# Xitsonga HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2024 Question Paper > Grade 12 Xitsonga HL Paper 2 question paper from the NSC June Exam 2024, 40 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available. - Page: https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/13f51677-f6c2-4f53-882b-d07a3b38bf01 - Updated: 2026-09-28 - Subject: Xitsonga HL - Grade: Grade 12 - Language: Xitsonga - Document type: Question paper - Year: 2024 - Exam period: NSC June Exam - Paper: 2 - Curriculum: CAPS - Pages: 40 Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2024 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/13f51677-f6c2-4f53-882b-d07a3b38bf01) ## About this document Xitsonga Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2024 · xitsonga. Question paper, 40 pages. Read online or download the PDF. Read it free online on the page above; download the PDF from there. ## Document text Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction. ### Page 1 Confidential SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL) PAPILA RA VUMBIRHI (P2) MUDYAXIHI/KHOTAVUXIKA 2024 TIMARAKA: 80 NKARHI: Tiawara ti2½ Papila leri ri na tipheji ta 40. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 2 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 2 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential SWITSUNDZUXO NA VUXOKOXOKO 1. Hlaya switsundzuxo u nga si sungula ku hlamula swivutiso. 2. U nga ringeti ku hlaya papila ra swivutiso hinkwaro. Xiya tafula ra nongonoko wa vundzeni leri nga eka pheji ya 4 u ri karhi u fungha nhlayo ya swivutiso leswi vutisiweke eka matsalwa lama u ma dyondzeke. Endzhaku ka sweswo hlaya swivutiso swa kona u ri karhi u hlawula leswi u nga ta swi hlamula. Papila leri ra swivutiso ri na swiyenge SWINHARHU: 3. XIYENGE XA A: Vutlhokovetseri (30) XIYENGE XA B: Novhele/Mfuwo wa rixaka (25) XIYENGE XA C: Ntlangu (25) 4. Hlamula NTLHANU wa swivutiso ntsena, SWINHARHU eka XIYENGE XA A, XIN'WE eka XIYENGE XA B na XIN'WE eka XIYENGE XA C hi mukhuva lowu: XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO: Hlamula swivutiso SWIMBIRHI. XITLHOKOVETSELO XO KA XI NGA RI XA NDZAWULELO: Swa boha leswaku u xi hlamula. XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA: Hlamula xivutiso XIN'WE. XIYENGE XA C: NTLANGU: Hlamula xivutiso XIN'WE. 5. MAHLAWULELO YA SWIVUTISO EKA SWIYENGE SWA B: (NOVHELE/ MFUWO WA RIXAKA) NA C: (NTLANGU):  Hlamula NTSENA swivutiso swa novhele/mfuwo wa rixaka na ntlangu lowu u wu dyondzeke.  Hlamula XIVUTISO XIN'WE xa XITSALWANA na XIN'WE xa XIMBANGU. Loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA B, u fanele ku hlamula xa ximbangu eka XIYENGE XA C. Loko u hlamula xivutiso xa ximbangu eka XIYENGE XA B, u fanele ku hlamula xa xitsalwana eka XIYENGE XA C. Tirhisa tafula ra nongonoko wo tikamba leri nga eka pheji ya 5 ku vona loko u hlawurile swivutiso himfanelo. 6. VULEHI BYA TINHLAMULO  Xivutiso xa xitsalwana eka Vutlhokovetseri xi fanele xi hlamuriwa hi marito ya kwalomu ka 250–300.  Swivutiso swa xitsalwana eka swiyenge swa Novhele/Mfuwo wa rixaka na Ntlangu swi fanele swi hlamuriwa hi marito ya kwalomu ka 400–450.  