# siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2024 Memo

> Grade 12 siSwati HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2024, 19 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-siswati/48e0a83f-8bbe-4437-974b-1db74e7552d0
- Updated: 2026-09-28
- Subject: siSwati HL
- Grade: Grade 12
- Language: Siswati
- Document type: Memorandum
- Year: 2024
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 19

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [siSwati HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/siswati-hl) › [siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2024 Memo](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-siswati/48e0a83f-8bbe-4437-974b-1db74e7552d0)

## About this document

Siswati Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2024 · siswati. Memorandum, 19 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Siswati HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-siswati/9aa08dbb-c62c-425b-a93e-d6065edc11f4) — QP · 2024 · siSwati

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
         NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                  SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)

                          LIPHEPHA LESIBILI (P2)

                      INKHWEKHWETI/INHLABA 2024

                          TICONDZISO TEKUMAKA

                                                                 EMAMAKI: 80

                      Leticondziso tekumaka tinemakhasi la-19.

Emalungelo agodliwe                                                  Phenya

### Page 2

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                2                 DBE/Inkhwekhweti/Inhlaba 2024
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

 TICONDZISO TEKUMAKA

 1.        Uma umhlolwa aphendvule imibuto lengetulu kwaleyo lelindzelekile, maka
           timphendvulo letisekucaleni kuphela. (Umhlolwa akumelanga aphendvule
           indzabambhalo kanye nemibuto lemifisha encwadzini yinye.)

 2.        ESIGABENI A, uma umhlolwa aphendvule ngato tonkhe totine tinkondlo
           (Tinkondlo letifundvwe eklasini), maka letimbili tekucala kuphela.

 3.        ESIGABENI B na C, uma umhlolwa aphendvule imibuto lemibili kulemifisha
           nobe imibuto lemibili yendzabambhalo, maka imphendvulo yekucala kuphela
           uyekele lelandzelako. Uma umhlolwa aphendvule yomine imibuto, maka
           kuphela imphendvulo yembuto wekucala kuleso naleso SIGABA, ngaphandle
           kwekutsi uphendvule munye umbuto lonemibuto lemifisha namunye umbuto
           wendzabambhalo.

 4.        Uma umhlolwa anike timphendvulo letimbili lapho imphendvulo yekucala
           iliphutsa kantsi lena yesibili iliciniso, akumakwe imphendvulo yekucala yesibili
           ayingamakwa.

 5.        Uma timphendvulo tingahambisani netinombolo temibuto, maka ulandzele
           ticondziso tekumaka.

 6.        Uma ngabe liphutsa lesipelingi litsikameta inshokutsi, akunganikwa limaki,
           kantsi nangabe inshokutsi ingatsikameteki, akunikwe limaki.

 7.        Umbuto wendzabambhalo: Uma indzabambhalo inemagama langaphasi
           kwalawo lemisiwe, umhlolwa akangajeziswa ngobe vele sewutijezise yena
           ngekwakhe. Nangabe indzabambhalo iyindze kakhulu, akahlolwe
           ngekwelikhono lakhe bese kucociswana nalabaphetse umsebenti wekumaka.
           Akusetjentiswe irubhriki yekumaka indzabambhalo lesesichibiyelweni A na
           B.

 8.        Imibuto lemifisha: Uma umhlolwa angakafaki bokhulumile kantsi kufanele
           acaphune, akangajeziswa.

 9.        Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe
           baphendvule      ngetimphendvulo     letitsi:    YEBO/CHA        nobe
           NGIYAVUMA/ANGIVUMI.       Onkhe    emamaki    anikwa  sizatfu/kuchaza
           ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.

 10.       Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki
           akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa
           LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO, onkhe emamaki anikwa
           sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 3

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                3                 DBE/Inkhwekhweti/Inhlaba 2024
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

 SIGABA A: TINKONDLO

 TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI

 UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

 'MAKE' – VE Fakude

 INDZABAMBHALO

 Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

 SINGENISO:
 Bahlolwa bachaza sihloko babuye bavete nekutsi make ulusito ngani ekhaya nasesiveni.

 UMTIMBA:

 Kuphawulwa kabanti ngekubaluleka kwamake ekhaya nasesiveni kulenkondlo lokufaka
 ekhatsi loku lokulandzelako:
 • Livi lamake lipholile- Make uyakwati kukhuluma nebantfu anike teluleko lapho
    kunetinkinga khona kube nekuthula.
 • Tandla tamake tiyabotjotela tiyaphilisa- Lokusho kutsi make uyakwati kunakekela
    bantfu ngekupholisa lapho kunemanceba khona.
 • Ngitetsembile tindlebe takhe, tindze tengca umsakato- Lokusho kutsi make uyakwati
    kulalela tonkhe tikhalo tebantfu abuye anike teluleko letifanele.
 • Make ulalela tonkhe tikhalo nato tive timlalele- Uma make asativile tikhalo tebantfu
    ubanika teluleko.
 • Make ungumuntfu lonemusa nesisa- Make unesihawu, uneluvelo, uyephana
    kungako kufanele ubonge uma unamake umesekele ngaso sonkhe sikhatsi.
 • Wena uyohlala ungumake- Lokusho kutsi make akagucuki uyohlala angumake
    njalo.

 (Nalokunye lokubhalwe kulenkondlo lokungakabalwa lapha ngenhla kwemukelekile.)

 SIPHETFO:
 Bahlolwa basonga konkhe lababhale ngako lapha ngenhla, lapho baveta khona
 kubaluleka kwamake ekhaya naseveni.

 BONA EMARUBHRIKI              EKUMAKWA           KWENDZABAMBHALO             YETINKONDLO
 SICHIBIYELO A.                                                                                     [10]

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 4

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                4                    DBE/Inkhwekhweti/Inhlaba 2024
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

 UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA

 'NGIBOSHIWE' – FC Nkosi

 2.1       Imvumelwanosicalo leyecako ngobe lemigca icala ngelilunga lelifanako
           kwehluka umugca losemkhatsini.                                                              (2)

 2.2       Luchumanosicalo ngobe yomibili lemigca icala ngeligama lelifanako.                          (2)

 2.3       Ubhale lenkondlo akhatsatekile ngobe kunikwe bantfwana emalungelo lenta
           kutsi angakhoni kubekhuta.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                                 (2)

 2.4       Isathaya/inkondlogceka, sonkondlo ugceka                 imitsetfo   lebekiwe   levuna
           bantfwana bese abasalawuleki.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                                 (2)

 2.5       Uphumelele ngobe uma uboshiwe awukhoni kwenta tintfo ngendlela lofuna
           ngayo, nalenkondlo ikhuluma ngekungakhoni kweluleka bantfwana ngenca
           yemalungelo labekiwe. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                           (2)
                                                                                                       [10]

 UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA

 'NGIMI LO' – FC Nkosi

 3.1       Imvumelwanosicalo ngobe yonkhe lemigca icala ngankhamisa 'U'.                               (2)

 3.2       Kubangelwa kutsi uma uwufundza, udvonsa umoya uphumule.                                     (2)

 3.3       Kungobe umcondvo wemugca we-19 uphelela emgceni we-20.                                      (2)

 3.4       Umugca we-28 wakhiwe ngemagama lamatsatfu bese kutsi umugca we-29
           wakhiwe ngemagama lamane.                                                                   (2)

 3.5       Sonkondlo uphumelele ngobe ingcikitsi yalenkondlo kuphuma enhluphekweni/
           kuphumelela, nalendzima iveta sonkondlo ajabulile ngemphumelelo yakhe.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                                 (2)
                                                                                                       [10]

Emalungelo agodliwe                                                                        Phenya

### Page 5

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                5                 DBE/Inkhwekhweti/Inhlaba 2024
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

 UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA

 'MBHUBHISI' – SC Msibi

 4.1       Luchumano loluvundlile/lolutjekile ngobe ligama lelisemgceni wekucala
           lelicindzetelwe lisemkhatsini kantsi emgceni wesibili lisekugcineni.                     (2)

 4.2       Takha sifanangwaca ngobe kuwo omabili lamagama kunemsindvo wangwaca
           'L' logcamile.                                                                           (2)

 4.3       Kucatsanisa ngobe kusetjentiswe emagama laphikisanako; Lomncane
           nalomdzala.                                                                              (2)

 4.4       Sonkondlo ucondze kutsi lesifo asibi netimphawu letibonakalako uma
           sikungena. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                   (2)

 4.5       Sonkondlo utecwayise kahle ngobe utsi isekhona imphilo kuphela nje uma
           tingalandzela imiyalo yabodokotela.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                              (2)
                                                                                                    [10]

                                                NA

 INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI

 UMBUTO 5: IMIBUTO LEMIFISHA

 'SELUSHIPHILE' – MA Mhlongo

 5.1    Sifanisongco.                                                                               (1)

 5.2    Selushiphile.                                                                               (1)

 5.3    Imvumelwanosigcino.                                                                         (1)

 5.4    Sifanangwaca.                                                                               (1)

 5.5    Lendzima inemigca le-11, linani lemagama emigceni lisukela egameni linye kuye
        kulamatsatfu.                                                                               (2)

 5.6    Sonkondlo ucondze kutsi seluphelile lolutsandvo lwabo futsi akasamcabangi
        ngalendlela abembona ngayo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                     (2)

 5.7    Sonkondlo uvete umoya wekwemukela lesimo lesimatima labebukene naso
        ngobe endzimeni yekugcina uyaveta kutsi nobe asambuka akasamcabangi.
        (Naleminye imibono lenembako yemukelelekile.)                                               (2)
                                                                                                    [10]

                                                                      SAMBA SESIGABA A:             30

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 6

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                6                 DBE/Inkhwekhweti/Inhlaba 2024
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

 SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU
 UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
 LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane
 Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
 Tigameko letenta         LaMagagula        afaneleke    kubitwa    ngemlingisi     logcamile
 kulenoveli.
 Singeniso
 Bahlolwa bachaza kutsi kuya ngani kutsiwe LaMagagula angumlingisi logcamile
 kulenoveli.
 Umtimba
 Bahlolwa babhala ngetigameko letiveta LaMagagula angumlingisi logcamile balandzela
 letihlokwana:
 Tinkinga labukene nato LaMagagula emendvweni:
 •     Kushiywa nguLushawulo ayewufuna umsebenti angasabuyi ekhaya.
 •     Kushonelwa nekungcwatjwa kwebantfwana angekho uyise.
 •     Kubulawa yindlala acele kudla kubomakhelwane.
 •     Kusebenta matima kubomakhelwane entela kutsi akhone kondla bantfwana.
 Tigameko letitsintsa LaMagagula naLushawulo:
 •     Kufika kwaLushawulo naTintfombi kaKhumalo ahamba nebantfwana bakhe.
 •     Kungondli bantfwana baLaMagagula.
 •     Kungangcwabi bantfwabakhe.
 •     Kwakhela Tintfombi indlu.
 Tigameko letitsintsa LaMagagula naTintfombi:
 •     Kunganakwa kwebantfwana baLaMagagula kunakwe baTintfombi.
 •     Kufa kwebantfwana baLaMagagula.
 •     Kucoshwa kwaLaHlophe kutsiwe uyatsakatsa.
 •     Kwemukela bantfwana baTintfombi labatele nendvodza yakhe.
 Kuphumelela kwaLaMagagula etifisweni takhe:
 •   Kusala nendvodza yakhe.
 •   Kuvela kwemaciniso kutsi nguTintfombi umtsakatsi.
 •   Kunakwa kwebantfwana baLaMagagula/Kuvela kwetisombululo.
 (Naletinye tigameko letingakabalwa lapha letigcamisa kutsi LaMagagula ungumlingisi
 logcamile kulenoveli temukelekile.)
 SIPHETFO:
 Bahlolwa basonga konkhe loko labebacoca ngako lapha ngenhla, ngetigameko
 letigcamisa kutsi LaMagagula ungumlingisi logcamile kulenoveli.
 CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela imibono
 yabo.
 BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                                      [25]
Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 7

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                7                 DBE/Inkhwekhweti/Inhlaba 2024
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

 UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA

 LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane

 7.1       Simonhlalo sekunakekelana nekwesekelana uma lomunye anenkinga ledzinga
           sisombululo.                                                                             (2)

 7.2       Kwatisa uyise njengenhloko yelikhaya lakaKhumalo ngobe ngekwelisiko
           awutikhulumi tindzaba temuti wakho ungakabikeli labadzala.                               (2)

 7.3       Ekucaleni kwalenoveli Lushawulo uvetwa atsandza Tintfombi bese kutsi
           kuletheksthi lengenhla sewuntjintjile uyamcosha lokumenta abe ngumlingisi
           loyindilinga.                                                                            (2)

 7.4       Kunemoya wekukhatsateka ngobe lenkinga lekhungetse likhaya lakaKhumalo
           yente kutsi kucelwe indvuna yendzawo itewubabonisa.                                      (2)

 7.5       Batsi uma basendlini nadzadzewabo wavele walimisa ngesihloko kwekutsi
           yena akalubhadzi lapho kutsiwa kuyiwa khona lokukhombisa kutsi Tintfombi
           unemfihlo.                                                                               (2)

 7.6       Letheksthi iluvutfondzaba ngobe umtsakatsi lobekacedza bantfwana
           bakaKhumalo sewutfolakele. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                   (2)

