# Sesotho FAL Grade 12 Paper 3 Supplementary 2016 Memo

> Grade 12 Sesotho FAL Paper 3 memorandum from the Supplementary Exam 2016, 10 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2016-supplementary-exam-memorandum-paper-3-sesotho/76d83efc-428e-4483-90ba-d0f051dd9961
- Updated: 2026-09-28
- Subject: Sesotho FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Sesotho
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: Supplementary Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 10

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Sesotho FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/sesotho-fal) › [Sesotho FAL Grade 12 Paper 3 Supplementary 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2016-supplementary-exam-memorandum-paper-3-sesotho/76d83efc-428e-4483-90ba-d0f051dd9961)

## About this document

Sesotho Fal · Grade 12 · Supplementary Exam · 2016 · sesotho. Memorandum, 10 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Sesotho FAL P3 Feb-March 2016](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2016-supplementary-exam-question-paper-paper-3-sesotho/2adca193-5fdf-48dc-8f31-9d0e0a65c6e6) — QP · 2016 · Sesotho

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                                SENIOR CERTIFICATE

                                       KEREITE YA 12

                SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE (FAL)

                              PAMPIRI YA BORARO (P3)

                           HLAKOLA/TLHAKUBELE 2016

                                    MEMORANDAMO

MATSHWAO: 100

                         Memorandamo ona o na le maqephe a 9.

Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello   Phetla

### Page 3

Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P3                                                   2                                                            DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016
                                                                                    NSC – Memorandamo

KAROLO YA A: RUBURIKI YA HO LEKANYETSA MOQOQO – (MATSHWAO A 50)
SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE (FAL)- SLKT
ELA HLOKO:

•     Sebedisa ruburiki ena ka nako tsohle ha o lekanyetsa meqoqo (Pampiri ya 3, Karolo ya A).
•     Matshwao a 0-50 a arotswe ho ya ka dikgato tse 5 tsa ditlhaloso.
•     Lekgetheng la Dikahare, Puo le Setaele, tlhaloso e nngwe le e nngwe ya bokgoni e arotswe habedi ho hlahisa boemo bo hodimo le boemo bo tlase; boemo bo bong le bo
      bong bo na le tlhaloso ya bona.
•     Lekgetha la sebopeho lona ha le a arolwa ka bokgoni bo nang le boemo bo hodimo le bo tlase.

RUBURIKI YA HO LEKANYETSA MOQOQO – SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE [MATSHWAO A 50]

   Makgetha a ho                                                            Phihlello e supang                                         Phihlello ya motheo
                                            Phihlello e babatsehang                                      Phihlello e mahareng                                      Phihlello e haellang
    lekanyetsa                                                                    bokgoni                                                      feela
DIKAHARE LE                                             28–30                      22–24                          16–18                        10–12                          4–6
MORALO                                    -Nehelano e bontshang         -Nehelano e ntle e supang     -Nehelano ke e                 -Nehelano e momahane       -Nehelano e tswile lekoteng
                                          kutlwisiso e babatsehang ya   tsebo le bokgoni              kgotsofatsang ditlhokeho;      mona le mane               ho hang

                        Boemo bo hodimo
(Nehelano ya                              sehlooho e supang bokgoni     -Mehopolo ke e                -Mehopolo e momahane ka        -Mehopolo ke e seng ya     -Mehopolo ke e sa
sehlooho) tlhophiso                       bo ikgethang                  ipapisitseng ka botlalo le    tsela e kgotsofatsang le e     boiqapelo, mme e sa        tsepamang e dubakaneng
ya mehopolo le                            -Mehopolo e matla, e          sehlooho, mme e               kgodisang;                     hlakang                    -Ha e utlwahale, mme
dintlha, kelohloko ya                     phepetsa monahano, mme ke     kgahlisang                    -O hlophisitswe hantle ka      -Ho na le bopaki bo seng   dintlha di a phetakakwa
baamohedi ba ditaba,                      e kgodisang                   -O hlophisitswe hantle ka     tsela e mahareng, mme o        bokae ba tlhophiso le      -Ha o a hlophiswa ka
maikemisetso le                           -O hlophisitswe hantle ka     tsela e supang bokgoni,       momahane ka tshwanelo ho       momahano ya mosebetsi      tshwanelo le momahano ha
maemo                                     tsela e babatsehang, mme o    mme o momahane ka             kenyeleditswe selelekela,                                 e yo
                                          momahane ka tshwanelo ho      tshwanelo ho kenyeditswe      mmele le qetelo.
MATSHWAO A 30                             kenyeleditswe selelekela,     selelekela, mmele le qetelo
                                          mmele le qetelo
                                                        25–27                      19–21                          13–15                          7–9                         0–3
                                          -Mosebetsi o tswileng         -Mosebetsi o radilweng        -Mosebetsi o a kgotsofatsa     -Mosebetsi boholo o        -Boiteko ke bo fokolang ba
                                          matsoho leha o haellwa ke     hantle                        leha o sa hlaka mona le        tswile lekoteng            ho arabela sehlooho
                                          dintlha tse ikgethang tsa     -Mehopolo ke e loketseng,     mane                           -Mehopolo ha e a           -Mehopolo e tswile lekoteng

