# Sesotho FAL Grade 12 Paper 2 Supplementary 2016 Memo

> Grade 12 Sesotho FAL Paper 2 memorandum from the Supplementary Exam 2016, 13 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2016-supplementary-exam-memorandum-paper-2-sesotho/1bd4d340-96fb-4ac0-a6e5-0a4038733c47
- Updated: 2026-09-28
- Subject: Sesotho FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Sesotho
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: Supplementary Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 13

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Sesotho FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/sesotho-fal) › [Sesotho FAL Grade 12 Paper 2 Supplementary 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2016-supplementary-exam-memorandum-paper-2-sesotho/1bd4d340-96fb-4ac0-a6e5-0a4038733c47)

## About this document

Sesotho Fal · Grade 12 · Supplementary Exam · 2016 · sesotho. Memorandum, 13 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Sesotho FAL P2 Feb-March 2016](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2016-supplementary-exam-question-paper-paper-2-sesotho/71221a3e-84ed-4143-8548-35d87961cb67) — QP · 2016 · Sesotho

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                                  SENIOR CERTIFICATE

                                          KEREITE YA 12

                  SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE (FAL)

                                 PAMPIRI YA BOBEDI (P2)

                              HLAKOLA/TLHAKUBELE 2016

                                       MEMORANDAMO

MATSHWAO: 70

                        Memorandamo ona, o na le maqephe a 13.

Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello   Phetla

### Page 2

Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2        2                DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016
                                         NSC – Memorandamo

KAROLO YA A: PADI/NOBELE

POTSO YA 1: MAHLALE A KOPANE LEKWA – DN Katsie

1.1      Ke Ramoroko.                                                                       (1)

1.2      O ne a tsoma/a disa.                                                               (1)

1.3      Mesong ya letsatsi leo/Hoseng haholo/Ka matjeke.                                   (1)

1.4      Hobane o ne a tseba hore wa mphato wa hae Sekgukguni o ne a le ka
         lebitleng a emetse ho iketsa mofu morena.                                          (1)

1.5      Ke ya mahaeng.                                                                     (1)

1.6      Ba buswa ke morena.
         Ditaba di sa sebeletswa kgotla.                                                    (2)

1.7      Pimville.                                                                          (1)

1.8      Ke nnete, ka mora ketsahalo eo Mananyetsa o ile a baleha ka tjhelete, ka hoo
         ketso eo ya hae e ile ya rarahanya ditaba.                                        (2)

1.9      Hobane le pele matona a fumana bopaki, a se a ntse a belaela hore e ka nna
         ya ba monna enwa wa ngaka ke molotsana.                                           (2)

1.10     Maemong a bolokolohi/boiketlo phedisanong moo batho ba dulang ka kgotso
         ba hlompha marena a bona/moo batho ba dulang ka kgotso ho se na
         tlhaboloho le bolotsana bo bongata, mme ke ka hoo Sekgukguni a reng batho
         ba Foreisetata ba ituletse lefifing.                                              (2)

1.11     E totobatswa ke ketsahalo ya hore rona re le babadi re a tseba hore
         Sekgukguni o emetse Mananyetsa lebitleng, o se a ntse a emetse ho iketsa
         morena hobane bobedi ba morerong wa ho qhekanyetsa Mofumahadi.                    (2)

1.12     -Ke ketsahalo eo ho yona ba qadileng ka ho rekisetsana thepa (manyepa le
         thipa) ka bolotsana, hobane ke yona ketsahalo eo e ileng ya etsa hore ba
         lwane. 
         -Ke ketsahalo ya hore e mong le e mong wa bona, a ipolokele aterese ya e
         mong ba sa rerisana, hobane ketsahalo eo e ile ya etsa hore ba qetelle ba
         fumanane nakong eo ba neng ba se ba nyamellane.
         Ho elwe hloko dikarabo tsa baithuti.                                                (3)

1.13     Hobane o ne a tseba hore batho ba Kgauteng ba rata manepa/mahe a
         dinotshi.                                                                          (1)

1.14     Ke Sekgukguni.                                                                     (1)

1.15     -Sesosa sa kgohlano (mahe a dinotshi) 
         -Mophetwa wa sehlooho (Mananyetsa) 
         -Tikoloho.
         Tse pedi feela.                                                                     (2)
Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello                     Phetla

### Page 3

Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2        3                 DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016
                                         NSC – Memorandamo