Vulehi bya tinhlamulo eka swivutiso swa ximbangu byi ta lawuriwa hi ntsengo wa timaraka. Vakamberiwa va fanele ku hlamula hi ku kongoma na hi nkhaqato. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 3 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 3 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential 7. Landzelela switsundzuxo leswi nga ekusunguleni ka xiyenge xin'wana na xin'wana himfanelo. 8. Nombora tinhlamulo ta wena ku ya hilaha swivutiso swi nomboriweke hakona eka papila leri ra swivutiso. 9. Sungula xiyenge XIN'WANA na XIN'WANA eka pheji YINTSHWA. 10. Mpimanyeto wa matirhiselo ya nkarhi: XIYENGE XA A: Timinete ta kwalomu ka 40 XIYENGE XA B: Timinete ta kwalomu ka 55 XIYENGE XA C: Timinete ta kwalomu ka 55 11. Tsala swi basa no vonaka. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 4 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 4 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential TAFULA RA NONGONOKO WA VUNDZENI Pheji leyi yi ta pfuna vakamberiwa ku hlawula swivutiso leswi va lavaka ku hlamula swona handle ko hlaya papila ra swivutiso hinkwaro. XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI Switlhokovetselo swa ndzawulelo: Hlamula swivutiso SWIN'WANA na SWIN'WANA SWIMBIRHI. NOMBORO YA XIVUTISO MUXAKA WA XIVUTISO TIMARAKA NOMBORO YA PHEJI 1. 'Dyandza ri nghenile' Xitsalwana 10 6 2. 'Makhelwana u hundzile' Ximbangu 10 8 3. 'Mbyana' Ximbangu 10 10 4. 'Xi ta bulukela muchayeri!' Ximbangu 10 12 NA Xitlhokovetselo xo ka xi nga ri xa ndzawulelo: Swa boha leswaku u xi hlamula. 5. 'Vutlhari' Ximbangu 10 13 *LEMUKA LESWI: Hlamula xivutiso XIN'WE xa XITSALWANA na XIN'WE xa XIMBANGU. Loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE xa B, u languteriwa ku hlamula xa ximbangu eka XIYENGE xa C. Eka XIYENGE xa B na xa C, hlamula xivutiso XIN'WE ntsena eka XIYENGE xin'wana na xin'wana. XIYENGE XA B: NOVHELE NOVHELE: Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu.* 6. Mulunguntima Xitsalwana 25 15 7. Mulunguntima Ximbangu 25 15 8. Mibya ya nyekanyeka Xitsalwana 25 18 9. Mibya ya nyekanyeka Ximbangu 25 18 10. Ximitantsengele Xitsalwana 25 21 11. Ximitantsengele Ximbangu 25 21 KUMBE MFUWO WA RIXAKA: Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu.* 12. Rivomba ra Vutsonga Xitsalwana 25 24 13. Rivomba ra Vutsonga Ximbangu 25 24 XIYENGE XA C: NTLANGU Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu. 14. Hlamba vunwa nandzuwe Xitsalwana 25 29 15. Hlamba vunwa nandzuwe Ximbangu 25 29 16. Vukosi i mberha Xitsalwana 25 32 17. Vukosi i mberha Ximbangu 25 32 18. Xivoni xa vutomi Xitsalwana 25 35 19. Xivoni xa vutomi Ximbangu 25 35 20. Vadyondzi va namuntlha Xitsalwana 25 38 21. Vadyondzi va namuntlha Ximbangu 25 38 *LEMUKA LESWI: Eka SWIYENGE SWA B na C, hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana na XIN'WE xa ximbangu. A wu fanelangi ku hlamula SWIMBIRHI swa xitsalwana kumbe SWIMBIRHI swa ximbangu. 