWAYO     NGASEZANTSI
                                                                            ()
 A: ISihobe
    (ISihobe esifundisiweyo/              1–4               2
    emiselweyo)
 KUNYE
 A: ISihobe
    (ISihobe esingafundiswanga/            5                1
    ongamiselwanga)

 B: INoveli OKANYE Uncwadi
    Lwemveli
    (Umbuzo osisincoko                   6–13               1
    soncwadi OKANYE umbuzo
    omfutshane)

 C: IDrama
    (Umbuzo osisincoko
                                 14–17            1
    soncwadi OKANYE umbuzo
    omfutshane)
 QAPHELA: KUMACANDELO B no-C, qinisekisa ukuba uphendule umbuzo OMNYE
             OSISINCOKO nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
             Nceda ungaphenduli imibuzo EMIBINI emide okanye imibuzo EMIBINI
             emifutshane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 6

IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2            6                           DBE/Nkanga 2025
                                        NSC Confidential

 ICANDELO A: ISIHOBE

 IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane

 IMIYALELO

 •    Kweli candelo kubuzwe imibongo nezibongo EZINE ezifundisiweyo nombongo
      OMNYE ongafundiswanga.
 •    Ulindeleke ukuba uphendule nayiphi na imibuzo EMIBINI ebuzwe kwimibongo
      okanye kwizibongo ezifundisiweyo; KUNYE nombuzo OMNYE wombongo okanye
      isibongo esingafundiswanga.

 QAPHELA: Umbuzo ongumbongo ongafundiswanga KUNYANZELEKILE ukuba
          uwuphendule. Qinisekisa ukuba ukhetha imibuzo EMITHATHU kweli
          candelo.

 IMIBONGO EFUNDISIWEYO

 Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.

 UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

 Funda umbongo ongezantsi, wandule ukuphendula umbuzo olandelayo.

 ULANGALIBALELE – SEK Mqhayi

 1      UHamban' maHlubi ningakhangeli mna.
 2      Hambani niye kwaNqanda-ngophondo,-
 3      Izw' elo elaxelwa ngoBabe bethu;
 4      Sendogcin' igama namanxowa mna,
 5      Nengcwaba loBungan'omakhulukhulu
 6      USombata Ngwe noBubesi
 7      ULanga laphuma ndlebeni yandlovu,
 8      Laya latshona endlebeni yangonyama
 9      Beliphume kakade liyinkunzi,
 10     Lide laya kutshona liyinkunzi;
 11     Nezithole zalo zoba ziinkunzi,
 12     Nkunz' egqume kuNtabamhlope,
 13     Kwahlokom' amawa nentlanjana!
 14     Ikhe yaginywa mbumbulu ziqithi,-
 15     Suk' iziqithi zahlamb' intliziyo,
 16     Zamhla uvela kwelaseKoloni,
 17     Yakhal' iKoloni yathi 'Ngiyasha!'
 18     Kuz'agodukele kwelakubo,-
 19     Ziphel' i zaqhwithi nezivondoviya.

 Tyhila isigama esisetyenziswe          ngenjongo    yokuba   simthande   uLangalibalele
 singabafundi balo mbongo.

 Impendulo yombuzo osisincoko ngamagama ali-190–240.                                          [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 7

IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2                           7                      DBE/Nkanga 2025
                                                       NSC Confidential

 UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE

 Funda isicatshulwa sombongo esingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

 UKUBETHWA NGEMVABA – SEK Mqhayi

 1      Ngamaxesha andulo ubisi lusagcinwa
 2      Ngeemvaba emizini, umnumzana othile
 3      Wasuka wabambana nenkosikazi yakhe
 4      Wathabatha imvaba wayityundyutha ngayo.

 5      Kwathi ngexa lokuhlwa ethulula ubisi
 6      Suka lwazekelela ukuphum' emvabeni.
 7      Wayivula ngomnwana wabuya nent' emnandi
 8      Efana namafutha akusa emlonyeni.

 9      Waxakwa yile ncasa kodwa wacing' icebo,
 10     Kwasuka qho axhwaye ingxabano ngelize,
 11     Aphange emvabeni atyundyuthe umfazi,
 12     Kuvel' amafuthana okuqab' esonkeni.

 13     Yazingisa le nkqubo mihla le wanomsindo,
 14     Yaxakw' inkosikazi sisimilo esitsha
 15     Sendoda, phof' incoma ingabethwa ngenduku,
 16     Ngokwezolo, ibethwa ngemvab' ethambileyo.
        .........................................................................

 2.1      Chonga kwisitanza soku-1 zibeMBINI iimpawu zombongo obalisayo.                                (2)

 2.2      Xela (a) ixesha (b) nento oluphuma kuyo ubisi ngokwesitanza sesi-2.                           (2)

 2.3      Nika intsingiselo yebinzana elikrwelelwe umgca ngaphantsi ngokwalo mbongo.                    (2)

 2.4      Tyhila ukuxhatshazwa kwabantu ngokwesini okuqulethwe sisitanza sesi-3.                        (2)

 2.5      Nika imfundiso yalo mbongo. Xhasa impendulo yakho.                                            (2)
                                                                                                        [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                  Tyhila iphepha

### Page 8

IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2                            8                           DBE/Nkanga 2025
                                                        NSC Confidential

 UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE

 Funda isicatshulwa sombongo esingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

 ISIQITHI SEENTINI (ROBBEN ISLAND) –TM Kabanyane

 1      Isiqithi, esiQithini seeNtini!
 2      Isiqith' esimid' iphelel' elwandle
 3      Sisiqith' esithen' esingumsinandozele?
 4      Sisiqith' esithen 'esaziwa kangaka?
 5      Nditsho nothathatha wezol' uyasazi.
 6      Lizothe kwabaNtsund' eMzantsi Afrika!

 7      Ndulo sadalwa ngenjong' entle,
 8      Njengendawo zonke saba likhaya,
 9      Kwiintini zolwandle zaphumla khona.
 10     Oonwele ziyephuyephu ziphetshethwa ngumoya
 11     Beza neenjongo eziphuthileyo eKoloni.
 12     EzaseNtshon' izaphuselane zade zaphukaneka.

 13     Zath' isiqithi silungel' abaneqhenqe,
 14     Balahlwe khona de bawohlozeke,
 15     Mva kwalandelisw' abalahlekwa ziingqondo,
 16     Bazenzel' indumanga yab' esiqithini.
 17     Baxulubane baxhwithane kudliw' ofileyo
 18     Kungenjal' ongen' emanzini lilifa likakrebe.

 19     Abathi baphucukile, abambono zityedileyo,
 20     Bahluth' umhlaba womXhosa emaXhoseni,
 21     Akubuz' isizekabani wanyolwa ngomnwe.
 22     Akuphindisa wanyolwa ngomnwe.
 23     Akuphindisa kwathiw' ulidela-mbuso,
 24     Isigwebo sakhe wohlal' ubom esiQithini.
 25     Ndithetha ngoMakana umfo wasemaXhoseni.
        ...............................................................................