                        Boemo bo tlase
                                          moqoqo o babatsehang          mme e thahasellisang          -Mehopolo e momahane ka        momahana ka tshwanelo,     ka ho phethahala, ha e a
                                          -Mehopolo ke e supang         -O hlophisitswe hantle ka     tsela e mahareng, mme e a      mme e a lahlehisa          nepahala
                                          boiphihlelo bo hodimo         tsela e bontshang bokgoni,    kgodisa                        -Nehelano ha e na bopaki   -Mosebetsi ha o a tsepama
                                          -O hlophisitswe hantle ka     mme o momahane ka             -Karolo ya mosebetsi e         bo bokaalo ba tlhophiso    sehloohong, mme o
                                          tsela e babatsehang, mme o    tshwanelo ho                  itseng e hlophisitswe;         le momahano                dubakane
                                          momahane ka tshwanelo ho      kenyeleditswe selelekela,     -Karolo feela e hlophisehile
                                          kenyeleditswe selelekela,     mmele le qetelo               ka tshwanelo ho
                                          mmele le qetelo                                             kenyeleditswe selelekela,
                                                                                                      mmele le qetelo

Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello                                                                                                                   Phetla

### Page 4

Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P3                                                         3                                                                  DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016
                                                                                          NSC – Memorandamo

   Makgetha a ho                                                                        Phihlello e supang                                             Phihlello ya motheo
                                                  Phihlello e babatsehang                                            Phihlello e mahareng                                            Phihlello e haellang
     lekanyetsa                                                                               bokgoni                                                          feela
PUO, SETAELE LE HO                                            14–15                            11–12                            8–9                             5–6                            0–3
HLAOLA DIPHOSO                                -Sehalo, rejisetara, setaele le      -Sehalo, rejisetara, setaele   -Sehalo, rejisetara, setaele le   -Sehalo, rejisetara,         -Tshebediso ya puo ke e sa
                                              tlotlontswe di loketse sepheo,       le tlotlontswe di loketse      tlotlontswe di loketse            setaele le tlotlontswe ha    utlwisiseheng
Sehalo, rejisetara,                           baamohedi ba ditaba mmoho le         sepheo, baamohedi ba           sepheo, baamohedi ba              di a lokela sepheo,          -Sehalo, rejisetara, setaele le
setaele le tlotlontswe ke                     maemo ka tsela e e babatsehang       ditaba mmoho le maemo          ditaba mmoho le maemo ka          baamohedi ba ditaba          tlotlontswe ha di a lokela

                            Boemo bo hodimo
tse lokelang                                  -Tshebediso ya hae ya puo e a        ka tsela e supang bokgoni      tsela e mahareng                  mmoho le maemo a             baamohedi ba ditaba,
sepheo/tshusumetso le                         ikgetha, mme e bontsha boitshepo     -Tshebediso ya puo e           -Tshebediso ya puo ke e           ditaba                       sepheo le maemo
maemo                                         ka tsela e tsotehang                 matla, mme ho                  loketseng, mme e fetisa           -Tshebediso ya puo ke        -Tshebediso ya tlotlontswe e
Kgetho ya mantswe                             -O sebedisitse sehalo se matla,      sebedisitswe sehalo se         moelelo ka tshwanelo              ya motheo feela              haellang ke sesosa sa
Tshebediso ya puo le                          mme se susumetsang ka tsela e        loketseng                      -Puo ya bonono ke e               -Sehalo mmoho le             nehelano e sa utlwisiseheng
tlwaelo, matshwao a ho                        ikgethang                            -Boholo ba mosebetsi ha o      loketseng, mme e                  moelelo o hlahiswang ke
bala le mopeleto                              -O batla o hloka diphoso tsa puo     na diphoso tsa tshebediso      sebedisitswe ka tshwanelo         tema ke tse sa lokelang
                                              le tsa mopeleto                      ya puo le mopeleto             -Sehalo se sebedisitswe ka        -Ho sebedisitswe
MATSHWAO A 15                                 -O radilwe ka bokgoni bo             -O radilwe hantle ka           tshwanelo                         tlotlontswe ya motheo
                                              tsotehang                            tshwanelo                      -O radilwe ka tsela e             feela
                                                                                                                  mahareng feela
                                                              13                                10                                7                             4
                                              -Tshebediso ya puo ke e              -Tshebediso ya puo ke e        -Tshebediso ya puo ke e           -Tshebediso ya puo ke