1.16     Ketsahalong eo ho yona Sekgukguni a kgutlang Foreisetata a tshwere
         bokgothokgotho ba tjhelete empa a sa bo bontshe mohatsae, jwalo kaha
         kgotso ya bona e ne sentswe ke ho hloka tjhelete ha Sekgukguni.
         Teketliso e teng mona ke hore re ne re lebelletse ho bona Sekgukguni a fa
         mohatsae tjhelete, mme kgotso e boela e rena.
         Ho elwe hloko dikarabo tsa baithuti.                                                 (2)

1.17     E le tsotsi/sekebekwa/motho ya sa tshepahaleng. O ile a baleha ka tjhelete eo
         a neng a e lefuwe ke Mofumahadi a siya Sekgukguni ka lebitleng.                    (2)

1.18     A dumellana ka hore ba ile ba dumellana ho sebetsa mmoho hore ba fumane
         seo ba se batlang.                                                                 (2)

1.19     O ile a susumetsa monna wa hae ho tswa a ilo batla mosebetsi, mme dipuo
         tseo tsa hae tsa etsa hore Sekgukguni a ilo batla tjhelete. Ke kamoo ketso eo
         ya Sekgukguni e hodisang pale kateng.                                              (2)

1.20     E, mongodi o atlehile hobane Mananyetsa e leng yena Hadibonwe, o ile a
         kgona ho qhekanyetsa mofumahadi le matona tjhelete ba sa bone/lemohe
         hore ha se ngaka.

                                                 KAPA

         Tjhe, mongodi ha a atleha hobane Mananyetsa, e leng Hadibonwe ha a ka a
         kgona ho nyamella ruri ka tjhelete kaha qetellong Sekgukguni o ile a mo
         fumana.                                                                              (2)

1.21     E ne e le letshwao le bontshang hore Sekgukguni o tla atleha morerong wa
         hae wa ho fumana Mananyetsa ya neng a balehile ka tjhelete/e ne e le
         letshwao la hore Sekgukguni o tla ba lehlohonolo ho fumana Mananyetsa ya
         neng a balehile ka tjhelete.
         Ho elwe hloko dikarabo tsa baithuti.                                                 (2)
                                                                                              [35]

                                              KAPA

POTSO YA 2: BOSWEU BA LEHLWA – Sello Moroe

2.1      Lebenkeleng labo Tshiu.                                                             (1)

2.2      Ke Tshiu.                                                                           (1)

2.3      Ke ho hlola ha Hlomi ditlhodisanong tsa sekolo ka motjeko/tanse.                    (1)

2.4      Ha se nnete hobane Hlomi o ile a ruta baithutimmoho le yena ho tjeka ntle le
         ho qhekanyetsa, a mpa a etsa mofuta o mong wa motjeko lekunutu hobane a
         ne a batla ho hapa Lerato ka ona.                                                  (2)

2.5      Di totobatsa mehla ya sejwalejwale hobane ho buuwa ka ho phema moriri
         mmoho le mabenkele le dikolo.
         Ho elwe hloko dikarabo tsa baithuti.                                                 (2)

Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello                      Phetla

### Page 4

Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2        4                   DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016
                                         NSC – Memorandamo

2.6      Di mo senola e le motho ya tellang hobane o ile a bitsa Hlomi
         sefelekwane.                                                                         (2)

2.7      Mafosi, hobane Lerato o ile a qetella a ikgapetswe ke Hlomi.                         (2)

2.8      E dumellana ka tsela ya hore botho ba Tshiu bo ne bo fapane le ba ntatae ya
         neng a itlhompha a bile a hlomphuwa.                                                 (2)

2.9      E, e ne e bidietsa hore qetellong ba tla ratana/nyalana hobane ba qetelletse
         ba nyalane.

                                                 KAPA

         Tjhe, e ne e sa bidietse letho hobane Dineo o ne a tseba hore Hlomi o ratana
         le Lerato.                                                                             (2)

2.10     Ke kgohlano ya kantle hobane boholong ba diketsahalo kgohlano ke e
         totobetseng pakeng tsa Hlomi le Firi/Hlomi le Tshiu/Hlomi le Dineo.                  (3)

2.11     Ke ketsahalo eo ho yona Lerato a kopang tshwarelo ho Hlomi.
         Ke ketsahalo ya Hlomi ya hore a tlalehe taba tsa bona tsa lerato ho mme wa
         Lerato.
         E le nngwe feela                                                                       (1)

2.12     - O ne a sa kgone ho thiba dikeledi tsa hae/o ne a lla.
         - O ile a ema a bula lemati a tswa, a e so arabe Lerato.                              (2)