2024 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 5 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 5 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential TAFULA RA NONGONOKO WO TIKAMBA LOKO SWIVUTISO SWI HLAWURIWILE HIMFANELO. Tatisa mavangwa lama pfulekeke hi ku tirhisa mfungho wa gwaju () ku kombisa leswaku u hlamurile nhlayo leyi lavekaka ya swivutiso. XIYENGE NOMBORO NHLAYO YA MFUNGHO YA XIVUTISO SWIVUTISO WA LESWI GWAJU FANELEKE KU () HLAMURIWA A: VUTLHOKOVETSERI (Switlhokovetselo swa 1–4 2 ndzawulelo) A: VUTLHOKOVETSERI (Xitlhokovetselo xo ka xi 5 1 nga ri xa ndzawulelo) B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA 6–13 1 (Xitsalwana kumbe ximbangu) C: NTLANGU (Xitsalwana kumbe 14–21 1 ximbangu) LEMUKA: Eka SWIYENGE swa B na C, hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana na XIN'WE xa ximbangu. A wu fanelangi ku hlamula SWIMBIRHI swa xitsalwana kumbe SWIMBIRHI swa ximbangu. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 6 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 6 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO TSIMA RA VUTLHOKOVETSERI – MJ Baloyi et al. SWILERISO:  Hlamula swivutiso swin'wana na swin'wana SWIMBIRHI exikarhi ka swivutiso swa 1–4.  Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana xa 1, a yi ve na marito ya kwalomu ka 250–300, yi tlhela yi va hi xivumbeko xa xitsalwana, KU NGA RI xo xaxameta timhakankulu. XIVUTISO XA 1: XITSALWANA Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. DYANDZA RI NGHENILE – MA Khosa 1 Mapapa ya hangalakile, 2 Mpfula yi ala ku sewula. 3 Mberha yi ala ku wa. 4 Timpfula ta dyondzo ti kuvile. 5 Dyandza ra dyondzo ri nghenile. 6 Dyondzo yi hundzulerile bya ngoma ya timbyana. 7 Milambu ya dyondzo se yi phyile. 8 Tinguva ta lembe se ti cincile. 9 Tiva ra vutivi se ri phyile. 10 Dyondzo se ya luma. 11 Dyondzo se yi nyumbhile. 12 Vana dyondzo se eka vona i xinghunghumana. 13 Dyondzo se yi va swirhe timbilu. 14 Loko va byeriwa hi yona va hlamba na timbilu. 15 Ku va byela hi yona se u va dlamurile. 16 Ku vona makhumbi ya dyondzo, 17 Onge va vone xintlen'wana. 18 Tibuku ti kurhile, ti humile nkuxu. 19 Timbuva ta vutomi ti hehliwile. 20 Dzovo ra vukosi ri tele tinsumba. 21 Xikhiya xa vutomi xi rhosile. 22 Tshanga ra ndzhaka ya vutomi ri dengile, 23 Migoqo va tshiverile va orhela ndzilo wa vuxika. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 7 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 7 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential 24 Vantshwa exikolweni ko yeriwa vito. 25 Vo yisa mitsumbu, ku ya tatisa nhlayo ntsena. 26 Va byeli hi ku kunguhata mi ta tlulana milenge. 27 Xa vona i ku hlayela masiku ya mudende. 28 Tijini na tikhavhela hi yo silabasi ya kona. 29 Makarata na switokofela hi wo ntirhokaya. 30 Hakunene tiko ri borile, i swivungu pficipfici, ngulee! Kombisa hilaha mutlhokovetseri a tirhiseke ririmi ra vutshila hakona eka xitlhokovetselo lexi nga laha henhla u ri karhi u kongomisa eka mintila ya 6, 12, 14, 18 na 26. [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 8 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 8 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential XIVUTISO XA 2: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. MAKHELWANA U HUNDZILE – HG Makhubele 1 Vuxaka bya vukhelwana a bya ha hanyi. 2 A hi pfuxelana mpundzu, nhlekanhi, madyambu, 3 A hi vonisana xa vusiku ni xa nhlekanhi, 4 Makhelwana u hundzile ku sale ku swondzolotana kunene ntsena, 5 Vuxaka lebyiya byo kombelana ni munyu dzu! 6 A ka ha dzahisaniwi fole, vutsondze byo tidlayela mbyana. 