                            Boemo bo tlase
                                              nepahetseng, mme e                   sefutho, mme e loketseng       kgotsofatsang leha ho na le       ya motheo feela.
                                              susumetsang sehalo sa tema           maemo                          ho sa tsamaelane mona le          -Popeho ya dipolelo ke e
                                              -O batla o hloka diphoso tsa puo     -Sehalo ke se matla, mme       mane                              tshwanang e se nang
                                              le tsa mopeleto                      se loketseng                   -Ka kakaretso sehalo ke se        motswako o monyane
                                              -O radilwe ka bokgoni                -Ho na le diphoso tse seng     loketseng leha puo ya             kapa o siyo hohang
                                                                                   kae tsa puo le tsa             bonono e le e haellang            -Tlotlontswe e haella
                                                                                   mopeleto                                                         haholo feela
                                                                                   -O radilwe hantle
SEBOPEHO                                                        5                                4                               3                               2                             0–1
                                              -Kgodiso ya sehlooho ke e            -Tlhahlamano ya dintlha ke     -Dintlha tse loketseng di         -Dintlha tse itseng di a     -Dintlha tse hlokehang tsa
Makgetha a tema:                              babatsehang                          e loketseng, mme e             ntshetswa pele                    utlwahala                    bohlokwa ha di a haella
popeho ya dipolelo le                         -Dintlha tse phethahetseng ka        hodisang sehlooho              -Dipolelo le diratswana di        -Dipolelo le diratswana di   -Dipolelo le diratswana tse
kgodiso ya diratswana                         botlalo.                             -Momahano e bopilweng          bopilwe ka tsela e mahareng       na le diphoso                hlahisitsweng ke tse
le bolelele bo                                -Dipolelo le diratswana di bopilwe   ke e supang bokgoni            -Moqoqo o a utlwisiseha leha      -Moqoqo o ntse o hlahisa     fosahetseng
hlokehang                                     ka tsela e babatsehang.              -Dipolelo le diratswana di a   o le diphoso.                     moelelo o itseng.            -Moqoqo ha o na moelelo o
                                                                                   hlahlamana, mme di                                                                            lebeletsweng
MATSHWAO A 5                                                                       fapafapantswe.
MATSHWAO                                                    43–50                             33–40                           23–30                          13–20                           0–10

Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello                                                                                                                                 Phetla

### Page 5

Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P3                                 4           DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016
                                                                  NSC – Memorandamo

Matshwao a ka sebediswang bakeng sa ho tshwaya:

 Makgetha a Tekanyetso                              Matshwao           Senotlolo
 Dikahare/Moralo               (60%)                30                  DM =
 Puo/Setaele/Ho hlaola diphoso (30%)                15                  PST =
 Sebopeho                      (10%)                05                  Seb =
 Matshwao ohle                                      50

Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello                                           Phetla

### Page 6

Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P3        5                  DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016
                                         NSC – Memorandamo

KAROLO YA A: MOQOQO

POTSO YA 1

1.1      Sehlooho: La tjhaba le sa hane!

         Dikahareng ho hlake hore ke ketsahalo/diketsahalo dife tse ileng tsa etsa
         hore letsatsi leo le neng le lebelletswe le tjhabe/fihle.
         Mohlala: Motho a ka iphumana a thabetse ho fihla ha letsatsi leo ka lona a tlo
         fumantshwa moputso kapa tlotlo ka baka la mesebetsi ya hae e metle/motho
         a ka iphumana a letetse ho tjhaba ha letsatsi le itseng le tlo fetola bophelo ba
         hae ka tse bohloko.                                                                       [50]

1.2      Sehlooho: Ruri ho sebetsa ka thata ho na le moputso.

         Dikahare di totobatse ketsahalo e ileng ya ruta motho hore ho sebetsa ka
         thata ho a putsa.
         Mohlala: Moithuti o ile a atleha ka dinaledi ditlhahlobong tsa hae tsa Kereiti
         ya 12 ka lebaka la ho sebetsa ka thata.                                                  [50]