2.13     Ke hobane Lerato o ne a sa batle hore Hlomi a hlokomele hore o a mo rata.             (1)

2.14     Dineo le Bosweubalehlwa/ngwana wa Hlomi le Lerato.                                   (2)

2.15     Bohlokwa ba lona ke ho kgadisa babadi kapa hona ho ngoka thahasello ya
         bona hore ba batle ho bala pale ho ya fihla qetellong.                               (2)

2.16     - Tlhodisano ya motjeko/(tanse) e neng e tshwaretswe sekolong sa
           boHlomi.
         - Ketsahalo ya hore Hlomi a amohelwe habo kgarebe ya hae Lerato.
         - Ketsahalo ya hore batswadi ba kene ditaba tsa marato a bana.
         - Ketsahalo ya hore Hlomi le Firi ba lwanele lebenkeleng la boTshiu ba
          tseka Lerato.
         Tse pedi feela, ho elwe hloko dikarabo tsa baithuti.                                   (2)

2.17     Ke ketsahalo ya hore Hlomi a lwane le Firi ba tseka Lerato.Ketsahalo eo e
         bontsha tharahano hobane ditaba tsa Hlomi le Lerato di ne di thatafatswa ke
         bontshunyekgare ba kang boFiri.                                                      (3)

2.18     Ke maikutlo a boinyatso hobane Lerato o bua a ikokobeditse a kopa
         tshwarelo.                                                                           (2)

Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello                        Phetla

### Page 5

Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2        5                DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016
                                         NSC – Memorandamo

2.19     - E, nka be ke ile ka o sebedisa hobane o ne o tla nthusa ho fumana
           mahlakore ka bobedi a ditaba jwalo ka ha mme wa Lerato a ile a kopanya
           Hlomi le Lerato.

                                                 KAPA

         - Tjhe, ke ne nke ke ka o sebedisa hobane ke ne ke tla kgetha ho bua pele le
           Hlomi kaha e ne e le yena ya tletlebang, ka morao ho moo ke bue le Lerato
           e be ke a ba kopanya.
         Ho elwe hloko dikarabo tsa baithuti.                                                (2)
                                                                                             [35]
                                              KAPA
POTSO YA 3: SEHLEKEHLEKE SA DEIDRO – VT Masima
3.1      Ke ofising ya Moatemirale Makhanda/Zero.                                           (1)
3.2      Zero/Moatemirale Makhanda o ne a mmitsitse/O ne a tlile ho tla fumana
         ditaelo tsa hore a fuputse ka mokgatlo wa Bana ba Phiri.                           (1)
3.3      - Molebedi o mo dumedisa ka ho otla saluti.
         - Koloi ya hae e behwa sebakeng sa makoloi a ikgethileng.
         - Koloi ya hae e kgannwa ke balebedi e seng yena ho ya sebakeng seo
           se ikgethileng.
         E le nngwe feela.                                                                   (1)
3.4      Ke tsa mehleng ya kajeno ya tswelopele.
         - Ho sebediswa makoloi ho phetha mabaka.
         - Menyako ke ya sejwalejwale e ipulang ha motho a e atamela.
         E le nngwe feela.                                                                   (2)
3.5      O sebedisitse lewa la ho hlalosa ka boyena semelo sa mophetwa.                     (1)

3.6      Lewa leo le bitswa ho tjebela pele, mme bohlokwa ba lona ke ho kgadisa
         babadi kapa hona ho ngoka thahasello ya bona hore ba batle ho bala pale ho
         ya fihla qetellong.                                                               (3)
3.7      Hobane ditaba tsena di ntshetsa pale pele. Ka tsona re bona ditaba tse
         qadileng eka di nyane tsa mokgatlo wa Bana ba Phiri, di hola di nama.             (2)
3.8      Maemong a tsitsipano phedisanong moo batho/mebuso e dulang e tshohile
         ka lebaka la diketso tse mpe tsa mokgatlo wa Bana ba Phiri.                       (2)
3.9      Ke nnete hobane diketsahalo paleng ena di tshetlehuwe hodima hae, mme ke
         yena ya lebelletswe ho rarolla mafito a hlahellang paleng ena.                    (2)
3.10     - Ke ketsahalong ya mohla boChikano ba neng ba tshwerwe ke Ramaqiti
           sehlekehlekeng sa Deidro. Teketliso e hlahella ha Ramaqiti a ba bontsha
           bokgoni le matla ohle ao yena le batho ba hae ba nang le ona empa a sa ba
           tsebise di tloha hore ke yena 'Phiri' kapa moetapele wa Bana ba Phiri e be
           qetellong ya leeto leo, ke hona ho hlakang hore 'Phiri' ke yena. 
         - Ketsahalong ya ho qetela moo Ramaqiti a nkang makase a tjhelete, mme a
           baleha hore a se tshwarwe. Teketliso e teng mona ke hore babadi ba sala
           ba leketlile ba labalabela ho tseba hore ebe pheletso ya hae e ne e be efe.
         Ho elwe hloko dikarabo tsa baithuti.                                                (2)

Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello                     Phetla

### Page 6

Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2        6                DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016
                                         NSC – Memorandamo

3.11     Ya Seruwe.                                                                         (1)
3.12     Di ne di ronngwe ke Ramaqiti sepheo e le ho thibela Chikano ho fumana
         tlhahisoleseding e malebana le mokgatlo wa Bana ba Phiri.                          (1)
3.13     Twantshano/Qabang e qotsong ke e bonahalang, e pepeneneng pakeng tsa
         baphetwa.                                                                          (1)
3.14     - Tlhaselong tseo ka bobedi Chikano o hlasetswe ke batho bao a sa ba
           tsebeng.
         - Bahlasedi ba hae ba ne ba hlile ba batla ho mmolaya.
         - Ketsahalong tseo tse pedi, bahlasedi ba ne ba ronngwe ke Ramaqiti.
         Tse pedi feela.                                                                     (2)
3.15     Ke ketsahalo eo ho yona Chikano a nyenyelepang, a ba a kgona ho ya fihla
         Kweneng moo a neng a ilo batla moruti Zam Zamiya.                                 (2)
3.16     Ketsahalong eo Biala o ne a qeta ho tebela/otla le ho amoha Mphafudi
         thipahadi eo a neng a re o hlaba molebedi e mong ka yona, ha ho tla kokotwa
         monyako. Molebedi ya neng a laetswe ke Biala ho bula, o ile a ratlana fatshe
         a bolawa ke thipa e telele e neng e tsetelehile sefubeng sa hae. Moeti ya sa
         tsejweng (Paliya Kaluyanda), ya neng a sa lebellwa a kena a lebile ho Biala
         ya hlileng a ipha dimenyane hanghang, mme yaba ke ho phonyoha ha
         Chikano tleneng tsa lefu.                                                         (2)
3.17     O ne a tsebiswe ke ketso ya Ramaqiti ya hore a mo letsetse mohala ka mehla
         hang ha a fihla hoteleng eo a neng a dula ho yona, mme a mmotsa ka tse mo
         hlahetseng tsatsing leo. Ketso eo e ileng ya bontsha Chikano hore Ramaqiti o
         tseba tsohle ka metsamao ya hae.                                                  (2)
3.18     - Ntshetsopele ya diketsahalo e ne e ka ameha ka tsela ya hore Zero o ne a
           ka tlosa Chikano diphuputsong tseo, mme a beha lefokisi le leng le nang le
           bokgoni bo fetang ba Chikano, le neng le ka etsa hore Mokgatlo wa Bana
           ba Phiri o tjhwatluwe. 
         - E ne e ka ama diphuputso ka tsela ya hore mohlomong mokgatlo wa Bana
           ba Phiri o ne o ka tswa taolong, wa senya ho feta.
         Ho elwe hloko dikarabo tsa baithuti.                                                (2)

3.19     O e phethetse hantle hobane phethelong ya yona, re bona bobe bo fumana
         kotlo e bo tshwanetseng.
                                         KAPA
         Ha a e phethela hantle hobane re ne re lebelletse ho bona mohanyetsi e leng
         Ramaqiti le yena a kwallwa/tshwarwa jwalo ka mahlahana a hae.                       (2)
3.20     - Ke Mobishopo Biala  hobane ke motho ya se nang boikemelo bophelong,
           ya ileng a dumella Ramaqiti ho mo kgutlisetsa bobeng boo a neng a se a bo
           tlohetse.
         - Ke Ramaqiti hobane o sebedisa mosebetsi wa hae wa tshireletso ya
           setjhaba (bosole) hampe, ho fihlella ditabatabelo tsa hae tse kgahlanong le
           molao.
         - Ke Chikano hobane o ne a phedisa boRamaqiti ha bohloko empa
           boRamaqiti ba batla ho tshwana le batho ba bang ba atlehileng.
         Ho elwe hloko dikarabo tsa baithuti.                                                (3)
                                                   MATSHWAO OHLE A KAROLO YA A:              35

Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello                     Phetla

### Page 7

Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2        7                  DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016
                                         NSC – Memorandamo