 7.7       Sigameko lesiveta kutsi bakholwela kulabaphasi kulapho kuyiwa emkhayeni
           kuyoshaya umhlahlo kutfolakale umtsakatsi kuveta kutsi bakholelwa kulaphasi.             (2)

 7.8       Letheksthi iyahambisana nesihloko ngobe sisho kuvela kwemaciniso
           nekuphela kwebuhlungu emtini wakaKhumalo, kuletheksthi sewutfolakele
           umtsakatsi labebanga letinkinga.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                              (2)

 7.9       Lushawulo wenta sincumo lesihle ngobe emva kwaloko kwaba nekuthula
           emndenini wakaKhumalo.                                                                   (2)

 7.10       Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
            Labatawutsi abengakakuhleli batawesekela ngekutsi:
            Tintfombi abesebentisa umutsi afuna kutsandvwa nguLushawulo kepha
            lomutsi wajika wabulala bantfwana bakaKhumalo.
            Labatawutsi abekuhlelile batawesekela ngemibono yabo lenembako.                         (2)

 7.11       Umbhali utjela tetsamelilwati kutsi ekhaya kubo kunetintfombi todvwa/Uyise
            abetsandza tintfombi ngalesikhatsi unina atetfwele/Bebalindze kutsi atiphatse
            kahle njengentfombi. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                        (2)

 7.12       •    Kumesekela kulesimo lakuso.
            •    Kumyisa kubeluleki bengcondvo.
            •    Kumtjela kutsi akasale asakhohlwa ngesitsembu anake umndeni wakhe.                 (3)
                                                                                                    [25]

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 8

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                8                 DBE/Inkhwekhweti/Inhlaba 2024
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

 UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO

 KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

 Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.

 Tigameko letenta kutsi Mphikeleli afaneleke kubitwa ngemlingisi logcamile
 kulenoveli.

 Singeniso
 Bahlolwa bachaza kutsi kuya ngani kutsiwe Mphikeleli angumlingisi logcamile
 kulenoveli.

 Umtimba
 Bahlolwa babhala ngetigameko letiveta umlingisi logcamile balandzela letihlokwana:

 Tinkinga labukene nato Mphikeli ngalesikhatsi afuna kufundza:

 •   Kuhlangabetana nebumatima bekutfola indzawo yekuhlala ngalesikhatsi afundza.
 •   Kungena kwaMphikeleli esikolweni asedlulelwe minyaka.
 •   Kucoshwa kwakhe esikolweni.
 •   Kuhlukunyetwa kwaMphikeleli ngemaphoyisa enyuvesi.

 Tigameko letitsintsa Mphikeleli nebakaTsabetse:

 •   Kuncishwa kwaMphikeleli indzawo yekuhlala.
 •   Kucoshiswa kwaMphikeleli esikolweni.
 •   Kufihlela Mphikeleli tincwadzi tekushona kwebatali bakhe.
 •   Kukhankasa ngeligama laMphikeleli emmangweni.

 Tigameko letitsintsa Mphikeleli emmangweni:

 •   Kwelaphisa Matsiya labephitsene engcondvweni.
 •   Kugcugcutela wonkhe umuntfu kutsi akabuyele esikolweni.
 •   Kwakhela bantfu tindlu letinesitfunti.
 •   Kusebentela ummango ngekwetsembeka angakhokhelwa ngumuntfu.

 Kuphumelela kwaMphikeleli etifisweni takhe:
 • Kuphumelela kwaMphikeleli ngemalengiso esikolweni.
 • Kuphumelela kwaMphikeleli elukhetfweni lwasosifundzave.
 • Kutfola tincwadzi tekushona kwebatali bakhe abuye avuse likhaya lakubo.

 (Naletinye tigameko letingakabalwa lapha letigcamisa kutsi Mphikeleli ungumlingisi
 logcamile kulenoveli temukelekile.)

 SIPHETFO:
 Bahlolwa basonga konkhe loko labebacoca ngako lapha ngenhla, ngetigameko
 letigcamisa kutsi Mphikeleli ungumlingisi logcamile kulenoveli.

 CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela imibono
           yabo.

 BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C                                      [25]

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 9

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                9                 DBE/Inkhwekhweti/Inhlaba 2024
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

 UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA

 KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi

 9.1       Lenkhulumo iveta simo sekujabula ngobe Tsabetse ukubona kusibusiso kufika
           kwaMphikeleli ekhaya kakhe.                                                              (2)

 9.2       'Ngikuletselwe nguNkulunkulu njengobe ulapha embikwami,' kusho likhehla
           lelinguTsabetse likhumula tibuko talo letiwako.                                          (2)

 9.3       Kuletheksthi Tsabetse ulungisa budlelwano bakhe naMphikeleli kantsi
           ekucaleni kwalenoveli abengafuni nekumbona Mphikeleli lokusho kutsi
           uyindilinga.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                              (2)

 9.4       Sikhulu Tsabetse ukhipha tincwadzi labetifihlile letikhomba kutsi abenelwati
           ngemathuna ebatali baMphikeleli.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                              (2)

 9.5       Lendlela yehluke ngekutsi kulesikhatsi sanyalo bantfu bagcina tincwadzi
           letinemininingwane lebalulekile etisefeni nobe basebentise tindlela tekhnoloji.          (2)

 9.6       Letheskthi iyincenye yeluvutfondzaba ngobe kuvela emaciniso ngebatali
           baMphikeleli kantsi futsi kusalindvwe imiphumela yelukhetfo/Tsabetse
           naMphikeleli bayacolelana. (Kunye kwaloku.)                                              (2)

 9.7       Kutfola tincwadzi tebatali bakhe kube neligalelo lekutsi atfole kukhululeka
           emoyeni, futsi akwati kukhomba bantfwana lapho kulele khona batali
           bakhe/Abetawukhona kuvakashela batali bakhe. (Kunye kwaloku.)                            (2)

 9.8       Lesihloko siyahambelana nenoveli yonkhe ngobe sisho                      kusebenta
           ngekutikhandla kute uphumelele njengobe enta Mphikeleli.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                              (2)

 9.9       Kwaba sincumo lesihle ngobe Sikhulu Tsabetse wamcobelela lwati
           ngetekuhola ummango njengobe naye abengumholi phambilini.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                              (2)

 9.10      Abengakakuhleli ngobe abesebentela umbuso wembalandlati/Abengafuni kutsi
           Mphikeleli   abe     nelwati    lolunyenti    ngetindzaba   tekuphatsa
           ummango/Abenemona ngobe angafuni kutsi Mphikeleli afane neyise
           lowabulawa ngumbuso welubandlululo. (Kubili kwaloku.)                                    (2)