1.3      Sehlooho: Tokoloho e ntlafaditse dikamano tsa Maafrikaborwa.

         Dikahare di bontshe hore moqoqo o tiisa/nnetefatsa taba ya dikamano tse
         ntle tse tlisitsweng ke tokoloho ho Maafrikaborwa.
         Mohlala: Ho kopakopana ha Maafrikaborwa dibakeng tse fapaneng tsa
         boithabiso, mesebetsing le dikolong jj.                                                   [50]

1.4      Sehlooho: Botle le bobe               ba    mahae/dibaka     tseo    maqheku      a
         hlokomelwang ho tsona.

         Mohlala: - Mahaeng ana maqheku a fuwa tlhokomelo e ntle.
         -Ka nako tse ding mahaeng a mang tlhokomelo ha e be ntle ka lebaka la
         basebetsi ba se nang pelo ya ho hlokomela maqheku.                                        [50]

1.5      Sehlooho: Ditoro/Ditabatabelo tsa ka ka mora ho phethela Kereiti ya 12.

         Moqoqong ona mohlahlobuwa o nahanisisa le ho hlahisa maikutlo a hae ka
         seo a batlang ho se etsa ka mora Kereiti ya 12.
         Mohlala: Maikemisetso a hae a ho tswela pele ka dithuto/ho batla
         mosebetsi/ho iqalla kgwebo.                                                               [50]

1.61-    Ditshwantsho
1.6.3
         Dikahare tse lebelletsweng:
         - Moqoqong ona mohlahlobuwa o sheba setshwantsho, mme a qoqe ka seo
            setshwantsho se se qholotsang maikutlong a hae.
         - Moqoqo wa hae o tshwanetse ho dumella mmadi ho itemohela sehlooho
            seo ho qoqwang ka sona ka tsela e hlakileng.                                           [50]

                                                    MATSHWAO OHLE A KAROLO YA A:                   50

Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello                         Phetla

### Page 7

Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P3                                               6                                                                      DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016
                                                                                NSC – Memorandamo