 3.1       Chonga kwisitanza soku-1 zibeMBINI iimpawu zombongo ochazayo.                                      (2)

 3.2       Xela (a) ixesha ezimbalini (b) nendawo abafikela kuyo oonwele ziyephuyephu
           ngokwesitanza sesi-2.                                                                              (2)

 3.3       Nika intsingiselo yebinzana elikrwelelwe umgca ngaphantsi ngokwalo mbongo.                         (2)

 3.4       Tyhila ukuxhatshazwa kwabantu okuqulethwe sisitanza sesi-4.                                        (2)

 3.5       Nika imfundiso yalo mbongo. Xhasa impendulo yakho.                                                 (2)
                                                                                                              [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                        Tyhila iphepha

### Page 9

IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2                              9            DBE/Nkanga 2025
                                                          NSC Confidential

 UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE

 Funda isicatshulwa sombongo esingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

 WATSHA UMZI – N Mgqwetho
     ............................................................
 1   Saqala ngokuhomba sesikulweni
 2   Kanti nank' undlebende esenqweleni
 3   Seva umgqumo welizwi likaThixo
 4   Abathakathi belizisa ngempoxo.

 5        Namhla nithini na ilizwe lifile
 6        Nanzo ke neePasi usapho luwile
 7        Satshabalala ke ngokuswela igqirha
 8        Wanga wonke umzi sowungamagqwirha.

 9        Vela Nkokhelikazi Nto kaMaxeke
 10       Nabo abafazi bazizinxeke-nxeke
 11       Namhlanje lihlazo kwizindlu zeAfrika
 12       Nomfula wehlazo namhlanje siyemka.
          .............................................................

 4.1         Chonga kwisitanza soku-1 zibeMBINI iimpawu zombongo obalisayo.                      (2)

 4.2         Xela (a) ixesha ezimbalini (b) nendawo ekuqhubeka kuyo izehlo ezikwisitanza
             sesi-2.                                                                             (2)

 4.3         Nika intsingiselo yomqolo okrwelelwe umgca ngaphantsi ngokwalo mbongo.              (2)

 4.4         Tyhila ukuxhatshazwa kwabantu okuqulethwe sisitanza sesi-2.                         (2)

 4.5         Nika imfundiso yalo mbongo. Xhasa impendulo yakho.                                  (2)
                                                                                                 [10]

                                                               KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 10

IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2           10                             DBE/Nkanga 2025
                                        NSC Confidential

 UMBONGO ONGAFUNDISWANGA (UNYANZELEKILE UKUBA UPHENDULWE)

 UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE

 Funda umbongo ongezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

 ISIPHIWO – MG Bici

 1      Kambe le nt' isiphiwo yinto enqabileyo,
 2      Kuba kaloku sona sivela kuMdali.
 3      Kwabanye sibonakale umntu selekhulile.
 4      Sisuke thina manga ngesiphiwo sakhe.

 5      Ngenxa yesiphiwo umntu uyaphila,
 6      Uyaphila ngesiphiwo asiphiwe nguMdali.
 7      Umntu uba yindumasi ngesiphiwo sakhe,
 8      Aziwe apha naphaya ngenxa yaso,
 9      Abizwe ngapha nangaphaya ngenxa yaso.

 10     Mntu ngamnye waphiwa isiphiwo,
 11     Koko ngelishwa lethamsanqa azafana.
 12     Ukuba bezifana bekuya kuba ngumsina-ndozele.
 13     Kuloko sithi Huntshu! kwabo baneziphiwo,
 14     Khona ukuze kube lulonwabo kuphel' isizungu.

 15     Yiza nesiphiwo sakho mntakwethu,
 16     Hleze sibe lulutho kumlisela nomthinjana.
 17     Mhlawumbi singayimfundiso kwiimveku zangomso.
 18     Ndithetha ngesiphiwo esiphiwe mna nawe.
 19     Isiphiwo, isiphiwo, isiphiwo, ndee ... xha-a!

 5.1      Chonga kwisitanza soku-1 umqolo oxela ukuba iziphiwo zabantu azifiki
          ngaxeshanye.                                                                          (1)

 5.2      Nika zibeMBINI iinzuzo zokubanesiphiwo emntwini ngokwesitanza sesi-2.                 (2)

 5.3      Chaza umahluko okwisakhiwo sangaphandle sesitanza soku-1 nesesi-2.                    (2)

 5.4      Ngqina ngokukwisitanza        sesi-3    ukuba    lo    mbongo   uncoma   abantu
          abanesiphiwo.                                                                         (2)

 5.5      Xela ifuthe lokuphindaphindwa kwegama 'isiphiwo' elikumqolo we-19.                    (1)

 5.6      Nika injongo yesitanza sesi-4. Xhasa impendulo yakho.                                 (2)
                                                                                                [10]

                                                                AMANQAKU ECANDELO A:            30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 11

IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2           11                   DBE/Nkanga 2025
                                        NSC Confidential

 ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI

 IMIYALELO

 •   Kweli candelo kubuzwe iiNoveli ezimbini noNcwadi Lwemveli.
 •   Khetha umbuzo kwiNoveli oyifundisiweyo/ukhethe umbuzo kuNcwadi Lwemveli.
 •   KwiNoveli ngaNYE nakuNcwadi Lwemveli kubuzwe imibuzo emiBINI, OSISINCOKO
     SONCWADI NOMBUZO OMFUTSHANE, ukususela kumbuzo we-6 ukuya
     kumbuzo we-13.
 •   Khetha umbuzo ubemNYE uwuphendule.

 QAPHELA:       Xa ukhetha umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo B (kwiNoveli
                okanye kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba ukhethe umbuzo
                OMFUTSHANE kwiCandelo C (kwiDrama).
                Xa ukhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo B (kwiNoveli okanye
                kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba ukhethe umbuzo
                OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo C (kwiDrama).

 INOVELI

 Phendula UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO) OKANYE UMBUZO 7 (UMBUZO
 OMFUTSHANE).

 UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

 INKAWU IDLIW' ILILA – S Kula

 Umcuphi kwinoveli engolwaphulomthetho ubonakala ngokudlula kwimiqobo emininzi
 aze ade abuphumeze ubunganga bomthetho.

 Ngqina ukuba uMapheza ungumcuphi kule noveli ngokuhambelana nenkcaza engentla.

 Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabubengamagama angama-340–390.               [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 12

IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2           12                          DBE/Nkanga 2025
                                        NSC Confidential

 UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE

 INKAWU IDLIW' ILILA – S Kula

 Funda izicatshulwa zoncwadi ezingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

 ISICATSHULWA A

    'Lirhamba lesiziba uMapheza kodwa ke loo nto andifuni kuyikhwaza. Ndifuna
 nizibonele xa sele enilume wanigqiba, emva koko niya kutyiwa ziintwala emakhaya
 ningenamsebenzi. Ebecele uncedo apha kum ngolu phando lwakhe, andavuma kuba
 mna andinakunceda impimpi eza kuthi ndakugqiba ukuyinceda isuke indijikele
 ngasemva,' watsho embi ebusweni uMfuneko.                                                   5
    'Into ekufuneka siyenze sonke mapolisa kukuzama ukumguzula lo mfo ecaleni kwethu.
 Umntu makangathi yena akakalunywa ngulo mfana kuba mhlawumbi igama lakhe
 linokuba kudala labhalwayo ezincwadini zikaNjinga,' watsho ebucaphuka uNqoza.
    'Unyanisile Tola. Igama lakho kaloku wena likhona ezincwadini zabakhulu. Andithi
 uvela kusayiniswa nguNjinga ngenxa yokuza emsebenzini unxilile? Wayeyive ngabani            10
 ke loo nto? Ngumbuzo omele ukuba uzibuza wona lowo xa kunamhlanje,' watsho
 engavelisanga zinyo uMfuneko.
    Into awayengayazi yena uNqoza kukuba nguMfuneko kanye owafowunela uNjinga
 emxelela ngomkhuba kaNqoza wokuphangela enxilile ebusuku. Wathi akuyiva loo nto
 uNjinga wamakhela umkhanya uNqoza. UMfuneko wayengomnye waba bantu bathi xa                 15
 badibene neziphathamandla zabo ngaphandle emsebenzini bayikhuphele ngaphandle
 yonke into malunga nokusebenza kwabo. Ngabantu aba ke abangaziboniyo ukuba
 bangamazilenzi.
    'O, ndiyambona ke ngoku umntu owandilumayo,' watsho enqwala ngentloko kancinci
 uNqoza.                                                                                     20
    'Anditsho Dlangamandla ukuba walunywa nguMfezeko, ungandivi kakubi …'

 7.1      Tolika ngokwesi sicatshulwa intetho ethi, '… xa sele enilume wanigqiba'.               (2)

 7.2      Ngqina ngesehlo sebali ukuba isiphumo sokuthetha kukaMfuneko amazwi
          akrwelelwe umgca ngaphantsi asizange sihambelane nenjongo yokuwathetha.                (2)

 7.3      Nika ibeMIBINI imiqobo eziyibekele umcuphi izaphulimthetho zale noveli
          kwindlela yakhe yempumelelo.                                                           (2)

 7.4      Chasa ngesenzo sikaMapheza ukuchaneka kokuthi uyaluma.                                 (2)

 7.5      Tyhila ngeengongoma eziMBINI impixano yangaphandle evela kwesi
          sicatshulwa.                                                                           (2)

 7.6      Ngqina ngokunika umzekelo ukuba uNqoza ulipolisa elincedisa ukwaphula
          umthetho.                                                                              (2)

 7.7      Cacisa ubumbolombini kwindima edlalwe sisipolisa kulwaphulomthetho
          ngokwale noveli.                                                                       (2)

                                             KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 13

IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2           13                       DBE/Nkanga 2025
                                        NSC Confidential

 ISICATSHULWA B

   'Liyinyaniso elo Holomi. Ukuba ngenene nangenyaniso bangabatyholwa kule nto,
 kufuneka senze ngabo umzekelo. Kufuneka bawazi ukuba umthetho uyasebenza
 nakubantu bomthetho uqobo,' wangqina ngelo uNkomo.
   Ngokwenene yathi ifika imini emaqanda, wabe uMfuneko noNqoza bebethwa
 ngumoya elokishini. Ilishwa labo ke kukuba banqunyanyiswa ngaphandle komvuzo              5
 wenyanga ngenxa yobunyekenyeke bezityholo zabo.
   'Inene uMfuneko lo unzulu,' watsho uBhadula ebona uMnenga noNqoza bephuma
 e-ofisini kaNjinga bemanyonywana.
   'Akanelanga nje kukuba nzulu, ungcolile, ngusathana wepolisa elingcolisa inkonzo
 yesipolisa,' wangqina watsho uGqazana.                                                    10
   'Eyam ingqondo incamile namhlanje,' watsho evuthulula izandla uBhadula
 kukungabinabhongo.
   'Sisigebengakazi somfazi esiya sikaYangaphi esifanelwe kukuya kuvalelwa sodwa
 kwesimnyama isisele,' watsho uGqazana.
   'Ufanelwe sisihogo samanz' abilayo!' wagqibezela ngelo uBhadula. Wathi nje ukuba        15
 asifulathele isikhululo samapolisa uMfuneko ukugxothwa kwabo, wacofa inombolo
 kanomyayi kaThantaswa emxelela ukuba iliwa libheke umoya.
   'Bayive ngabani aba bantu into yokuba ubufuna ukubulala uMapheza?' wabuza
 exhalabile uThantaswa.
   'Ndikrokrela uMapheza buqu.'                                                            20
   'Yena eyive ngabani njengokuba evuka ekufeni nje?'
   'Andikazi okwalo mzuzu kodwa ndiza kuzama nam ukwenza uphando ngaloo nto.'
   'Wowu! Ingathi kusekude ukuphuma kule ndibongo njengokuba ndijongile. Icebo
 lale nto ngoku lithini?' wabuza ebukruquka uThantaswa.
   'Ndiseza kucinga kuba okwangoku andikemi kakuhle ngokwasengqondweni koko                25
 bendisithi mandikwazise ...'

 7.8      Nika babebaBINI abantu bomthetho osebenze kubo umthetho ngokwentetho
          kaNkomo ekwisicatshulwa.                                                             (2)

 7.9      Tyhila ubunyekenyeke kwizityholo ababekwa zona uMfuneko noNqoza
          ngokwakwisicatshulwa.                                                                (2)

 7.10     Xela isenzo esibonakalisa ukuba uMfuneko ungcolile ngokwale noveli.                  (1)

 7.11     Chaza indlela le noveli ekuqaqambise ngayo ukungalungi kolwaphulomthetho.            (2)

 7.12     Cacisa ukuba ithetha ukuthini ngokwale noveli intetho ethi, 'iliwa libheke
          umoya'.                                                                              (2)

 7.13      Xhasa ngobungqina obusencwadini ukuba kuchanekile ukuyibiza 'indibongo'
           imeko azibone ekuyo uThantaswa.                                                     (2)
                                                                                               [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 14

IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2           14                          DBE/Nkanga 2025
                                        NSC Confidential

 UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
 NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa
 Iqhawe kwinoveli engentlalo libonakala ngemiqobo elidlula kuyo lize liphumelele
 kwinjongo yalo yobomi. Ngqina ukuba uThole uliqhawe kule noveli ngokwenkcaza
 engentla.
 Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                     [25]

 UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE
 NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa
 Funda izicatshulwa zoncwadi ezingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.
 ISICATSHULWA C