7 Ka nyumaniwa bya mukon'wana lontshwa na mana wa nsati. 8 Ku khala swimonyo na swigodo ntsena. 9 Ku pfhumba vukwele, vuciva na ku navelelana rifu ntsena. 10 Xana ndzi dyile yini xa wena makhelwana ndzi ta riha nandzu? 11 Leswi u koxaka bya mina vutomi wena u ta helela kwihi ke? 12 Xikwembu xi ku nyikile wa wena moya, 13 Kambe ematshan'wini yo hefemula wa wena moya se u hefemula mina. 14 Hambi rivengo ra ximanga na kondlo a ri khi nchumu eka hina. 15 Hambi a ndzi lo tsemakanya hi le tin'hwembeni ta wena a swi nga ta fika kwalaho. 16 Loko a wo kota ku fika laha ku nga ni moya wanga kona hi! 17 A wu ta wu khaluta wu nga se wela na le hansi. 18 Aredzi, swi ta vonaka hi siku ka ntshovelo. 19 Nandzu wu ta avanyisiwa hi Mumbi. 20 Yena muendli wa Tilo ni Misava. 2.1 Hi rihi hungunkulu leri xitlhokovetselo lexi xi humelerisaka rona? (2) 2.2 Tshaha ntila eka ndzimana ya vumbirhi lowu vulaka leswaku mutlhokovetseri u dlayiwa hi xivundza hikokwalaho ka xiyimo lexi nga kona. (1) 2.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Eka ntila wa 10 lowu nge: 'Xana ndzi dyile yini xa wena makhelwana ndzi ta riha nandzu?' mutlhokovetseri u navela ku tiva lexi a xi … A dyeke. B tlakuleke. C onheke. D tekeke. (1) 2.4 Mutlhokovetseri eka ntila wa 4 lowu nge: 'Makhelwana u hundzile ku sale ku swondzolotana kunene ntsena' u tirhisile rito 'swondzolotana'. Nyika nhlamuselo ya rona ya masiku hinkwawo na leswi ri vulaka swona eka xitlhokovetselo. (3) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 9 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 9 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential 2.5 Ntila wa 8 lowu nge: 'Ku khala swimonyo na swigodo ntsena' na wa 9 lowu nge: 'Ku pfhumba vukwele, vuciva na ku navelelana rifu ntsena', yi tshikelela/ tiyisisa yini? (1) 2.6 Loko a wu ri kusuhi na vanhu lava ku tlhokovetseriwaka hi vona a wu ta va tsundzuxa yini mayelana na vuxaka bya vona tanihi vaakelani? (2) [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 10 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 10 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential XIVUTISO XA 3: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. MBYANA – HT Chauke 1 Haa, vusiwana byi ni xilandzu mbuyangwana! 2 Sweswi va nga te ndzi mbyana hakunene, 3 Mina marhandzeka-loko-swi-bihile ntsena! 4 Laha swi nga saseka kona vana va vona hi vo' vanhu ntsena, 5 Ntirho wa mina i ku pfutsekisiwa swi nga heri ntsena. 6 Kasi vumbyana bya mina byi ta helela kwihi ke? 7 Ndzi to kala ndzo, mbhinyi na xikomu ndza ha ri mbyana ke? 8 Loko va ku ku na mahanyelanhlomulo kasi va vula mina ke? 9 Vatswari vanga, a mi hundzuluxinyana swikosi mi phalala? 10 Leswi ndzi tswariweke ndzi ri mbyana, 11 Vana va mina na vona va ta va timbyana? 12 Swakudya swa kona ndzo hoxeriwa kunene ku tiyisisa vumbyana byanga. 13 Xa mina i ku londzota miladza yo nyakapfala siku leri ngo va siku, 14 Loko ku ri nyama va tswontswa mongo hinkwawo wu ku bi! 15 Hi kona ndzi nga ta hoxetiwa marhambu ndzi rilela kona. 16 Loko va swi lava ndzi rhambiwa ku ya eku hloteni, 17 Ndzi ta vona maxangu hi ku hlongorisa swihari, 18 Ndzi ta mintela marha ndzi ehleketa leswaku ndzi ta lawuriwa ku antswa. 