KAROLO YA B: RUBURIKI YA HO LEKANYETSA TEMA YA KGOKAHANO E TELELE - (MATSHWAO A 30)
SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE (FAL) SLKT
Makgetha a ho             Phihlello e babatsehang             Phihlello e supang bokgoni              Phihlello e mahareng              Phihlello ya motheo feela               Phihlello e haellang
lekanyetsa
DIKAHARE,                            15–18                               11–14                                   8–10                                5–7                                 0–4
MORALO LE             -Nehelano e babatsehang e            -Nehelano e ntle haholo, e           -Nehelano e lekaneng e bontshang    -Nehelano ya motheo e bontshang      -Nehelano e totobatsa kgaello ya
SEBOPEHO              supang bokgoni bo ikgethang;         bontshang tsebo e ntle ya            tsebo ya makgetha a mofuta ona      tsebo ya makgetha a itseng feela a   tsebo ya makgetha a mofuta ona
                      -Mehopolo e matla, e butswitseng;    makgetha a mofuta ona wa tema;       wa tema;                            mofuta ona wa tema;                  wa tema;
-Nehelano le          -Tsebo e batsi ya makgetha a         -Mosebetsi ha o kgere, o tsepame;    -Mosebetsi ha o a tsepama ka ho     -Mosebetsi o na le tsepamo e         -Moelelo o nyotobetswa ke ho
mehopolo;             mofuta ona wa tema;                  -Mehopolo le dikahare ke tse         phethahala – ho na le ho kgera ho   itseng empa o a kgera;               kgera ho hoholo;
-Tlhophiso ya         -Mosebetsi ha o kgere, o tsepame;    momahaneng, tse hlalositsweng ka     itseng;                             -Ha se ka dinako tsohle mehopolo     -Mehopolo le dikahare ha di na
mehopolo;             -Mehopolo le dikahare ke tse         tsela e supang bokgoni, mme di       -Mehopolo le dikahare di na le      le dikahare di momahaneng.           momahano;
-Sepheo, baamohedi    momahaneng;                          tshehetsa sehlooho;                  momahano e mahareng;                - Sehlooho se tshehetswa ke          -Ke dintlha tse mmalwa haholo tse
ba ditaba, makgetha   -Dintlha tsohle di tshehetsa         -Sebopeho ke se loketseng se         -Ke dintlha tse itseng feela tse    dintlha tse mmalwa;                  tshehetsang sehlooho;
a tema le maemo.      sehlooho, mme di hlalositswe ka      nang le diphoso tse mmalwa.          tshehetsang sehlooho;               -Sebopeho se foofo feela, mme se     -Ha ho boiteko ba ho sebedisa
                      tsela e babatsehang;                                                      -Sebopeho ke se loketseng ka        na le bohlotsa bo boholo.            melao ya sebopeho.
MATSHWAO A: 18        -Sebopeho ke se nepahetseng.                                              kakaretso empa se nang le           -Kgaello e matla ya tse itseng tsa
                                                                                                diphoso.                            bohlokwa.
PUO, SETAELE LE                       10–12                                  8–9                                  6–7                                4–5                                  0–3
HO HLAOLA             -Sehalo, rejistara, setaele le       -Sehalo, rejistara, setaele le       -Sehalo, rejistara, setaele le      -Sehalo, rejistara, setaele le       -Sehalo, rejistara, setaele le
DIPHOSO               tlotlontswe di loketse               tlotlontswe di loketse               tlotlontswe di loketse              tlotlontswe di lokela                tlotlontswe ha di dumellane le
-Sehalo, rejistara,   maikemisetso, baamohedi ba           maikemisetso, baamohedi ba           maikemisetso, baamohedi ba          maikemisetso, baamohedi ba           maikemisetso, baamohedi ba
setaele,              ditaba le maemo; ka ho fetisisa ka   ditaba le maemo; ka tsela e          ditaba le maemo; ka tsela e         ditaba le maemo hanyane;             ditaba le maemo;
maikemisetso,         tsela e babatsehang.                 bontshang bokgoni bo boholo.         mahareng
baamohedi ba                                                                                                                        -Tshebediso ya puo e fosahetse       -Mosebetsi o tletse diphoso o
ditaba le maemo;      -Tshebediso ya puo e nepahetse       -Tshebediso ya puo e nepahetse       -Mosebetsi o na le diphoso tse      ebile e tletse diphoso tse ngata;    dubakane;
-Tshebediso ya puo,   ebile e bopehile hantle;             ka kakaretso ebile e bopehile        itseng tsa tshebediso ya puo;
tlwaelo ya                                                 hantle;                                                                  -Tlotlontswe e haellang;             -Tlotlontswe ha e dumellane le
tshebediso ya puo,                                                                              -Tshebediso ya tlotlontswe ke e                                          sepheo;
kgetho ya mantswe,                                         -Tshebediso ya tlotlontswe e ntle    lekaneng;                           -Moelelo o nyotobetse.
matshwao a ho bala    -Mosebetsi ha o na diphoso.          haholo;                                                                                                       -Moelelo o nyotobetse haholo.
le mopeleto.                                                                                    -Diphoso ha se tse nyotobetsang
                                                           -Mosebetsi boholo ha o na diphoso.   moelelo.
MATSHWAO A: 12
MATSHWAO                            25–30                                19–23                                14–17                                9–12                                  0–7

Matshwao a ka sebediswang bakeng sa ho tshwaya:
Makgetha a Tekanyetso                                       Matshwao                 Senotlolo
Dikahare/Moralo/Sebopeho      (60%)                              18                  DMS =
Puo/Setaele/Ho hlaola diphoso (40%)                              12                  PST =
Matshwao ohle                                                    30

Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello                                                                                                                          Phetla

### Page 8

Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P3        7                DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016
                                         NSC – Memorandamo