 Esawafunda la mazwi umfundisi uMaqoma amhlaba uMangaliso wakhumbula ukuxinwa
 kwakhe ngabafundi eKapa kwiinyanga ezimbalwa ezidlulileyo, kwathi kunjalo zaphinda
 zamthabatha iinkumbulo zaya kumphosa eRhawutini mhla weva kushunyayelwa ngawo
 ngumfo owayesiya eGeorge Goch emvuselelweni. Uthe akugqiba ukuwafunda
 umfundisi watsho ngodlwabevu lwentshumayelo yakhe walikhupha latsola esithi, 'Ngoku 5
 ke ma-Afrika amahle, thembandini lendlu eMnyama, ndiwabhekisa kuni la mazwi,
 ndihlaba umkhosi nto zakuthi ndithi yiyole imihlambi kaThixo ityhafile, ithe saa phandle
 apha ngokwezimvu ezingenamalusi ifuna umalusi, ndibhenela kuni mawethu ndithi,
 "Iwu-u-u! Zemk'iinkomo magwalandini! Ndifuna amadodana eze ngobuso elizweni
 ancame konke anakho angenele ubufundisi." '                                              10
 Wathi ukuba atsho bavakala bencwina abafana basesikolweni bambi bequbuda bejonga
 phantsi, suka uninzi lwabafana neentombi lwamana ukuwanamathisela kuMangaliso
 amehlo ngokunga lithi, 'Kutshiwo kuwe Mangaliso. Yhini na ukuba udukise?' Wamana
 ukunyukelana umfo kaMaqoma eqongeni edanduluka ade ange uyabonga esithi,
 Yhini na le mzi kaPhalo?                                                         15
 Kwakha kwanje phi na mawab'akokwethu?
 Ukwenjenje ndihlabel'igwatyu,
 Gwatyu lingahlatyelwa izihlunu
 Ziba ngamabhunguz'endodeni. Iwu-u-u!
 Zemk'iinkomo magwalandini!                                                       20
 Ngalo lonke elo xesha uwanamathisele amehlo kuMangaliso akawasusi ngokunga uthi,
 'Nditsho kuwe mfanandini wasemaKwayini.'
 Ndiyabona kwakuse kusele kancinci ukuba angalikhuphi litsole litsho. Isithukuthezi
 samehlo omfundisi uMaqoma nabafundi samtsho waqubuda ...

 9.1      Tolika ngokwesicatshulwa uluvo lombalisi oluthi, 'la mazwi ... amhlaba
          uMangaliso'.                                                                       (2)
 9.2      Ngqina ngokunika isizathu ukuba isenzo sikaThole sokudukisa angazinikeli
          ngokwakwisicatshulwa asihambelani nenjongo yakhe yobomi.                           (2)
 9.3      Nika ibemiBINI imiqobo eyibekele iqhawe intlalo yale noveli kwindlela yalo
          yempumelelo.                                                                       (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 15

IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2           15                         DBE/Nkanga 2025
                                        NSC Confidential

 9.4      Xhasa ngesenzo sikaMangaliso               ukuchaneka   kokumbiza     ngokuthi
          '... thembandini lendlu eMnyama'.                                                    (2)
 9.5      Tyhila ngeengongoma eziMBINI impixano               yangaphakathi     eveliswa
          kukubhomboloza nokuphupha kule noveli.                                               (2)
 9.6      Ngqina ngokunika umzekelo ukuba isazela siyamncedisa umntu ukusabela
          ubizo lobufundisi.                                                                   (2)
 9.7      Cacisa ubumbolombini kwindlela abenza ngayo abefundisi bakufika eGeorge
          Goch.                                                                                (2)
                                             KUNYE
 ISICATSHULWA D

 Asingeze sanaba kakhulu sichaza uvuyo olwaba kwaFikizolo mhla wafika uMangaliso
 engumfundisi ehamba noyise, befika kuNofundile owayecinga ukuba indoda yakhe
 kudala yafa njengoko nendoda yayicinga ukuba umfazi wayo kudala wafa.
 Ungasowuzizobela owakho umfanekiso. Mna ndingasuka nje ndithi yaba lolo vuyo
 lwalukhatshwa ziinyembezi. Wayiwisa etyetyisiweyo umfo wasemaKhomanzini 5
 ikhatshwa liqela leegusha. Lafa ilitye nembokotho elimeme lonke iZazulwana. Izihlobo
 ezikwiindawo ngeendawo kwanezifundiswa zeli loMzantsi ziphume ngendlu yazo.
 Elilisela ngelizwi elinye umfo kaBhungalipheli esithi, 'Vuyisanani nam.'
 Abanye abantu bayazenza izinto ezintle kodwa abaze bazibona iziqhamo zemisebenzi
 yabo kuba zithi ziqandusele okanye ziqaqambe sebefile. Kodwa apha ekwenzeni 10
 uMangaliso umntu waba nethamsanqa uFikizolo, kuba iziqhamo zemisebenzi yakhe
 wazixhamla esaphila. Banoyolo abathi bazixhamle iziqhamo zezithukuthuku zabo
 besaphila.
 Ulonwabo olwalukaBhungalipheli ngaloo mini yayilolungathethekiyo. Izifundiswa
 zaziyigibisele imithika yazo yeemfundo ezinemisila zingqonge uMangaliso etsho 15
 ngezimbeje-mbeje zobunzululwazi. Belapho oonyawo-ntle beloMzantsi bezokuzimasa
 itheko lomnye unyawo-ntle. Zawa iintetho zivela kwiingwevu zeGcuwa ziyala unyana
 wazo, zathetha izifundiswa ziyala esinye isifundiswa ngemfundo yaso esithe
 sayifumana, sathetha isifundisi siyala omnye umfundisi ukuba abuphathe kakuhle
 ubufundisi anyulelwe bona nguThixo, Wathetha uFikizolo notitshala uZolile bada balila 20
 bebulanda ubomi bonyana wabo kwelo Zazulwana; wavuya umntu waseZazulwana ...

 9.8      Nika amagama wabefundisi abaBINI abamxhasayo uThole kwikhondo lakhe
          lobufundisi.                                                                         (2)
 9.9      Tyhila ithamsanqa lokuxhamla iziqhamo zemisebenzi yakhe esaphila uFikizolo
          okuthethwa ngako kwisicatshulwa.                                                     (2)
 9.10     Xela isenzo esibonisa ukuba uThole usisifundiswa ngokwale noveli.                    (1)
 9.11     Chaza indlela le noveli ekuqaqambise ngayo ukungalungi kobutshijolo.                 (2)
 9.12     Cacisa ukuba kuthetha ukuthini ngokwesicatshulwa ukuthi, 'wavuya umntu
          waseZazulwana'.                                                                      (2)
 9.13     Xhasa ngobungqina obusencwadini ukuchaneka kwesenzo                    sokulila
          kukatitshala uZolile noFikizolo xa belanda ubomi bukaThole.                          (2)
                                                                                               [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 16

IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2           16                          DBE/Nkanga 2025
                                        NSC Confidential

 UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

 UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

 Iqhawe kwinoveli engezopolitiko libonakala ngemiqobo elidlula kuyo lize lide
 liphumelele. Ngqina ukuba uMfazwe uliqhawe kule noveli ngokwenkcaza engentla.

 Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                         [25]

 UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE

 UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

 Funda izicatshulwa zoncwadi ezingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

 ISICATSHULWA E

   Akuba uMfundisi uHlathi ebuze ukuba ligazi lantoni na elisezinyaweni zam, ndema
 nematha lindiyile. Ndandisanela nje Kukuginya ingwiqi inqaba ilizwi ukuphuma. Uthe
 gqada ekhitshini weza namanzi wandinika ndasela kwathi kanti ulinyangile ilizwi lam.
   'Yimisebenzi kaFriday le Mfundisi.'
   'Nguwe onqongo ligazi, asingoFriday. Mfazwe kwenzeke ntoni?' Wayemana                     5
 ukunyukelana uMfundisi ndiqonda ukuba akakude ekundiseni isandla.
   'Babulewe nguFriday.'
   'Oobani? Thetha Mfazwe, thetha!' Wayebuza engxamile ndibona ngokungqisha
 phantsi ukuba iMfene elikhulu lothukile. Yandongamela incilikithi, ndachopha esitulweni
 esikufuphi, washiyeka yena emi phezu kwam. Kwaqala phantsi ukungcangcazela kum,             10
 ndaduda ngathi ndiphethwe lidumbe. Ndambona ebuya umva uMfundisi esithi vu
 esitulweni naye, wathwala izandla entloko, wajonga entungo.
   Ndawuva umlomo wam uvuleka, laziphumela ilizwi, ndayilanda intsusa-mabandla
 yegazi ezinyaweni. Ndeva amandla endingawaziyo ukuba avela phi na. Ndambalisela
 onke amahlandinyuka ayebangwe sesiya siganeko sokubanjwa kwam ngala ntsasa,                 15
 ndaya kuthi tyaa, uMfundisi ezifihle ubuso, ethe cwaka.
   'Ixesha eli, uthulele ni?' Ndamjonga akuwubuza loo mbuzo. Ekucingeni kwam,
 ndandiza kuthethela ntoni ngento endandisithi ibonwa ngumntu wonke nje. Lalingekho
 ke ngoku ithuba lokubeka izizathu zokungathethi. 'Yinkathazo le Mfundisi ndikufake
 kuyo, kodwa ke khange ndicinge njalo ekuqaleni.' Ndifane ndagibisela elo endaweni           20
 yokuphendula umbuzo.

 11.1     Tolika ngokwesicatshulwa amazwi athi, '… ndema nematha lindiyile.'                     (2)

 11.2     Ngqina ngolwazi lwakho lwebali ukuba iinjongo zikaFriday zokutyabeka
          uMfazwe ngobumpimpi azihambelananga nesiphumo seminqweno yakhe.                        (2)

 11.3     Nika ibeMIBINI imiqobo uFriday ayibekele uMfazwe kwindlela yakhe yokulwa
          ingcinezelo.                                                                           (2)

 11.4     Xhasa ngesenzo sikaFriday ukuchaneka kokuba isicatshulwa simchaze
          ngokuthi yimisebenzi yakhe eyokufa kwabantu.                                           (2)

 11.5     Tyhila ngeengongoma eziMBINI impixano yangaphandle evela kwesi
          sicatshulwa.                                                                           (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 17

IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2           17                         DBE/Nkanga 2025
                                        NSC Confidential

 11.6     Ngqina ngokunika isenzo         ukuba uSiphiwo uncedisile ekufumanekeni
          kwenkululeko.                                                                      (2)

 11.7     Cacisa ubumbolombini kwindima edlalwa nguNdlela kule noveli.                       (2)
                                           KUNYE
 ISICATSHULWA F

   'UFriday ukho unepati yakhe, yintloko yayo, ndiyalilibala nje igama layo, yiDemocratic
 nto kodwa. UseRhawutini kwiinegotiations. Uya apho ke nawe. Ndiqinisekile
 uyakuhlangana phaya noSiqithi kuba ungomnye wabamele iNtsimb'ebomvu kolo thetha-
 thethwano.' Wazithetha zaninzi ezi zinto uSiphiwo, yasuka yadideka ngakumbi ingqondo
 yam.                                                                                     5
   Ndive kwangaye sele esithi masihambe kuyasa. Sithe xa sidlula eGxada wandinika
 ipasile esongelwe ngephepha elimdaka, ndalivula. Yayingumbhumbutho weencwadi,
 ndazijonga. Uninzi lwazo lwaluvela kuNokuzola. Zazikho neziya ndandingazange
 ndizifunde, ezinye zisenqongo yioyile.
   NguSiqithi wonke lo wagcina ezi leta. Sagqitha kwisiphambuka esiya phantsi 10
 kweNtab'okhozi imoto iginya amanani. Kwiminyaka eliqela eyadlulayo, ndayihamba
 kwakanye loo ndlela.
   Ithe seyiphezulu emoyeni inqwelo-moya, sendizinzile ukuhlala, ndakhupha eziya
 ncwadi. Ndadlulela kuleya ine-oyile, ndingxolelwa ngamazwi kaSiphiwo awayewathethe
 xa wayefika eMthontsi, ndimbuza ngekhaya. Ndayiqhaqha ngeminwe engenamikhinkqi. 15
 Kwizinto awayekwazi ukuzenza uNokuzola ukubhala ngesandla wayephuma phambili
 elizweni lonke. Amehlo am angqubeka kwisiqalo awayengazanga angaqali ngaso xa
 endibhalela.
   Mhlobo wam
   Kuba ke andinaye omnye ngaphandle kwakho naYe. Uyandibaleka kwezi ntsuku. 20
   Manditsho ukuba akunakuze kuthi kanti ubaleka uFriday okukhohlise wakhohliseka
   ngokungathi ndinento yokwenza naye. Ngendikuxelele ukuba bekunjalo, andikoyiki.
   Xa ufumene ithuba uze uzokugqitha apha ndizokukubalisela ukuba uthini na umama
   ngawe. Kaloku wayeqala ukukubonela kufutshane ngalaa mini.
   Zo                                                                                       25

 11.8     Nika babebaBINI abantu ababemele iNtsimb'ebomvu             kwiinegotiations
          ngokwentetho kaSiphiwo ekwisicatshulwa.                                            (2)
 11.9     Tyhila ukukhohliseka kukaMfazwe okuxelwa nguZo kwileta yakhe.                      (2)

 11.10    Xela isenzo esibonakalisa ukuba uFriday ungcolile ngokwale noveli.                 (1)
 11.11    Chaza indlela le noveli eqaqambisa ngayo ubuhle bokuba liqhawe
          lomzabalazo.                                                                       (2)
 11.12    Cacisa ukuba sithetha ukuthini isiqalo seeleta zikaZo eziya kuMfazwe esithi,
          'Kuba ke andinaye omnye ngaphandle kwakho naYe.'                                   (2)
 11.13     Xhasa ngobungqina obusencwadini ukuba achanekile amazwi kaNokuzola
           athi, 'Uyandibaleka kwezi ntsuku' akwileta eya kuMfazwe.                          (2)
                                                                                             [25]
                                              OKANYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 18

IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2           18                          DBE/Nkanga 2025
                                        NSC Confidential

 UNCWADI LWEMVELI

 UMBUZO 12: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

 UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

 Iqhawekazi/iqhawe libonakala ngemingeni elidlula kuyo lize lide liphumele.