KAROLO YA B: TSHWANTSHISO/TERAMA

POTSO YA: SEFI – DJ Nkutha

4.1        Tiisetso                                                                           (1)

4.2        La bong hobane Raboditse o re ho ruta ngwana wa ngwanana ke ho lahla
           tjhelete. Raboditse o re Motaung a ilo otla mosadi hobane mosadi ke
           mosadi ha a kgotsofale.                                                            (3)

4.3        Maikutlo a ho tella batho ba batshehadi/basadi/ha a hlomphe basadi/o
           bontsha lenyatso/o a nyefola.                                                      (1)

4.4        Ke tseleng e lebang hae/ke tseleng ba tswa mosebetsing.                            (1)

4.5        Tsa mehleng ya kgale/nakong eo banna ba neng ba sa hatelletse basadi.              (1)

4.6        Mmankepe/Mmatshele.                                                                (1)

4.7        Sepheo e ne e le ho senya kgotso ya lapa la Motaung.
           Ho thibela Tiisetso a se ke a ya yunivesithing a tshwane le moradi wa hae
           Nkepe.                                                                             (2)

4.8        Kgolo ya diketsahalo.                                                             (2)

4.9        - Ke mohopolo hobane ka hara tshwantshiso ha re bone moo basadi ba
             hlahellang ba sa kgotsofala. E bile polelo eo e akaretsa basadi bohle.
           - Ke mohopolo hobane sepheo sa Raboditse ka puo ena e tjena ke ho
             hlohlelletsa Motaung hore a tle a qhale lelapa leo la hae.
           E le nngwe feela.                                                                   (2)

4.10       E nthusa ho utlwisisa hore seo a se bolelang ke hore ngwana wa ngwanana
           ha a tshepahale, a ka o bolaisa ka batho.                                         (2)

4.11       Ke ketsahalo ya hore Motaung a fetohele lelapa la hae  hobane leha a ne a
           bonahala a tshepahala le ho boulella lelapa la hae, o ile a qetella a iphumana
           a entse diphoso tse ileng tsa swabisa le ho phoqa lelapa la hae, mme la utlwa
           bohloko.                                                                          (3)

4.12       - Se tlositswe ke matla a ditlhare tseo Raboditse a neng a mo loile ka
             tsona.
           - Se tlositswe ke matla a ditlhare tsa Mmatshele, ya neng a ikotla sefuba ka
             hore Motaung ke nyamatsane ya hae, o tla mo kganna ka thupa.
           E le nngwe feela.                                                                   (1)

4.13       Ke metswalle/Ke basebetsimmoho.                                                    (1)

4.14       - O ne a ya mosebetsing a nwele jwala.
           - O ne a fihla ka mora nako mosebetsing.                                           (2)

Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello                       Phetla

### Page 8

Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2        8                 DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016
                                         NSC – Memorandamo

4.15       Motaung o ne a se a dula a tauwe. 
           A re o mo theola seriti. 
           Ha a sa hlapa o a nkga.
           Tse pedi feela, ho elwe hloko dikarabo tsa baithuti.                               (2)

4.16       Mafosi, ketsahalo ena e supa sehlohlolo sa tshwantshiso ena. Ke moo
           mathata a Motaung a fihlang bokgutlong, ha re mmone a kena bothateng bofe
           kapa bofe ka mora ketsahalo ena.                                                 (2)

4.17       Re ne re lebelletse hore Mmatiisetso ha a fumana monna wa hae ba tla
           kgutlela mmoho lapeng kaha Mmatshele o ne a se a sa mo thabele, empa ho
           fihla mapolesa a a mo tshwara.                                                   (2)

4.18       Ketsahalo ena e ile ya hlola lehloyo pakeng tsa malapa ana a mabedi, mme
           lehloyo leo la etsa hore ho dule ho na le dikgohlano pakeng tsa malapa ana a
           mabedi. Dikgohlano tseo di ile tsa etsa hore kutlwano pakeng tsa malapa ao
           a mabedi e fele.                                                                 (2)

4.19       E, bo fumantshwa moputso o bo tshwanetseng hobane qetellong ya
           tshwantshiso, Motaung o fumana kotlo diketsong tsa hae tse mpe tsa ho
           phedisa lelapa la hae ha boima, mme qetellong o a kwallwa.                       (2)

4.20       - E bidietsa hore ho fedile ka bophelo ba Motaung bo neng bo hlompheha le
             seriti sa lapa la hae se wetse ruri.
           - E bidietsa hore bophelo ba Motaung bo se bo le taolong ya Mmatshele.
           Ho elwe hloko dikarabo tsa baithuti.                                               (2)
                                                    MATSHWAO OHLE A KAROLO YA B:              35

Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello                      Phetla