KAROLO YA B: DITEMA TSA KGOKAHANO TSE TELELE

POTSO YA 2

2.1      LENGOLO LA SETSWALLE/SETLWAEDI
          Dikahare:
         •    Aterese e nngwe feela, mme e ngolwe bohareng ba leqephe ho tloha
              letsohong le letshehadi ho isa ho le letona.
         •    Tlasa aterese ho tlolwe mola ho ngolwe letsatsi la mohla lengolo le
              ngolwang.
         •    Ho tlolwe mola ka mora mohla e be ho ngolwa ditumediso.
         •    Tlola mola e be o qala ditaba tsa lengolo.
         •    Sehalo sa lengolo e be se dumellanang le mofuta wa lengolo.
         •    Seratswana sa pele ke selelekela.
         •    Mmele wa lengolo o be le diratswana.
         •    Qetelo e be e dumellanang le mofuta ona wa lengolo.                               [30]
2.2      TSA BOPHELO BA MOFU/OBITJHUARI
         Dikahare:
         •   Lebitso la mofu
         •   Tlhaho ya hae: (sebaka, letsatsi le selemo sa tswalo)
         •   Tsa kgolo ya mofu: thuto (mosebetsi le lenyalo) ha di le teng.
         •   Tsa lefu la hae (letsatsi le mokgwa oo a hlokahetseng ka wona)
         •   Maballo: Bao a ba siyang.
         •   Seboko sa hae.                                                                     [30]
2.3      LENANETSAMAISO LE METSOTSO
         Dikahare:
         • Le bontshe mofuta wa kopano.
         • Le bontshe letsatsi la kopano.
         • Le bontshe sebaka/tulo ya kopano.
         • Le bontshe ajenda/lenanetaba le nang le dintlha tse sa fetoheng tsa ka
             mehla.
         • Metsotso e dumellane le lenanetaba.
         • Metsotso e saenwe ke mongodi le modulasetulo.                                        [30]
2.4      PUISANO
         Dikahare: Puisano e be pakeng tsa moithuti le motswadi wa hae.
         • Ka mehla e ngolwa e le ho puommui.
         • Lebitso la sebui le ngolwe letsohong le letshehadi la leqephe, le latelwe ke
            kgutlopedi.
         • Tlhaloso ya tlatsetso e kang ditaelo tsa hore ho itseng ho etswa jwang
            kapa ho buuwa jwang, ho ngolwe ka masakaneng.
         • Polelo e nngwe le e nngwe e be karabelo ya puo e sa tswa buuwa.
         • Sehalo le puo tse sebediswang di tla itshetleha kamanong ya dibui tse
            buisanang.
         • Ho tlolwe mela pakeng tsa sebui ka seng.                                             [30]
                                                   MATSHWAO OHLE A KAROLO YA B:                 30
Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello                       Phetla

### Page 9

Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P3                                               8                                                                                DBE/Tlhakubele 2016
                                                                                NSC – Memorandamo