 Ngqina ukuba uDeliwe uliqhawekazi kwintsomi ethi, 'UDeli noDeliwe' aze uMadiba
 abeliqhawe kwisibongo 'NguRhulumente wethu lo'.

 Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                        [25]

 UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE

 UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

 Funda izicatshulwa zoncwadi ezingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

 ISICATSHULWA G

                        INTSOMI KANOMAZA NEGONGQONGQO
 Kwathi ke kaloku ngantsomi, kwakukho amantombazana amabini uNomaza
 noNozihlwele. Minazana ithile bathunywa ukuba baye kurhela ingca phezu komlambo
 okufutshane nehlathi elishinyeneyo elalisaziwa ngokubanezigebenga ezibalasele
 ngoburhalarhume. Bayalelwa ukuba ze bangahlali babuye sele kusihlwa kuba le ndawo
 baya kuyo ikufutshane neli hlathi. Zalungisa umphako ezi ntombi kuba uhambo oluya 5
 kule ndawo lwaluza kuba lude. Bahamba nabanye balapho ekuhlaleni konwatyiwe
 kuhanjwa kuqhalwa umphako. Bahamba, bahamba bada baya kufika. Barhela imini
 yonke bada bagqiba, bagoduka ilanga sele lisiya kunina.
 Uthe uNomaza sele ephiphiphi wakhumbula ukuba ulibele irhengqe kanina ngemva
 kwaye wayeqononondisiwe ngunina ukuba angayilibali. Wacela abahlobo bakhe ukuba 10
 bamkhaphe aye kulanda irhengqe kanina kwaza akwabikho namnye ovumayo kuba
 besithi selitshona ilanga kwaye bebexelelwe ukuba bangahlali kude kubemnyama. Wafa
 namthanyana uNomaza waza wanyanzeleka ukuba ajike ukuya kukhangela le rhengqe.
 Kwakukude ngasemva kwaye sele kuthande ukubamnyama. Ukhangele wakhangela
 wancama waske weva ngento imthi xhakamfu. Kuthe kanti lelinye lamagongqongqo ale 15
 ndawo. Kuthe kanti belisaye kuzingela ngoku ke libuyile kuba kuhlwile. Limbuzile ngelo
 lizwi likhulu kwaye loyikekayo lisithi. 'Ubekwa yintoni kulo mhlaba?' Uphendule uNomaza
 engcangcazelisa ilizwi, 'Be-be-besize kurhela ingca ndaza ndalibala irhengqe kamama.'
 'Owu! nina nirhela ingca emhlabeni wam. Inene ndiza kunibonisa amaqhekeza engqele,'
 latsho lamfaka engxoweni linomsindo.                                                    20
 Wakhala ekhabalaza ecela uxolo akwanceda nto waza walithembisa ngokuliculela.
 Laphendula ngelizwi elikhulu lathi makacule. Uvume wenjenje uNomaza;
 Ndandiye kurhela ingca noNozihlwele
 Ndaza ndalibala irhengqe kamama
 Kwelo hlathi lishinyeneyo                                                                     25
 Ndizicelile iitshomi zindikhaphe
 Akwabikho namnye ovumayo …
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 19

IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2           19                          DBE/Nkanga 2025
                                        NSC Confidential

 Lawuthanda lo mculo eli gongqongqo lamana libetha apha engxoweni lisithi makaphinde
 acule. Wenjenjalo uNomaza ngaphandle kwamathandabuzo kuba wayesekeleze
 ukukhululwa kule ntlungu. Lahamba, lahamba igongqongqo noNomaza limthe tyu-u-u 30
 egxeni limana libetha kule ngxowa limxelela ukuba makacule.

 Lihambe lahamba ladibana nesiqhu samakhwenkwe sisoja umbona, lacela lithembisa
 ngokuwakhalisela uhadi ukuba anokulipha umbona. Avumile amakhwenkwe kuba nawo
 ebenomdla kulo mculo aza kuwumamela. Labetha engxoweni yalo lwakhala uhadi.

 Ndandiye kurhela ingca noNozihlwele                                                         35
 Ndaza ndalibala irhengqe kamama
 Kwelo hlathi lishinyeneyo
 Ndizicelile iitshomi zindikhaphe
 Akwabikho namnye ovumayo

 Liphinde lathathisa igongqongqo nohambo lwalo lisamthe tyu-u egxeni uNomaza. Lithe 40
 xa liphiphiphi laphinda ladibana nesinye isiqhu samakhwenkwe sidlala ibhola. Kwathi
 kanti kwesi siqhu kukho neyakuloNomaza. Athi la makhwenkwe xa efuna ukubaleka lathi
 makangabaleki liza kuwabethela ugaga lomntu omkhulu. Ngokwenene ema
 amakhwenkwe kuba ayenomdla wokumamela olu gaga lomntu omkhulu. Laphinda
 labetha engxoweni laza laqalisa uhadi ukucula.                                      45

 13.1     Tolika ngokwale ntsomi inkcaza ethi, 'nehlathi elishinyeneyo nelisaziwa
          ngokuba nezigebenga ezibalasele ngoburhalarhume.'                                   (2)

 13.2     Ngqina ngokwenzeke kule ntsomi ukuba ukuthetha kwegongqongqo
          okunomgca ngaphantsi akuhambelananga nesiphumo semibono yalo.                       (2)

 13.3     Nika zibeziBINI izenzo zegongqongqo ezibengumqobo ekuphuncukeni
          kukaNomaza.                                                                         (2)

 13.4     Xhasa ukuchaneka kokuthiywa 'igongqongqo' ngesenzo salo kwintsomi
          kaNomaza negongqongqo.                                                              (2)

 13.5     Tyhila ngeengongoma eziMBINI impixano yangaphandle evela kule ntsomi.               (2)

 13.6     Nika iimpawu eziMBINI zentsomi ezifumaneka kwesi sicatshulwa.                       (2)

 13.7     Phawula ngefuthe lengoma            kaNomaza     nokuyiphindaphinda   kwakhe
          ekumsindiseni kwigongqongqo.                                                        (3)

                                          KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 20

IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2           20                          DBE/Nkanga 2025
                                        NSC Confidential

 ISICATSHULWA H

 A! Zilimbola! – Isibongo seNkosi – M Mbambo

 1       Tshotsho unxonxothele emfundweni ukuz' ubone.
 2       Sikruqukile ziimfam' ezirhuqwa nasemini.
 3       Nkunz' egweba ngomthetho enkundleni;
 4       Emadoden' iyawasakaza kangaka;
 5       Kwabasetyhin' ibetha ngoyaba;
 6       Kumlisela nomthinjana yalath' encwadini;
 7       Mhla ngentonjana itshila ngesidanga.
 8       Umponga-mponga weNkosi kumaCiskei;
 9       Umth' omde ovelel' iintaba zaseGwali;
 10      Nguphuncuka bemphethe ingxaki yenkosi