 9.11      Umbhali umetse kahle ngobe abebanga/abelwela live lebelitsetfwe ngumbuso
           welubandlululo.                                                                          (2)

 9.12      •   Kumnika emavi ekumkhutsata kutsi abeketele ngobe kuyaphumelelisa.
           •   Kumesekela kuko konkhe lakwentako.
           •   Kumkhutsata kutsi achubeke asebentele ummango ngekwetsembeka.                        (3)
                                                                                                    [25]

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 10

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                10                DBE/Inkhwekhweti/Inhlaba 2024
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

 UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
 TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala
 Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
 Tigameko letenta kutsi Mlungisi afaneleke kubitwa ngemlingisi logcamile
 kulenoveli.
 Singeniso
 Bahlolwa bachaza kutsi kuya ngani kutsiwe Mlungisi ungumlingisi logcamile kulenoveli.
 Umtimba
 Bahlolwa babhala ngetigameko letiveta umlingisi logcamile balandzela letihlokwana:
 Tinkinga labukene nato Mlungisi emndenini:
 •     Liphupho leyise lelimcindzetela kutsi akatsatse umfati ngekushesha.
 •     Kungafunwa kwaLomusa nguLaNdlovu ngobe angumfelokati.
 •     Kwala kwamalume kuyewumlobolela.
 •     Kufika kwaSitsembile ekhaya kaboMlungisi kantsi sewutsandzana naLomusa.
 Tigameko letitsintsa Mlungisi naLomusa
 •     Kuhlangana kwaLomusa naMlungisi bagcine sebatsandzana.
 •     Kulwa kwaMlungisi naMacaleni kubangwa Lomusa.
 •     Kucabana kwaMlungisi naLomusa kubangwa kuyewuhlola ingati.
 •     Kubolekwa nekwengetwa kwemali yemalobolo.
 Tigameko letitsintsa Mlungisi nebangani bakhe
 •     Kwecwayiswa kwaMlungisi nguMadvodza ngemphilo yaLomusa.
 •     Kwecwayiswa kwaMlungisi nguSikhuni ngekutiphatsa kwaLomusa.
 •     Kwala ekucaleni kwaMadvodza naSikhuni kuyewulobola Lomusa.
 •     Kuhlela kwebangani baMlungisi kutsi ayewutibonela Lomusa asesicedzakoma.
 Kwehluleka kwaMlungisi etifisweni takhe
 •     Kuboshwa kwaLomusa ngelusuku lwemshado wabo.
 •     Kuvela kwebatali baLomusa basho kutsi nemali yemalobolo abayati kutsi
       yemukelwe ngubani.
 •     Kwehluleka kuteka umfati/Kungashadi.
 (Naletinye tigameko letingakabalwa lapha letigcamisa kutsi Mlungisi ungumlingisi
 logcamile kulenoveli temukelekile.)
 SIPHETFO:
 Bahlolwa basonga konkhe loko labebacoca ngako lapha ngenhla, ngetigameko
 letigcamisa kutsi Mlungisi ungumlingisi logcamile kulenoveli.
 CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisencwadzini letesekela imibono
 yabo.
 BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B
 na C.                                                                                              [25]

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 11

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                11                DBE/Inkhwekhweti/Inhlaba 2024
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

 UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA
 TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala
 11.1      INgodini ligama lendzawo lelilokishi lapho indzaba yenteka khona.                        (2)
 11.2      Kungalotjolwa kwaLomusa ekhaya kubo/Kuyewulotjolelwa bangani,
           kungabikhona nasinye sihlobo sakhe/Kukhishwa kwemali yemalobolo inikwe
           bangani bakhe Lomusa.
           (Kubili kwaloku.) (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                            (2)
 11.3      LaNdlovu ujabulele kulotjolwa kwaLomusa kuletheksthi kantsi ekucaleni
           abengafuni kuva lutfo ngaLomusa lokusho kutsi uyindilinga.                               (2)
 11.4      Lomoya wagucuka waba ngumoya wekujabha ngobe Lomusa akazange afike
           emshadweni.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                              (2)
 11.5      Akukho lobekati kutsi kungani Lomusa ale kuyewulotjolelwa ekhaya kubo,
           wavele watsi utawulotjolelwa eNgodini nobe kutawusetjentiswa likhaya
           lakabomngani wakhe lokukhomba kutsi unemfihlo.                                           (2)
 11.6      Letheksthi isiholela kuluvutfondzaba ngobe sekusondzele kutsi Mlungisi
           ashade afeze emaphupho akhe.                                                             (2)
 11.7      Imibono itawehluka, labatawutsi akutange kubasite batawesekela ngekutsi:
           Mlungisi wehluleka kuteka umfati ngobe Lomusa waboshwa.
           Labatawutsi kwasita, batawesekela ngekutsi Mlungisi wasindza ekushadeni
           nalesigebengu lesinguLomusa.                                                             (2)
 11.8      Sihloko siyahambisana nendzaba yonkhe ngobe sisho kutibophelela
           elutsandvweni njengobe naMlungisi simtfola atsandza Lomusa ngalokwecile
           nobe anemaphutsa.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                              (2)
 11.9      Sifundzisa kulalela bantfu labadzala uma bakwekhuta/Kutsatsa teluleko
           tebantfu labadzala ngobe sebayihambile lendlela/Kwemukela liciniso nobe
           lingasimnandzi futsi lingemukeleki. (Kunye kwaloku)
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                              (2)
 11.10     Bekubugebengu lobuhleliwe ngobe emalobolo emukelwa bangani bakhe abe
           anabo batali/Bekuhleliwe kutsi ayewulotjolelwa emcashweni/Kufihla kutsi
           unabo batali entela kutsi bangemukeli lamalobolo.
           (Kubili kwaloku.) (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                            (2)
 11.11     Umbhali wehlulekile kwetsa Lomusa libito ngobe akukho umusa lawuvetile
           kulendzaba, uyabulala, usigebengu futsi ubulala ummango ngekutsengisa
           tidzakamiva. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                 (2)
 11.12     •   Kumesekela njengemtali wakhe kutsi angatibulali.
           •   Kumyisa kubeluleki bengcondvo.
           •   Kucela emadvodza lanjengamalume wakhe lasayihambile lendlela
               ameluleke.
           • Kumcela kutsi ashade Sitsembile longumake wemntfwana wakhe.
           (Kutsatfu kwaloku.) (Naleminye imibono leyenembako yemukelekile.)                        (3)
                                                                                                    [25]

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 12

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                12                DBE/Inkhwekhweti/Inhlaba 2024
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

 UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
 SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa
 Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
 Tibonelo letiveta buchawe nesibindzi kulenganekwane, tibongo netaga.
 Singeniso
 Bahlolwa bachaza kutsi nguletinjani tigameko                 letiveta   buchawe    nesibindzi
 kulenganekwane, tibongo nalenkhulumobuciko.
 Umtimba
 Bahlolwa babhala ngetigameko letiveta buchawe nesibindzi kulenganekwane letsi
 Libhubesi Nalogwaja, tibongo teNgwenyama Mswati II nebucikonkhulumo
 lobulandzelako:
 Tinchazelo tetaga.
 Wadla sibindzi sengwenya- unesibindzi lesibi ungambulala umuntfu.
 Akabhenywa akasiyo insangu-akudlalelwa kuloyo muntfu.
 Lokwentiwe nguLogwaja lokuveta buchawe nesibindzi
 •   Kubitwa kwetilwane nguLogwaja lebekulisu lekutsi libhubesi litfole inyama kuto.
 •   Kuvalela tonkhe tilwane endlini, avuse libhubesi kutsi litibambele lenyama.
 •   Kuveta buchawe ngalesikhatsi libhubesi ligovuka nenyama lingasamniki.
 Lokwentiwa nguLogwaja lokuveta kutsi akabhenywa akasiyo insangu
 •   Kwakha lisu lekutiphindziselela ebhubesini.
 •   Kutjela Libhubesi kutsi abafulele indlu ngobe litulu liyeta kantsi lisu lekulibulala.
 •   Kubopha umsila weLibhubesi ngetjani eluphahleni lwendlu ngalesikhatsi bafulela.
 •   Kwehla kwaLogwaja ayodla inyama libhubesi lisale libulawa sangcotfo etulu
     eluphahleni.
 •   Kuhlindza libhubesi, embatse sikhumba salo lokuveta buchawe nesibindzi
     lesesabekako.
 Lokwentiwa yiNgwenyama Mswati II lokuveta buchawe nesibindzi
 •   Kugwaza bantfu idzimate idzinwe.
 •   Kuhlasela letinye tive.
 •   Kudla umuntfu asesiswini, atsatse nemfuyo.
 Lokwentiwa yiNgwenyama Mswati II lokuveta kutsi akabhenywa akasiyo insangu:
 •   Kuhlaselwa kwalamanye emakhosi lesatjwako.
 •   Kuhlaba titsa atifake umgobo.
 (Naletinye tigameko letingakabalwa lapha letigcamisa kutsi Logwaja neNgwenyama
 Mswati II bavete buchawe nesibindzi.
 SIPHETFO:
 Bahlolwa basonga konkhe loko labebacoca ngako lapha ngenhla lokuphatselene
 nalenganekwane, tibongo netaga.
 CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisetincwadzini letesekela imibono
 yabo.
 BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C.                                          [25]

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 13

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                13                DBE/Inkhwekhweti/Inhlaba 2024
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

 UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA

 SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa

 'INDVODZA LEYANIKWA LIDADA'

 13.1      'Lomfana nenina bebalamba/beswela tingubo tekwembatsa/Bebaphila imphilo
           lelukhuni, balala ngasemlilweni kuze kuse.' (Kubili kwaloku.)                            (2)

 13.2      Bekanebuntfu ngobe lomdzeshi wamnika lidada lelilifa lelitalela licandza
           legolide/ Bekamembulela timphahla. / Bekabapha kudla. (Kubili kwaloku)                   (2)

 13.3      Yajabula kakhulu ngobe seyibona kutsi umdzeshi uyiphe sipho lesihle
           nenhlupheko yaphela.                                                                     (2)

 13.4      Ludvweshu lwangephandle ngobe umdzeshi nalendvodza ababoni ngeliso
           linye endzabeni yesipho lamupha sona.                                                    (2)

 13.5      Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
           Labangavelani nalendvodza batawutsi kube walalela imiyalo yemdzeshi kutsi
           angalihlabi lidada, abetawuchubeka atsengise emacandza alo atentele imali
           lenyenti.
           Labavelana naye batawesekela ngemibono yabo lenembako.                                   (2)

 13.6      Lokuveta bunganekwane kuletheksthi ngulelidada lelitalela licandza legolide.             (2)

 13.7      Lesiphetfo sifundzisa kutsi kuhle weneliswe ngulophiwe kona/kugcina imiyalo/
           kungabi sidli/kungafuni kwati konkhe.                                                    (3)

 'MADIBA'

 13.8      Imvumelwanosicalo ngobe kucaliswe ngencenye lefanako kuyo yomibili
           lemigca.                                                                                 (2)

 13.9      Luchumanomkhatsini ngobe kuneligama lelifanako emkhatsini walemigca.                     (2)

 13.10     'Bewungasilo nakancane livaka'.                                                          (2)

 13.11     Lomugca usho kutsi Madiba wafundza sikolo wate wayewufundza enyuvesi
           yaseFort Hare watfola ticu.                                                              (2)

 13.12     Sakujabulela sive, lamuhla live selikhululekile encidzetelweni.                          (2)

                                                                      SAMBA SESIGABA B:             25

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 14

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                14                DBE/Inkhwekhweti/Inhlaba 2024
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

 SIGABA C: UMDLALO
 UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
 KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane
 Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
 Tifundvo letedluliswa ngumbhali kubafundzi balomdlalo.
 Singeniso
 Bahlolwa bachaza kabanti esingenisweni kutsi siyini sifundvo babuye basho nekutsi
 umbhali ubhala indzaba ngenhloso yekwedlulisa tifundvo letitsite.
 Umtimba
 Bahlolwa baveta tigameko letesekela letifundvo balandzela letihlokwana:
 •   Kuba nebangani labacotfo kuyaphumelelisa

     ➢   Ncobile nebangani bakhe bebasekelana etifundvweni tabo.
     ➢   Mphotfo naNcobile bagcugcutelana ngekubaluleka kwemfundvo.
     ➢   Ncane wakhutsata Ncobile kutsi abuyele esikolweni.
     ➢   Bangani bafaka sandla kutsi Mphotfo naNcobile babuyelane.
     ➢   Bangani bayesekelana uma lomunye asenkingeni.

 •   Tinkinga atingemi endleleni yemphumelelo yemuntfu

     ➢ Mphotfo akazange avumele inhlupheko ime emphumelelweni yakhe.
     ➢ Ncobile wakhulelwa waphindza wabuyela esikolweni.
     ➢ Tinkinga labahlangabetana nato elutsandvweni lwabo atizange tibavimbe kutsi
       bashade.
     ➢ Kungatsandvwa nguLaHleta akuzange kuvimbe imphumelelo yaMphotfo.
     ➢ Kubukelwa phasi ngummango akuzange nako kuvimbe imphumelelo yaMphotfo.