KAROLO YA C: RUBURIKI YA HO LEKANYETSA TEMA YA KGOKAHANO E KGUTSHWANE (MATSHWAO A 20)
SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE (FAL) SLKT
Makgetha a ho             Phihlello e babatsehang             Phihlello e supang bokgoni              Phihlello e mahareng              Phihlello ya motheo feela                 Phihlello e haellang
lekanyetsa
DIKAHARE,                            10–12                                 8–9                                    6–7                                4–5                                   0–3
MORALO LE             -Nehelano e babatsehang e            -Nehelano e ntle haholo, e           -Nehelano e lekaneng e bontshang    -Nehelano ya motheo e bontshang        -Nehelano e totobatsa kgaello ya
SEBOPEHO              supang bokgoni bo ikgethang;         bontshang tsebo e ntle ya            tsebo ya makgetha a mofuta ona      tsebo ya makgetha a itseng feela a     tsebo ya makgetha a mofuta ona
                      -Mehopolo e matla, e butswitseng;    makgetha a mofuta ona wa tema;       wa tema;                            mofuta ona wa tema;                    wa tema;
-Nehelano le          -Tsebo e batsi ya makgetha a         -Mosebetsi ha o kgere, o tsepame;    -Mosebetsi ha o a tsepama ka ho     -Mosebetsi o na le tsepamo e           -Moelelo o nyotobetswa ke ho
mehopolo;             mofuta ona wa tema;                  -Mehopolo le dikahare ke tse         phethahala – ho na le ho kgera ho   itseng empa o a kgera;                 kgera ho hoholo;
-Tlhophiso ya         -Mosebetsi ha o kgere, o tsepame;    momahaneng, tse hlalositsweng ka     itseng;                             -Ha se ka dinako tsohle mehopolo       -Mehopolo le dikahare ha di na
mehopolo;             -Mehopolo le dikahare ke tse         tsela e supang bokgoni, mme di       -Mehopolo le dikahare di na le      le dikahare di momahaneng.             momahano;
-Sepheo, baamohedi    momahaneng;                          tshehetsa sehlooho;                  momahano e mahareng;                - Sehlooho se tshehetswa ke            -Ke dintlha tse mmalwa haholo tse
ba ditaba, makgetha   -Dintlha tsohle di tshehetsa         -Sebopeho ke se loketseng se         -Ke dintlha tse itseng feela tse    dintlha tse mmalwa;                    tshehetsang sehlooho;
a tema le maemo.      sehlooho, mme di hlalositswe ka      nang le diphoso tse mmalwa.          tshehetsang sehlooho;               -Sebopeho se foofo feela, mme se       -Ha ho boiteko ba ho sebedisa
                      tsela e babatsehang;                                                      -Sebopeho ke se loketseng ka        na le bohlotsa bo boholo.              melao ya sebopeho.
MATSHWAO A: 12        -Sebopeho ke se nepahetseng.                                              kakaretso empa se nang le           -Kgaello e matla ya tse itseng tsa
                                                                                                diphoso.                            bohlokwa.
PUO, SETAELE LE                         7–8                                  5–6                                   4                                  3                                     0–2
HO HLAOLA             -Sehalo, rejistara, setaele le       -Sehalo, rejistara, setaele le       -Sehalo, rejistara, setaele le      -Sehalo, rejistara, setaele le         -Sehalo, rejistara, setaele le
DIPHOSO               tlotlontswe di loketse               tlotlontswe di loketse               tlotlontswe di loketse              tlotlontswe di lokela                  tlotlontswe ha di dumellane le
-Sehalo, rejistara,   maikemisetso, baamohedi ba           maikemisetso, baamohedi ba           maikemisetso, baamohedi ba          maikemisetso, baamohedi ba             maikemisetso, baamohedi ba
setaele,              ditaba le maemo; ka ho fetisisa ka   ditaba le maemo; ka tsela e          ditaba le maemo; ka tsela e         ditaba le maemo hanyane;               ditaba le maemo;
maikemisetso,         tsela e babatsehang.                 bontshang bokgoni bo boholo.         mahareng
baamohedi ba                                                                                                                        -Tshebediso ya puo e fosahetse         -Mosebetsi o tletse diphoso o
ditaba le maemo;      -Tshebediso ya puo e nepahetse       -Tshebediso ya puo e nepahetse       -Mosebetsi o na le diphoso tse      ebile e tletse diphoso tse ngata;      dubakane;
-Tshebediso ya puo,   ebile e bopehile hantle;             ka kakaretso ebile e bopehile        itseng tsa tshebediso ya puo;
tlwaelo ya                                                 hantle;                                                                  -Tlotlontswe e haellang;
tshebediso ya puo,                                                                              -Tshebediso ya tlotlontswe ke e                                            -Tlotlontswe ha e dumellane le
kgetho ya mantswe,                                         -Tshebediso ya tlotlontswe e ntle    lekaneng;                           -Moelelo o nyotobetse.                 sepheo;
matshwao a ho bala    -Mosebetsi ha o na diphoso.          haholo;
le mopeleto.                                                                                    -Diphoso ha se tse nyotobetsang                                            -Moelelo o nyotobetse haholo.
                                                           -Mosebetsi boholo ha o na diphoso.   moelelo.
MATSHWAO A: 8

MATSHWAO                            17 - 20                              13–15                                10–11                                 7–8                                    0–5

Matshwao a ka sebediswang bakeng sa ho tshwaya:

Makgetha a Tekanyetso                                  Matshwao          Senotlolo

Dikahare/Moralo/Sebopeho      (60%)                         12           DMS =
Puo/Setaele/Ho hlaola diphoso (40%)                          8           PST =
Matshwao ohle                                               20

Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello                                                                                                                             Phetla

### Page 10

Sesotho Puo ya Tlatsetso ya Pele (FAL)/P3        9                DBE/Hlakola–Tlhakubele 2016
                                         NSC – Memorandamo