### Page 9

Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2        9                    DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016
                                         NSC – Memorandamo

KAROLO YA C: DIPALEKGUTSHWE : Bontshunyekgare

POTSO YA 5: MODIA – MK Mofihli le ba bang

5.1      5.1.1       E ne e le Kgurumbala.                                                      (1)

         5.1.2       E ne e le ho tla fa diofisiri ditaba tse buuweng kopanong e neng e
                     tshwerwe ke mokomishenare e moholo wa sepolesa.                            (1)

         5.1.3       Sesosa ke tshwaro e mpe ya ba merabe ke mmuso wa ba
                     mofuta/Tlhekefetso e etsuwang ke ba mofuta ho ba merabe.                   (1)

         5.1.4       - Kopano e temeng e ne e tshwerwe ke ofisiri e ka sehloohong
                       athe ya Bobedi e latelang e ne e tshwerwe ke mokomishenara e
                       moholo wa sepolesa.
                     - Kopanong e temeng ho ne ho buuwa ka kgatello/tlhekefetso ya
                       ba merabe, athe ho e latelang ho ne ho buuwa ka tokoloho ya ba
                       merabe.
                     - Kopano e temeng e ne e tshwaretswe mapolesa a laolwang ke
                       diofisiri, athe e latelang e ne e tshwaretswe diofisiri tse laolang
                       mabatowa.
                     E le nngwe feela.                                                           (1)

         5.1.5       Diofisiri di tlohile kopanong eo di swabile, di nyahamisitswe ke lefu
                     le bohloko la tau eo di neng di hlorisa ba merabe ka yona.Di ne di
                     bile di tetebetse maikutlong/di wele moya haholo hobane ditaba
                     tseo di neng di di utlwile kopanong eo, e ne e le tse tla thabisa ba
                     merabe.                                                                    (2)

         5.1.6       Ke mafosi hobane dipuo tsa Molelle di ile tsa phethahala, mme ba
                     merabe ba ile ba lokollwa kgatellong/tlhekefetsong ya ba
                     mofuta.                                                                   (2)

         5.1.7       - Di totobatsa tharahano hobane kopanong eo boKgurumbala ba
                       neng ba ile ho yona (e leng eo ba tlalehelang mapolesa ka yona),
                       ba hlakiseditswe hore ba merabe ba nkile mehato ho matlafatsa
                       diketso tsa bona kgahlano le mmuso wa ba mofuta.
                     - Di totobatsa tharahano hobane kopanong e qotsong ho totobala
                       karohano/qabang pakeng tsa ba mofuta malebana le tlhekefetso
                       e etsuwang ho ba merabe.
                     E le nngwe feela.                                                           (2)

         5.1.8       Ntlhakemo ya mongodi ke e tshehetsang lebollo hobane o a le
                     buella, mme o bile o bontsha a le kgahlanong le dintho tse neng di
                     etsuwa mephatong/lebollong ke batjha ba neng ba kgema le
                     Raperetla.                                                                (2)

Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello                         Phetla

### Page 10

Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2        10                  DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016
                                         NSC – Memorandamo

         5.1.9       - Dipuo tsa Kgurumbala ha a bona diketso tsa Raperetla e bile a
                       utlwa le dipuo tsa hae, di totobatsa hantle hore ke molotsana ya
                       kgopo, ya thabetseng ha Raperetla a senyetsa setjhaba sa habo
                       e seng sa boKgurumbala. Lekwala la motho/ke motho ya hlokang
                       bohlale.
                     - Dipuo tsa Raperetla ka mora lefu la tau, di totobatsa hantle hore
                       ke lekwala la motho/ke motho ya hlokang bohlale.
                     E le nngwe feela, ho elwe hloko dikarabo tsa baithuti.                     (2)

         5.1.10      Tharollo e fihletswe hobane hlooho ya naha, e ile ya fana/laela
                     hore diketso tsohle tsa tlhekefetso kgahlanong le ba merabe di
                     fediswe. Batshwaruwa bohle ba merabe ba ile ba lokollwa, mme
                     tau le yona ya bolawa.

                                                       KAPA

                     Tharollo ha e a fihlellwa hobane le ka mora taelo ya hlooho ya
                     naha Raperetla le bontshunyekgare, ba ile ba kena ba senya
                     kgotso ya ba merabe.
                     E le nngwe feela.                                                          (2)

         5.1.11      Ha a atleha hobane lebitso 'Bontshunyekgare' le bolela baphetwa
                     ba neng ba sa tsebe morero/maikemisetso a baetapele ba bona,
                     mme ba ne ba sebediswa ho ferekanya le ho senya tokoloho eo ba
                     merabe ba neng ba e fuwe ke hlooho ya naha.