 •   Kubi kutsi batali bangeluleki bantfwana ngetindzaba telutsandvo
     ➢ Ncobile ugana akacedzi ngobe LaHleta akameluleki ngetindzaba telutsandvo.
     ➢ Hleta njengamalume wakhe naye ute teluleko letinhle latinika Ncobile.
     ➢ Ncane unetingani letimbili abe afundza sikolo.
     ➢ Mphotfo ukhulelisa Ncobile ngobe ute umuntfu lomeluleka ngelutsandvo.
     ➢ Ncane ubonakala angenaye umeluleki ngobe unetingani letinyenti abuye angayi
       esikolweni.
 (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
 Siphetfo:
 Bahlolwa basonga konkhe lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngetigameko letiveta
 letifundvo letingenhla.
 CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
 yabo.

 BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B
 na C.                                                                                              [25]

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 15

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                15                DBE/Inkhwekhweti/Inhlaba 2024
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

 UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA

 KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane

 15.1      Imveta angumuntfu lolukhuni, lotatiko nalongacoleli malula.                              (2)

 15.2      Ludvweshu lwangaphandle ngobe LaHleta naNcobile abavumelani
           ngendzaba yekutsi abuyele esikolweni yena asale nemntfwana.                              (2)

 15.3      Liphimbo laLaHleta lisetulu futsi utfukutsele kantsi laNcobile liphasi ngobe
           uyancenga, uyatisola sewuwabonile emaphutsa akhe.                                        (2)

 15.4      Bafundzi bafuna kwati kutsi LaHleta utawugcina avumile yini kusala
           nemntfwana Ncobile abuyele esikolweni.                                                   (2)

 15.5      Lokungenta letheksthi idlaleke njengemdlalo wemoya kutsi Ncobile nenina
           bahleli phasi bayacoca, letingcoco tingalalelwa emsakatweni.                             (2)

 15.6      Indlela  Ncobile     latiphatsa ngayo     kulomdlalo ayikehluki   ngobe
           uyafundza/uyagana/uyakhulelwa/uphendvula unina kabi kantsi lukhona lusha
           lwalamuhla lolukwentako loko.                                                            (2)
           Labatawutsi yehlukile batawesekela imibono yabo.

 15.7      Lethesksthi iyitfutfukisa ngekutsi Ncobile ufuna kubuyela esikolweni
           ayocedzisa tifundvo takhe njengobe ingcikitsi yalomdlalo yimfundvo.                      (2)

 15.8      Lomdlalo usenamisi ngobe lichawe lemdlalo lelinguNcobile liyaphumelela
           liyashada futsi lisebenta umsebenti lomuhle naHleta uyaboshwa ekugcineni.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                              (2)

 15.9      Lenkhulumo yalaHleta ineligalelo lekutsi nobe sewumdzala ungaya esikolweni
           salabadzala uyewutitfutfukisa ngemfundvo.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                              (2)

 15.10     Ngumlandzi longusatikonkhe ngobe wati imicabango yebadlali, indzawo
           labakuyo, umnyakato labawentako abuye avete nemiva yabo.
           (Naleminye imibono lenembaka yemukelekile.)                                              (2)

 15.11     LaMagagula abekwati kulamula nekuletsa kuthula emkhatsini waNcobile
           nenina/Watsatsa Ncobile ngalesikhatsi acoshwe nguMphotfo akhulelwe
           wayewuhlala naye wate wabeleka/Udlale indzima yekuba nguyise waNcobile
           emdlalweni. (Kubili kwaloku.) (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                (2)

 15.12     •   Hleta ubulala Gedlembane naLaMkhwanazi ngesihluku.
           •   Hleta uma endleleni yaMphotfo acambe emanga ngesisu saNcobile.
           •   Hleta uhlukumeta umshana wakhe ngekuhlala ambeka emabala kepha
               ekugcineni uyaboshwa, Ncobile uyaphumelela.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                              (3)
                                                                                                    [25]

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 16

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                16                DBE/Inkhwekhweti/Inhlaba 2024
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

 UMBUTO 16: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
 LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala
 Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
 Tifundvo letedluliswa ngumbhali kubafundzi balomdlalo.
 Singeniso
 Bahlolwa bachaza kabanti esingenisweni kutsi siyini sifundvo babuye basho nekutsi
 umbhali ubhala indzaba ngenhloso yekwedlulisa tifundvo letitsite kubafundzi.
 Umtimba
 Bahlolwa baveta tigameko letesekela letifundvo balandzela letihlokwana:
 •   Kukhetsa bantfu lotawusebentisana nabo ngekwetsembeka

     ➢ Indvuna Nsibandze beyetsembekile yesekela inkhosi ngaso sonkhe sikhatsi.
     ➢ Indvuna Mahubhulu beyingakatsembeki embusweni wenkhosi.
     ➢ Mahubhulu abedzelela inkhosi ayitjela emehlweni kutsi lakhe lisiphetfo.
     ➢ Indvuna Sigogodvolo abetsembekile ngobe abekwati kwecwayisa Mahubhulu
       labevukela umbuso.
     ➢ Sikhunyana naSigogodvolo batfunywa yinkhosi kuyewucela buhlobo kuletinye
       tive, bakwenta ngekwetsembeka.

 •   Kungahloniphi umholi kungakwenta utitfole usenkingeni

     ➢   Mahubhulu utitfola sekayedwa ngenca yekwedzelela inkhosi.
     ➢   Mahubhulu utitfola asalwa nato tonkhe tindvuna ngenca yekungahloniphi buholi.
     ➢   Mahubhulu ubitelwa emphakatsi kutewubukana nesigwebo sakhe.
     ➢   Mahubhulu utsatselwa sikhundla sekuhola libutfo leMahubhulu.
     ➢   Mahubhulu ugcina uyatibulala ngenca yekungemukeli sigwebo lesimfanele.

 •   Kuhle kucela teluleko nekungatsatsi tintfo ngemawala uma ungumholi.
     ➢ Inkhosi beyibonisana netindvuna tayo ngembi kwekutsatsa sincumo.
     ➢ Inkhosi beyibuye ibonisane nendlovukati Somnjalose ngembi kwekutsatsa
       sincumo.
     ➢ Inkhosi beyicala ngekuhlolisisa tintfo ngembi kwekutsatsa sincumo.
     ➢ Inkhosi ibita luchungechunge lwemihlangano kuboniswane.
     ➢ Inkhosi ayititsatseli tincumo iyodvwa.

 (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
 Siphetfo:
 Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngetigameko letiveta
 letifundvo letingenhla.
 CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
 yabo.

 BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B
 na C.                                                                                              [25]

Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 17

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                17                DBE/Inkhwekhweti/Inhlaba 2024
                                     SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

 UMBUTO 17: IMIBUTO LEMIFISHA

 LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala

 17.1      Somhlolo unesimilo lesihle ngobe uyakwati kusebenta                        nebantfu
           ngekubambisana futsi uyayemukela imibono yalabanye bantfu.                               (2)

 17.2      Inkhosi Somhlolo ibusa ngekusebentisa inchubo yentsandvo yelinyenti kantsi
           nelive leNingizimu Afrika lisebentisa inchubo yentsandvo yelinyenti.                     (2)

 17.3      Letindzaba labatikhulumako tishubile futsi timatima akufanele tifike etindlebeni
           talabanye bantfu.                                                                        (2)

 17.4      Bafundzi bafuna kwati kutsi emva kwalomhlangano sabakhona yini
           sisombululo salenkinga ledalwe nguMahubhulu.                                             (2)

 17.5      Lokungenta letheksthi idlaleke njengemdlalo wemoya kutsi labadlali babambe
           tingcoco lesingakhona kutilalela emsakatweni.                                            (2)

 17.6      Indlela Mahubhulu latiphatsa ngayo kulomdlalo ayikehluki kulena yalelive
           leNingizimu Afrika ngobe bakhona bantfu labavukela umbuso bafune kwenta
           tintfo ngendlela yabo njengaye Mahubhulu.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                              (2)

 17.7      Lethesksthi iyitfutfukisa ngekutsi kukhulunywa ngetindzaba               tembango
           webukhosi lobubangwa nguMahubhulu esigodzini sakaSomhlolo.
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                              (2)

 17.8      Lomdlalo uyimbangalusizi, uphela kabuhlungu ngobe Mahubhulu uyatibulala
           esiphetfweni.                                                                            (2)

 17.9      Lenkhulumo yaSikhunyana lecindzetelwe ingaba neligalelo lekutsi bantfu
           labasetihlalweni tebuholi basebentele kuletsa intfutfuko ebantfwini, bangatibuki
           bona kuphela. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                (2)

 17.10     Ungumlandzi longusatikonkhe ngobe uveta imicabango neminyakato yebadlali
           kuletheksthi.                                                                            (2)

 17.11     Somnjalose unina waSomhlolo uyamesekela aphindze amkhutsate ekuholeni
           sive/Umnikateluleko/Uyamesekela/Uyamekhuta/Uyameluleka.
           (Kubili kwaloku.)                                                                        (2)

 17.12     •   Mahubhulu akenti latfunywe kona yinkhosi ngalesikhatsi ayocela sihlobo
               lesihle.
           • Mahubhulu ufuna kutsatsa umbuso wenkhosi Somhlolo.
           • Mahubhulu wedzelela umbuso wenkhosi Somhlolo lokumente waphetsa
               kabi emphilweni.
           • Mahubhulu ugceka indlela inkhosi Somhlolo ibusa ngayo, utsi ibugwala
               ngobe ayihlaseli letinye tive. (Kutsatfu kwaloku)
           (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)                                              (3)
                                                                                                    [25]

                                                                      SAMBA SESIGABA C:             25
                                                                    SAMBA SAKO KONKHE:              80
Emalungelo agodliwe                                                                     Phenya

### Page 18

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                                       18                                                DBE/Inkhwekhweti/Inhlaba 2024
                                                            SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

SIGABA A: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABAMBHALO YENKONDLO [10 EMAMAKI]
     Timphawu                     Emalengiso             Licophelo lelisetulu          Lokwenetisako                  Lokusilele           Lokungaphumelelisi
 LOKUCUKETFWE                          5–6                          4                           3                          2                        0–1
                            -Sihloko sichazwe          -Sihloko sichazwe          -Sihloko sichazwe            -Kuchazwa kwesihloko      -Sihloko asikavisiswa
 Kuchazwa kwesihloko        ngalokujulile.             ngelicophelo lelisetulu    ngalokwenetisako.            akwenetisi.               nakancane.
 Kujula kwemibono,          -Luchungechunge            kukhomba kusivisisa        -Akhona lamanye              -Kulukhuni kutfola        -Akukho kucaphuna
 Kwesekela nekuvisiswa      lwemaphuzu                 -Emaphuzu ekwesekela       emaphuzu lamahle             emaphuzu lesekela         enkondlweni.
 kwetheksthi                lababatekako               ayevakala kodvwa           lesesekela sihloko           sihloko.                  -Luhlobo lwembhalo
                            ekwesekela lacashunwe      akaketfulwa ngendlela      ngalokwenetisako.            -Luhlobo lwembhalo        kanye nenkondlo
 6 EMAMAKI                  enkondlweni.               lelindzelekile             -Leminye imibono             kanye nenkondlo           akukavisiswa nakancane.
                            -Luhlobo lwembhalo         -Luhlobo lwembhalo         yesekelwe kodvwa             akukavisiswa kahle.
                            kanye nenkondlo            kanye nenkondlo            esikhatsini lesinyenti
                            kuvisiswa ngemalengiso.    kuvisiswa ngelicophelo     bufakazi abukholweki.
                                                       lelisetulu.                -Luhlobo lwembhalo
                                                                                  kanye nenkondlo
                                                                                  kuvisiswa
                                                                                  ngalokwenetisako.
 SAKHIWO NELULWIMI                       4                         3                            2                          1                         0–1
                            -Sakhiwo lesibumbene       -Sakhiwo lesicacile        -Bukhona bufakazi            -Sakhiwo sikhomba         -Sakhiwo lesingemukeleki
 Sakhiwo, Kuhleleka         ngemalengiso               lesinemibono lehleleke     lobutsite besakhiwo          emaphutsa ekuhlela        nakancane
 nekwetfula                 -Imibono yakhiwe           ngelicophelo lelisetulu    -Kubumbana nekuhleleka       -Imibono ayikahleleki     -Imibono ihlangahlangene
 Kusetjentiswa              yahleleka ngalokucacile    -Imibono letfuliwe         kwemibono kuyenetisa         ngalokubumbene            -Lulwimi lolunemaphutsa
 kwelulwimi, umoya,         nangemalengiso             iyalandzeleka              -Lulwimi lunemaphutsa        -Lulwimi lunemaphutsa     lamanyenti nesitayela
 nesitayela                 -Lulwimi, umoya            -Kunemaphutsa              langasho lutfo; umoya        lamanyenti                lesingemukeleki
                            nesitayela kuvutsiwe       lambalwa elulwimi,         nesitayela kuyenetisa        -Umoya nesitayela         -Umoya nesitayela
                            futsi akunamaphutsa        umoya nesitayela                                        akukemukeleki             akwemukeleki nakancane
                            -Emaphutsa eluhlelo,
                            sipelingi netimphawu
 4 EMAMAKI                  tekufundza kuyindlala

CAPHELA: Nangabe umhlolwa angakabhali ngalokufunwa ngumbuto, abe abhale lokuhlanhlatsako, akanganikwa emamaki ako kokubili, Lokucuketfwe, Sakhiwo
         neLulwimi.