 11      Intyulubi kwakuphath' umthetho enkundleni;
 12      Inkxentsi kwakuthethwa ngesiXhosa.
 13      Ngumahomba ngomnweba wezingwe mhla ngesisusa.
 14      Hlabelani igwatyu mabandl' aseGwali.
 15      Ukuze nilil' int' ephelayo maXhosa ngoMqhayi.
 16      X' ekho uSogwali kaNtaba uMqhayi uyaphila.
 17      A! Zilimbola!
         ………………………………………………………

 13.8      Xela zibeMBINI iindlela ezahlukileyo agweba ngazo enkundleni uZilimbola
           ngokomqolo we-4 nowe-5.                                                            (2)

 13.9      Chonga zibeziBINI izinxibo ezibonisa ukuba uZilimbola ebeyixabisile inkcubeko
           yakhe.                                                                             (2)

 13.10     Nika umsebenzi wesikweko esikumqolo we-9.                                          (2)

 13.11     Ngqina ukuba esi sicatshulwa sithathwe kwisibongo esincomayo.                      (2)

 13.12     Phawula ngethoni yalo mbongo malunga nezakhono zikaZilimbola.                      (2)
                                                                                              [25]

                                                           AMANQAKU ECANDELO B:               25

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 21

IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2           21                       DBE/Nkanga 2025
                                        NSC Confidential

 ICANDELO C: IDRAMA

 IMIYALELO

 •   Kweli candelo kubuzwe imibuzo kwiiDrama ezimbini, ukusukela kumbuzo we-14
     ukuya kumbuzo we-17.
 •   KwiDrama ngaNYE kubuzwe imibuzo EMIBINI; OSISINCOKO SONCWADI kunye
     NOMBUZO OMFUTSHANE.
 •   Khetha umbuzo ubemNYE uwuphendule.

 QAPHELA:       Xa ukhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B
                (kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba ukhethe
                umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO C (kwiDrama).
                Xa ukhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B (kwiNoveli/
                kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba ukhethe umbuzo
                OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C (kwiDrama).

 UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

 BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

 'Andithethi ke bona ke ubuthongo ndithi ndakucinga ngawe bumke bonke, ngoku into
 eseleyo ngamashwa ukuba abe phezu kwam ngenxa yakho.'

 Tyhila amashwa aphezu koGugulethu ngenxa yokuthanda uNomaMpondomise kule
 drama.

 Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                  [25]

 UMBUZO 15: UMBUZO OMFUTSHANE

 BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

 Funda izicatshulwa zoncwadi ezingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

 ISICATSHULWA I

 UZWILAKHE:          Mfundisi andikhange ndifune nokuyazi loo ntombi; andikhange ndaba
                     kwanawo kwamdla wako oko.
 UMFUNDISI:          Mzalwana Zwilakhe mfondini, ngamanye amaxesha la sikuwo.
                     Khawundiphendule kulo mbuzo. Amanzi la omlambo unakho na
                     ukuwathintela endleleni yawo uwaphindisela apho ebevela?          5
 UZWILAKHE:          Hayi.
 UMFUNDISI:          Unyanisile, ngenene akunakho. Ungathi ukhe wakuzama oko mfo
                     waseMaHlubini uzibone sowusengozini yokurhaxwa, de uzibone
                     ufela apho ukuba akuwadedeli amanzi endleleni. Amaxesha la
                     sikuwo ngamanye, ndomana ndisitsho kuwe Rhadebe. Asinakho 10
                     konke ukudeda sibuyele koobawomkhulu emva, sisengozini ukuba
                     senjenjalo, sizimbela imihadi esiya kweyela kuyo. Ixesha
                     lokuhlwayela lelokuhlwayela mzalwana wam, elokuvuna lelokuvuna.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 22

IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2           22                            DBE/Nkanga 2025
                                        NSC Confidential

                     Akungekhe uhlwayele ngexesha lokuvuna. 'Izinto zonke
                     zinamaxesha azo', sitsho isilumko somHebhere. Yinyaniso ke leyo. 15
                     Kwixesha esikulo abantwana basiphethe, akukhathaleki nokuba
                     sewudlokova usithini basiphethe. Asindim owenze loo nto,
                     ingenguwe, ingenguye nabani na, lixesha. Xa nditshoyo andikumeli
                     ngaphambili, qhuba, mhlawumbi sobuya sive ngawe, kodwa mhle
                     umntu ovayo xa acetyiswayo Rhadebe.                                    20
 UZWILAKHE:          Hayi bo! Ndixolele mfundisi, nokuba kuyini na andinakho ukujika kule
                     nto, ndimile. Ayingeze yandihlela into yokuphathwa ngumntwana
                     ndimzala.
 UMFUNDISI:          Anditsho ukuthi jika, kakade akusekho mihlaba yakujika, nto nje ndithi
                     sobuya sive ngawe. Yiza ndibambe isandla sahlukane. Wondixolela 25
                     andizi kuba saya nangasekhaya, ndiya kutshatisa eThoboshane.
                     (Bayabulisana, bayaphuma)

 15.1     Xela ingxaki edalwe kukwahluka kwamaxesha kule drama athetha ngako
          uMfundisi.                                                                           (2)

 15.2     Chaza ukuba uthetha ukuthini umbuzo obhalwe ngqindilili kwisicatshulwa
          ngokubhekiselele kuthando lukaGugulethu kuNomaMpondomise.                            (2)

 15.3     '... uzibone sowusengozini yokurhaxwa, de uzibone ufela apho ukuba
          akuwadedeli amanzi endleleni.'

          Nika zibeMBINI iindlela abonakalisa ngazo ukubasengozini yokurhaxwa
          uZwilakhe kule drama.                                                                (2)

 15.4     Tyhila isiganeko akrobisa kuso amazwi akwisicatshulwa athi, 'sizimbela imihadi
          esiya kweyela kuyo' ngokwale drama.                                                  (2)

 15.5     Ngqina ngokukwisicatshulwa ukuba uZwilakhe unenkani.                                 (2)

 15.6     Khankanya isiganeko esibandakanya uNomaMpondomise noGugulethu
          esilandela kanye emva komtshato wakwaZilindile.                                      (2)

                                           KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 23

IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2           23                              DBE/Nkanga 2025
                                        NSC Confidential