                                                       KAPA

                     O atlehile hobane baphetwa ba bitswang bontshunyekgare, e leng
                     lona lebitso la palekgutshwe, ha ba na seabo se seholo ditabeng
                     tsa palekgutshweng ena kaha ba itlhahela ho ya qetellong ya
                     palekgutshwe moo boholo ba diketsahalo bo seng bo fetile.                  (2)

5.2      HA SE NNA KE WENA.

         5.2.1       Ralehlatsa.                                                               (1)

         5.2.2       Ke kgohlano ya ka ntle.                                                   (1)

         5.2.3       Lefufa/Botswa ba boRalehlatsa.                                            (1)

         5.2.4       Ralehlatsa.                                                               (1)

         5.2.5       Mehla ya diketsahalo qotsong ena e totobatswa ke:
                     -Tshebediso ya dipolakarete.
                     -Mohwanto ya boipelaetso.
                     -Disebediswa tsa sejwalejwale tse kang, dikgarafu le diharaka.
                     Ho elwe hloko dikarabo tsa baithuti.                                       (2)

         5.2.6       O ile a thuswa ke mapolesa a ileng a fihla.                              (2)

Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello                        Phetla

### Page 11

Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2        11                DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016
                                         NSC – Memorandamo

         5.2.7       Bobe     boo     Ralehlatsa  a    neng    a     bo     lakaletsa
                     motsamaisi/mookamedi hore a tlohele mosebetsi, bo ile ba hlahela
                     yena qetellong ya pale.                                                (2)

         5.2.8       Nnete, Tatolo o lekile ho namola ntwa/ho se utlwane hona ho tloha
                     qalong pakeng tsa boRalehlatsa le mookamedi.                           (2)

         5.2.9       Di mo hlahisa e le motho ya sebete/motho ya ratang nnete.              (2)

         5.2.10      Ka ha Ralehlatsa o ne a se a fokola bophelong, ngwanana wa
                     moahisane o ne a mo thusa,  kahoo re lebelletse hore Ralehlatsa
                     a mo hlokomele empa re bona Ralehlatsa a mmeta, a ba a
                     mmolaya.                                                               (3)

                                                   MATSHWAO OHLE A KAROLO YA C:               35

Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello                      Phetla

### Page 12

Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2        12                 DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016
                                         NSC – Memorandamo

KAROLO YA D: DITHOTHOKISO

POTSO YA 6

6.1      FATSHENG LENA – PM Ramathe

         6.1.1       Batho ba se ba phela ka boithatelo/ho ipusa/ho iketsetsa tseo ba di
                     ratang.                                                                  (1)

         6.1.2       Jwala.                                                                   (1)

         6.1.3       Ke hobane ba iketsetsa tsohle tseo ba di ratang/ha ba laelwe/ba
                     laola maphelo a bona.                                                    (1)

         6.1.4       Tatolano.                                                                (1)

         6.1.5       Ke molathothokiso wa 11.                                                 (1)

         6.1.6       Bana ba banyenyane dilemong ke bona ba seng ba atisa ho
                     fumanwa matlong a thitelo.                                              (2)

         6.1.7       Bohlokwa ba yona ke ho hlakisa/totobatsa bohloko ba pelo ya
                     sethothokisi ka lebaka la diketso tse etswang ke batjha.                (2)

         6.1.8       - Ke sa ho makatswa ke tsela eo batjha ba phelang ka yona, e
                       leng ho iketsetsa boithatelo.
                     - Ke sa ho kgena, se kgentshitswe ke bophelo bo seng bo phelwa
                       ke batjha ba sa natseng/kgathalleng motho ofe kapa ofe.
                     - Ke sa ho utlwa bohloko hobane moya wa hae o futha/utlwile
                       bohloko jwalo ka leqeba.
                     E le nngwe feela.                                                         (2)

         6.1.9        - Le nthusa ho utlwisisa phapano eo ho buuwang ka yona e
                        pakeng tsa mehla ya kgale le ya kajeno.
                      - Le nthusa ho utlwisisa hore tse neng di etswa mehleng ya pele,
                        di ile le mehla eo, mme mehleng ya kajeno dintho di fetohile.        (2)

         6.1.10      Ke hore jwala ha bo a loka hobane bo etsa hore bana ba iketsetse
                     boithatelo bophelong.                                                   (2)