19 Loko se swi swekiwile swi vupfa hi mina n'wamarhambu, 20 Swa mina swa vava vamanana! 21 Loko ri perile hi mina murindzi wa muti, 22 Loko ndzi twa ku chakala, ndzi vukula ndzi ya kona, 23 Nkarhi walowo vona va ba swingoro swi gigelana, 24 Loko va swi lava ndzi to bukutiwa ndzi ku pyee! 25 A swi antswi ndzi cincana na vona ndzi va munhu vona va endla mbyana? 26 Va ta twanyana leswi ndzi swi twaka na mina ka! 27 A ndzi ta va komba xo mita hi huku, 28 Vuhlonga bya mina byi tlula na bya vana va Israel ehansi ka Faro. 29 Kambe a swi na mhaka hikuva Hosi ya swi vona. 30 Rin'wana ra masiku ndzi ta endla Lazaro wa vona, 31 Va ta cangayila va lava ku pfuniwa hi mina ndzi ri ePharadayisini, 32 Ndzilo wu ta va oxa va nyeka vutomi hinkwabyo. 3.1 Nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi. (2) 3.2 Tsavula ntila eka ndzimana yo sungula lowu humelerisaka leswaku munhu loyi ku tlhokovetseriwaka hi yena a a navela ku pfuniwa hi vatswari kambe va hundzile emisaveni. (1) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 11 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 11 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential 3.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Ntila wa 7 lowu nge: ʹNdzi to kala ndzo, mbhinyi na xikomu ndza ha ri mbyana ke?ʹ wu vula leswaku munhu loyi u ta kala a … a ri xisiwana. A suka B lova C teka D kula (1) 3.4 Mutlhokovetseri eka ntila wa 13 lowu nge: ʹXa mina i ku londzota miladza yo nyakapfala siku leri ngo va sikuʹ u tirhisile rito ʹlondzotaʹ. Nyika nhlamuselo ya rona ya masiku hinkwawo na leswi ri hlamuselaka swona eka xitlhokovetselo. (3) 3.5 Xana ntila wa 30 lowu nge: ʹRinʹwana ra masiku ndzi ta endla Lazaro wa vonaʹ wu hlamusela yini? (1) 3.6 Xana u yima na kona ku navela ka mutlhokovetseri loku humelerisiwaka hi ntila wa 32 lowu nge: ʹNdzilo wu ta va oxa va nyeka vutomi hinkwabyoʹ? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 12 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 12 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential XIVUTISO XA 4: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. XI TA BULUKELA MUCHAYERI! – KJ Ngobeni 1 Siku tilo ri nga ta hlanuka, 2 Misava yi khuluka bya magandlati, 3 Tinyeleti na nꞌweti swi tshama emisaveni, 4 Malwandle ya vila ya khapakhapa, 5 Vulala bya vanhu na swihari byi nꞌoka, 6 Nꞌwana xi ta anꞌwa hi tsheve. 7 Varhangeri mi ta nꞌwi byela yini ke? 8 Hikuva Murhumi wa nꞌwina u ta lava mbuyelo, 9 A mi ti dyisa kwihi ke? 10 Lotani miehleketo yo hlamula mi nga kanghanꞌwi, 11 Hikuva hi nꞌwina mi nga na vutihlamuleri. 12 Tshamani mi tatile tivoni hi mafurha, 13 Leswaku loko muteki a fika a mi kuma mi lunghile, 14 Handle ka swona, xi ta mi bulukela muchayeri wa ximoko. 4.1 Hi xihi xifaniso xa le miehleketweni lexi humelerisiwaka hi xitlhokovetselo lexi? (2) 4.2 Tshaha ntila lowu kombisaka leswaku vanhu lava ku tlhokovetseriwaka hi vona va fanele ku va va tilulamisile minkarhi hinkwayo. (1) 4.