KAROLO YA C: DITEMA TSA KGOKAHANO TSE KGUTSHWANE
POTSO YA 3
3.1      PHOUSETARA
         Dikahare:
         Dikahare di bontshe phatlalatso e tla nehelana ka tlhahisoleseding e
         malebana le mokete wa mmino o tla tshwarwa mafelong a malelele a beke.
         • Ona ke mokgwa wa ho bapatsa.
         • Sehlooho se totobale se hlake ka tlhaku tse kgolo.
         • Lebitso la sehlopha se menngweng le ngolwe ka ditlhaku tse kgolo.
         • Ditaba di ngolwe ka mongolo o hlakileng o hohelang babadi.
         • Dintlha tse amanang le ketsahalo - mohla; nako; sebaka - di hlake.                   [20]
3.2      POSEKARETE
         Dikahare:
         Di hlalosa tulo/sebaka seo se setle se bolelwang.
         • Posekarete ha e na tulo/sebaka se sekaalo sa ho ngolla.
         • Letsatsi, nako le sebaka tsa mongodi di lokela ho totobatswa.
         • Ditaba di hlahiswe ka bokgutshwanyane.
         • Ho sebediswa dipolelo tse felletseng, tse hlahisang molaetsa o
              utlwahalang.
         • Sehalo se laolwa ke dikamano tse teng pakeng tsa mongodi le ya
              ngollwang.                                                                        [20]
3.3      DITAELO
          Dikahare:
         •    Ditaelo di lokela ho ngolwa di le ho sekaotaelo temekisong ya tumelo.
         •    Tatellano e nepahetseng ke ya bohlokwa.
         •    Ditaelo e ba tse kgutshwanyane empa tse tlamahaneng.
         •    Puo e hlakileng e bileng e otlolohileng le sehalo se tsamaellanang le
              mofuta ona wa tema.
         Ditaelo:
         1.   Arola baithutimmoho le wena ka dihlotshwana.
         2.   Sehlopha se seng e be se fielang, se seng se ntshe ditulo le ditafole ka
              phaposing, mme se seng e be se hlatswang fuluru le difensetere.
         3.   Tsamaya le baithutimmoho le wena ba babedi le ilo lata disebediswa
              mothong ya ikarabellang.
         4.   Neha sehlopha ka seng disebediswa tse loketseng mosebetsi wa sona.
         5.   Ka mora hore phaposi e hlatsuwe e ome, dihlopha tsohle di kopanele
              tshebetso ya ho tlotsa le ho ntsha poletjhe.
         6.   Ka mora moo sehlopha se ikarabellang se kgutlisetse thepa ka
              phaposing.
         7.   Kgutlisetsang disebediswa moo le di nkileng teng.
         8.   Nnetefatsa hore mabone a tinngwe ka phaposing, le be le e notlele, o nto
              kgutlisetsa senotlolo ofising.                                                    [20]
                                                   MATSHWAO OHLE A KAROLO YA C:                 20
                                                    MATSHWAO OHLE A PAMPIRI ENA:                100

Difuperweng tsa memorandamo ona di se sebediswe ntle ho tumello

## Related documents

- [Sesotho FAL P1 Feb-March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2016-supplementary-exam-memorandum-paper-1-sesotho/13116c9a-4a8d-4578-a77c-ea3550c00a2f) — Sesotho FAL · Memo · 2016 · Sesotho
- [Sesotho FAL P2 Feb-March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2016-supplementary-exam-memorandum-paper-2-sesotho/1bd4d340-96fb-4ac0-a6e5-0a4038733c47) — Sesotho FAL · Memo · 2016 · Sesotho
- [Sesotho FAL P3 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p3-may-june-2016-memo/20ccdbe7-4af3-4719-8b3b-619f290ed6b5) — Sesotho FAL · Memo · 2016 · Sesotho
- [Sesotho FAL P1 Feb-March 2016](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2016-supplementary-exam-question-paper-paper-1-sesotho/adf2ab47-6092-40e1-bd27-a706db4bc749) — Sesotho FAL · QP · 2016 · Sesotho
- [Sesotho FAL P2 Feb-March 2016](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2016-supplementary-exam-question-paper-paper-2-sesotho/71221a3e-84ed-4143-8548-35d87961cb67) — Sesotho FAL · QP · 2016 · Sesotho
- [Sesotho FAL P3 May June 2016](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p3-may-june-2016/e07c5878-abcb-45ec-90cc-de48db928a00) — Sesotho FAL · QP · 2016 · Sesotho

## More from Grade 12 Sesotho FAL

- [Gr 12 Sesotho FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-sesotho-fal-atp-2023-24/4a5a6b42-02a8-4c54-8c2b-ae1be2aa474d) — ATP
- [Sesotho FAL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-sesotho/93eec60d-a98f-4bfd-bf9d-37d2d154b93c) — QP · 2025 · Sesotho
- [Sesotho FAL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-sesotho/9234194a-3198-4d44-838f-0e7192fba573) — QP · 2025 · Sesotho
- [Sesotho FAL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-sesotho-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-sesotho/05b1b86e-3ee3-464a-838a-1a315a5539f4) — QP · 2025 · Sesotho
- [Sesotho FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p1-nov-2024/cde87c37-0744-4fbe-be5f-84751860ae2e) — QP · 2024 · Sesotho
- [Sesotho FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/sesotho-fal-p2-nov-2024/bbfb7e1f-e76b-4463-984d-6ada07ed9fff) — QP · 2024 · Sesotho

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