         6.1.11      Anastrofi,  sethothokisi se bo sebedisitse ka sepheo sa ho
                     hatella/qatsohisa moelelo o hlahiswang wa hore ha ho se
                     thabisang batho ba batjha ho feta ho etsa tse ratwang ke bona
                     bophelong ba matsatsing a kajeno.                                       (3)
                                                                                               [18]

                                                LE

Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello                       Phetla

### Page 13

Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P2        13                DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016
                                         NSC – Memorandamo

6.2      HO SE TSHEPAHALE – RN Phume

         6.2.1       Dimpara.                                                             (1)

         6.2.2       Ke tsa boshodu/Ke tseo le di utswitseng/tsa dimpara.                 (1)

         6.2.3       Maikutlo a ho qekisa/thapedi.                                        (1)

         6.2.4       Puting le tjhokolete.                                               (2)

         6.2.5       Ke lentswe lena, 'thaka'
                     Kgonyetso e fa lentswe leo sefutho/e fokotsa palo ya dinoko
                     lentsweng/e potlakisa morethetho molathothokisong oo.               (2)

         6.2.6       Poeletsamodumo e sebedisitswe ka sepheo sa ho hatella/sidilella
                     mohopolo wa ho qhekella hore mohopolo oo o se lebalehe ha
                     bonolo/ka sepheo sa ho sidilella modumo wa 'qwa.'                   (2)

         6.2.7       Ke ho tlamahanya melathothokiso eo hore e dume ka ho
                     tshwana/e etsa hore melathothokiso eo e be le motsamao o
                     tshwanang wa morethetho/ho toboketsa moelelo wa mola wa pele
                     moleng o o latelang.                                                (2)

         6.2.8       Se bolela hore motho eo se buang ka yena, a tshepahale kaha
                     nnete e tla mo etsa motho wa sebele bophelong.                      (2)

         6.2.9       B/Sa ho potlakisa morethetho.                                        (1)

         6.2.10      Ka sepheo sa ho imakatsa,le nthusa ho utlwisisa hantle hore
                     dikgomo ha se tsa hae hobane lona ha le na tsona, tseo ke tse
                     hapilweng ho diphoqo ka boqhekanyetsi.                              (3)

                                                   MATSHWAO OHLE A KAROLO YA D:            35
                                                      MATSHWAO A PAMPIRI YOHLE:            70

Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello

## Related documents

- [Sesotho FAL P1 Feb-March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2016-supplementary-exam-memorandum-paper-1-sesotho/13116c9a-4a8d-4578-a77c-ea3550c00a2f) — Sesotho FAL · Memo · 2016 · Sesotho
- [Sesotho FAL P3 Feb-March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2016-supplementary-exam-memorandum-paper-3-sesotho/76d83efc-428e-4483-90ba-d0f051dd9961) — Sesotho FAL · Memo · 2016 · Sesotho
- [Sesotho FAL P2 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p2-may-june-2016-memo/69d3aff2-0a51-4c67-aed3-064d6316f8a8) — Sesotho FAL · Memo · 2016 · Sesotho
- [Sesotho FAL P1 Feb-March 2016](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2016-supplementary-exam-question-paper-paper-1-sesotho/adf2ab47-6092-40e1-bd27-a706db4bc749) — Sesotho FAL · QP · 2016 · Sesotho
- [Sesotho FAL P3 Feb-March 2016](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2016-supplementary-exam-question-paper-paper-3-sesotho/2adca193-5fdf-48dc-8f31-9d0e0a65c6e6) — Sesotho FAL · QP · 2016 · Sesotho
- [Sesotho FAL P2 May June 2016](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p2-may-june-2016/2b1f568b-ae8b-4e1e-bfad-8b8781960a75) — Sesotho FAL · QP · 2016 · Sesotho

## More from Grade 12 Sesotho FAL

- [Gr 12 Sesotho FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-sesotho-fal-atp-2023-24/4a5a6b42-02a8-4c54-8c2b-ae1be2aa474d) — ATP
- [Sesotho FAL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-sesotho/93eec60d-a98f-4bfd-bf9d-37d2d154b93c) — QP · 2025 · Sesotho
- [Sesotho FAL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-sesotho/9234194a-3198-4d44-838f-0e7192fba573) — QP · 2025 · Sesotho
- [Sesotho FAL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-sesotho/05b1b86e-3ee3-464a-838a-1a315a5539f4) — QP · 2025 · Sesotho
- [Sesotho FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p1-nov-2024/cde87c37-0744-4fbe-be5f-84751860ae2e) — QP · 2024 · Sesotho
- [Sesotho FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p2-nov-2024/bbfb7e1f-e76b-4463-984d-6ada07ed9fff) — QP · 2024 · Sesotho

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