 ISICATSHULWA J

 UGUGULETHU:          Ukutshatiswa kwam ndingathandi; ukufa kwentanga yam uMzamo;
                      ukufa komfazi wam ngenxa kabawo; kude kuze kuba sekufeni
                      kukaThobeka nentsapho yakhe.
 IJAJI:               O, wawunomnye umfazi owawunaye?
 UGUGULETHU:          Ewe kaloku oyena mfazi ndandisekelwe yena nguThixo, olona                     5
                      bambo lwam, intombi kaLangeni.
 IJAJI:               Gugulethu khawukhe ubalise imbali yokwenza kwakho eli sikizi,
                      uqale phantsi.
 UGUGULETHU:          Mhlekazi okokoko ndathi ndatshatiswa nentombi kaMcothama
                      ndingayifuni andizange ndikubone ukonwaba emhlabeni. Yasoloko                 10
                      indidla le nto ngalo lonke ixesha. Zaqengqeleka iintsuku zazal' iiveki,
                      iiveki zazal'iinyanga, iinyanga zazal'iminyaka. Ndithe ndikuyo le
                      ntlungu, sendabaleka ekhaya ndaya kuba seMthatha, ndabona
                      kugaleleka uThobeka apho eMthatha, into leyo eyatsho ndakhohlwa
                      nayeyona nto mandiyenze, kwathi mandizibulale. Ndiphumile ngalo               15
                      olo rhatya lokufika kukaThobeka ngeenjongo zokuba ndiye
                      kuzeyelisela eMthatha emlanjeni, litshabalale igama lam emhlabeni
                      kungabuye kuphinde kubekho nto ithetheka ngam. Ndifike ndahlala
                      eludongeni lomlambo uMthatha ndisezingcingeni. Ndifikelele
                      kwingcinga yokuba ukuzeyelisela akuyi kucima gama lam uThobeka                20
                      esaphila, ngoko manditshabalalise yena nosapho lwakhe kuqala.
                      Ndizibuze le mibuzo ndindedwa. Kungaba ukuzeyelisela kwam kuya
                      kwenza ukuba igama lam litshabalale emhlabeni kusini na? Yathi
                      impendulo, hayi, ubukho bukaThobeka emhlabeni buya kwenza
                      ukuba igama lam lisoloko lingundaba-mlonyeni ebantwini, ngoko ke              25
                      manditshabalalise yena nako konke okukokwakhe kuqala.

 15.7     Atyhila ntoni ngobudlelwane bukaGugulethu noThobeka amabinzana
          akwisicatshulwa athi, ... nentsapho yakhe, nosapho lwakhe, okukokwakhe?                       (2)

 15.8     Phawula  ngokuchaneka     kokuba   athi             uGugulethu      xa      ethetha
          ngoNomaMpondomise, 'olona bambo lwam'.                                                        (2)

 15.9     Khankanya    abemaBINI    amatiletile   kaGugulethu     okubonakalisa
          ukungahambisani nombono wabazali bakhe wokumtshatisa noThobeka.                               (2)

 15.10    Chaza isifundo esifumaneka kumazwi kaGugulethu athi, 'sendabaleka ekhaya
          ndaya kubaseMthatha'.                                                                         (2)

 15.11    Nika uphawu lokuba esi sicatshulwa sithathwe kwidrama.                                        (1)

 15.12    Chasa isigqibo sikaGugulethu sokubulala uThobeka nosapho ngokunika
          isizathu.                                                                                     (2)

 15.13    Ngqina ngophawu ukuba lo mdlalo yintlekele.                                                   (2)
                                                                                                        [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 24

IsiXhosa ULwimi LwaseKhaya (HL)/P2            24                               DBE/Nkanga 2025
                                         NSC Confidential

 UMBUZO 16: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

 INDLALʹ INAMANYALA – M Lamati

 'Kaloku thina asivingcelwanga          yindlala   nje   kuphela.    Eyona   nto   isiphetheyo
 ngumgqwaliso.'

 Tyhila indlala evingcileyo nomgqwaliso ophethe                     ikhaya   likaMamQhinebe
 nelikaMaGatyeni ngokwamazwi kaMamQhinebe angentla.

 Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.                                [25]

 UMBUZO 17: UMBUZO OMFUTSHANE

 INDLALʹ INAMANYALA – M Lamati

 Funda izicatshulwa zoncwadi ezingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

 ISICATSHULWA K

 SIQHIWU:             Loo nto ibonakalisa ukuba wena Mnumzana Maqhikizane uhoya
                      abantu obaziyo kuphela.
 MAQHIKIZANE:         Sisityholo esibi kunene eso mfo kabawo. Ndiya kukucela ukuba
                      usirhoxise.
 SIQHIWU:             Igama ndinguSiqhiwu kaSihlwele apha kwaKaplani.                               5
 MAQHIKIZANE:         Enyanisweni      wena   nto    kaSihlwele    ixesha   eli   lonke
                      bendisakuvavanya ukuba uyindoda kangakanani na. Ndikubonile
                      ke ngoku ukuba uyindoda ngenene.
 SIQHIWU:             Kutsho wena. Ibikwanguwe nogqiba kuthi ndiyinkwenkwe.
 MAQHIKIZANE:         Uyabona ke, baninzi abantu abangena ngalaa mnyango mihla le,                  10
                      beze kuzikhalela, bephethe izinto abakhala ngazo. Uyandiva mfo
                      wam?
 SIQHIWU:             Ewe.
 MAQHIKIZANE:         Kunzima kanene ke ukuba umntu ungamncedi, naxa selede
                      wancama into yakhe, mhlawumbi ekukuphela kwayo, kuba efuna                    15
                      isithuba sokuxelenga. Undiphulaphule phofu mfo wam?
 SIQHIWU:             Ngendiba ndikuphulaphule bawo, nto nje ingathi uyenyuka ke ngoku
                      lo mmango.
 MAQHIKIZANE:         Ndiyeke kaloku mfo kabawo ndigqibe. Mna ndicinga ukuba le nto
                      yile kuthiwa kukuthenga emithiyo ngenethole.                                  20
 SIQHIWU:             Kugos'okwaphukayo ndiyakuxelela.
 MAQHIKIZANE:         Nditsho kuba loo nto sukuba beyincamile ithi izale eninzi xa sele
                      bewufumene umsebenzi.
 SIQHIWU:             Lilonke ke Mhlekazi uthi nam mandenze njengoko abo bantu
                      uthetha ngabo besenza?                                                        25
 MAQHIKIZANE:         Enyanisweni ke wena mfo kabawo andingede ndiliqavise nditsho
                      noko.
 SIQHIWU:             Kodwa utsho?
 MAQHIKIZANE:         Kaloku wokhumbula ukuba lityala ukuxelela umntu ukuba enze into
                      phambi kokuba umqeshe, kodwa ke xa ufuna ukundipha icuba,                     30
                      andinakuma ngaphambi komsindo wakho.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiXhosa HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2023/382700d4-87ac-49de-9716-7754b76e7cfb) — isiXhosa HL · QP · 2023 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2020/96dbcf2d-5e6c-409a-b817-cdef2d3c8d8d) — isiXhosa HL · QP · 2020 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — isiXhosa HL · Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2023/7f234418-5dc1-4178-8d1b-132a23612119) — isiXhosa HL · QP · 2023 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-nov-2023/80aeedab-965a-48a0-ac68-db4daec7fa72) — isiXhosa HL · QP · 2023 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-nov-2020/84b435a6-4c08-4660-937a-8946a7b606f4) — isiXhosa HL · QP · 2020 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