Emalungelo agodliwe                                                                                                                                 Phenya

### Page 19

Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2                                       19                                            DBE/Inkhwekhweti/Inhlaba 2024
                                                            SC/NSC – Ticondziso Tekumaka

SIGABA B NA-C: RUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABAMBHALO – YENOVELI TEMDZABU NEMDLALO [25 EMAMAKI]
       Timphawu               Emalengiso        Licophelo lelisetulu          Lokwenetisako               Lokusilele                  Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE                     12–15                  9–11                        6–8                       4–5                             0–3
                       -Imphendvulo           -Imphendvulo              -Sihloko sichazwe          -Sihloko sichazwe               -Kuncane kakhulu
Kuchazwa kwesihloko    lenemininingwane       lenemininingwane          ngalokwenetisako           ngekunyanyalata                 kuvisiswa kwesihloko
Kujula kwemibono,      lengemalengiso         lesecophelweni lelisetulu kodvwa akusito tonkhe      ngaphandle                      -Mncane kakhulu
Kwesekelwa nekuvisiswa lababatekako: 14–15    -Sihloko sichazwe         tinhlangotsi leticikelelwe kwemininingwane                 umzamo wekuphendvula
kwetheksthi            Imphendvulo            ngelicophelo lelisetulu   ngalokuphelele             lesekelako                      umbuto
                       lenemininingwane       kukhomba kusivisisa       -Akhona lamanye            -Ambalwa kakhulu                -Imibono ayikholweki
15 EMAMAKI             lengemalengiso         -Lamanye emaphuzu         emaphuzu lamahle           emaphuzu lafanele               -Luhlobo lwembhalo
                       langababateki: 12–13   ekwesekela ayevakala      lesesekela sihloko         kwesekela sihloko               kanye netheksthi
                       -Sihloko sichazwe      kodvwa akaketfulwa        ngalokwenetisako           -Kuncane kakhulu                akukavisiswa nakancane
                       ngalokujulile          ngendlela lelindzelekile  -Lamanye emaphuzu          kuvisiswa kweluhlobo
                       -Luchungechunge        -Luhlobo lwembhalo        esekelwe kodvwa            lwembhalo netheksthi
                       lwemaphuzu             kanye netheksthi          esikhatsini lesinyenti
                       lababatekako           kuvisiswa ngelicophelo    bufakazi abukholweki
                       ekwesekela lacashunwe lelisetulu                 -Kukhona lokusilele
                       etheksthini                                      ekuvisiseni luhlobo
                       -Luhlobo lwembhalo                               lwembhalo kanye
                       kanye netheksthi                                 netheksthi
                       kuvisiswe ngemalengiso
SAKHIWO NELULWIMI                 8–10                   6–7                        4–5                       2–3                             0–1
                       -Sakhiwo lesibumbene   -Sakhiwo lesicacile       -Bukhona bufakazi          -Sakhiwo sikhomba               -Kungahleleki kahle
Sakhiwo, Kuhleleka     -Singeniso nesiphetfo  lesinemibono lehleleke    lobutsite besakhiwo        emaphutsa ekuhlela              kwesakhiwo kukhinyabeta
nekwetfula             lesingemalengiso       ngelicophelo lelisetulu   -Kuhleleka nekubumbana -Imibono ayikahleleki               kubumbana kwemibono
Kusetjentiswa          -Imibono yakhiwe       -Singeniso nesiphetfo     -Kuhleleka nekubumbana ngalokubumbene                      -Emaphutsa elulwimi
kwelulwimi, umoya,     yahleleka ngemalengiso kanye naletinye tindzima kwemibono kuyenetisa        -Lulwimi lunemaphutsa           nesitayela
nesitayela             -Lulwimi, umoya        kuhleleke                 kodvwa kunemaphutsa        lamanyenti                      lesingakemukeleki kwenta
                       nesitayela kuvutsiwe   ngalokubumbene            -Lulwimi lunemaphutsa      -Umoya nesitayela               lombhalo ungabi
10 EMAMAKI             futsi akunamaphutsa    -Imibono ihleleke         lambalwa; umoya            akwemukeleki                    yimphumelelo
                                              ngelicophelo lelisetulu   nesitayela kuyenetisa      Kuhleleka kwetindzima           -Umoya nesitayela
                                              -Kunemaphutsa             Kuhleleka kwetindzima      kunemaphutsa                    akwemukeleki
                                              lambalwa elulwimi,        kuyenetisa                                                 -Tindzima
                                              umoya nesitayela                                                                     tihlangahlangene
KWEHLUKA KWEMAMAKI                 20–25                       15–19                        10–14                    5–9                      0–4
  • Kufanele kungabi nemehluko wemazinga lamabili emkhatsini welimaki leSakhiwo neLulwimi nelimaki laLokucuketfwe.
  •  Imphendvulo lengaphendvuli umbuto ayinganikwa emamaki aLokucuketfwe neweLulwimi neSakhiwo.

Emalungelo agodliwe

## Related documents

- [Siswati HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-siswati/0b3a147e-b7e2-4109-b740-772e11bbebe9) — siSwati HL · Memo · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P3 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-3-siswati/aafa2ee5-5495-4fb9-9024-491aaeb1dbfc) — siSwati HL · Memo · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2023-mg/dad8fd1d-f0e2-4dfb-9749-f89a3be43849) — siSwati HL · Memo · 2023 · siSwati
- [Siswati HL P2 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2018-memo/3a68b773-88df-4423-9481-736609a87510) — siSwati HL · Memo · 2018 · siSwati
- [Siswati HL P2 May June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2017-memo/960965e9-64a2-4d0c-ba61-7577aedb2386) — siSwati HL · Memo · 2017 · siSwati
- [Siswati HL P2 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-may-june-2016-memo/7135e757-4cf9-41c0-883d-5af60ae7caea) — siSwati HL · Memo · 2016 · siSwati

## More from Grade 12 siSwati HL

- [Gr 12 Siswati HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-siswati-hl-atp-2023-24/75f62113-da4b-45a7-9f01-44907b6280d9) — ATP
- [Siswati HL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-siswati/5504d3f6-d445-4b7c-890b-d33e9001ccbe) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-siswati/d7bb23ae-1e93-41b0-92fb-ec2dc10c6623) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-siswati-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-siswati/854dd481-0f47-4c71-8c5d-4b094d44ab43) — QP · 2025 · siSwati
- [Siswati HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p1-nov-2024/e5b6305a-16b7-4a24-9c06-9b2cd873944d) — QP · 2024 · siSwati
- [Siswati HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/siswati-hl-p2-nov-2024/51e863f1-046b-46ab-9d80-e6b9d812a0b5) — QP · 2024 · siSwati

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