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Hi ntila wa 10 lowu nge: 'Lotani miehleketo yo hlamula mi nga kanghanꞌwi', mutlhokovetseri u vula leswaku va fanele va hlamula handle ko ... A kanakana. B ehleketa. C vutisiwa. D xavelela. (1) 4.4 Mutlhokovetseri eka ntila wa 8 lowu nge: 'Hikuva Murhumi wa nꞌwina u ta lava mbuyelo' u sungurile rito 'Murhumi' hi letere lerikulu. Xana hi ntolovelo matsalelo lawa ya tirhisiwa loko ku vulavuriwa hi mani? Tlhela u kombisa hilaha a ri tirhiseke hakona eka xitlhokovetselo lexi. (3) 4.5 Xana mutlhokovetseri u lemukisa vanhu lava ku tlhokovetseriwaka hi vona yini eka xitlhokovetselo lexi? (1) 4.6 Loko a wu ri unꞌwana wa lava ku tlhokovetseriwaka hi vona a wu ta titwa njhani endzhaku ko hlaya xitlhokovetselo lexi? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [10] NA Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 13 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 13 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential XITLHOKOVETSELO XO KA XI NGA RI XA NDZAWULELO (SWA BOHA LESWAKU U XI HLAMULA) VHILWA RA VUTOMI – SJ Malungana XIVUTISO XA 5: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. VUTLHARI – SJ Malungana 1 Tshikani vuntlunya mi ta xurha, 2 Tshikani vurivata mi ta kula. 3 Fuwani vutlhari mi ta hanya, 4 Ku hanya ko fuwa vutlhari ku tlula nsuku. 5 Vutlhari i ku fuwa xivono evutonꞌwini. 6 Vutlhari i ku fuwa ku titsongahata. 7 Vutlhari i ku tinyika moya evanhwini. 8 Vutlhari byi kumiwa hi tindleve. 9 Vutlhari i ku mamela, 10 Vutlhari i ku chava manyala, 11 Manyala yo papalata swiletelo. 12 Vutlhari i ku nyefula mihoni ni nkwikwirimba. 13 Yima hi rero, 14 Dyambu ri ta ku tlhavela. 15 Masana ya ta ku tlharamula ngati. 16 Vutlhari vo byi khulela. 5.1 Nyika nkomiso wa xitlhokovetselo lexi. (2) 5.2 Tsavula ntila eka ndzimana yo sungula lowu hlamuselaka leswaku loko munhu a ri na vutlhari u na leswinene evutonꞌwini leswi hundzaka na rifuwo/rifumo. (1) 5.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Loko mutlhokovetseri eka ntila wa 8 a ku: 'Vutlhari byi kumiwa hi tindleve' u hlamusela leswaku ku kuma vutlhari munhu u fanele ku va loyi a … van'wana. A hembelaka B rhandzaka C holovisaka D yingisaka (1) 5.4 Eka ntila wa 16 lowu nge: 'Vutlhari vo byi khulela' mutlhokovetseri u tirhisile rito 'khulela'. Nyika nhlamuselo ya rona ya masiku hinkwawo u tlhela u kombisa hilaha a ri tirhiseke hakona eka xitlhokovetselo lexi. (3) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 14 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 14 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential 5.5 Mutlhokovetseri u hlamusela yini hi ntila wa 12 lowu nge: 'Vutlhari i ku nyefula mihoni ni nkwikwirimba'? (1) 5.6 Xana loko a wu ri un'wana wa lava ku tlhokovetseriwaka hi vona a wu ta endla yini endzhaku ka ku hlaya xitlhokovetselo lexi? (2) [10] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 15 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 15 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA SWILERISO:  Hlamula xivutiso xa xitsalwana kumbe xa ximbangu.  Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana a yi ve na marito ya kwalomu ka 400–450 (tipheji ti2–2½), yi tlhela yi va hi xivumbeko xa xitsalwana, KU NGA RI xo xaxameta timhakankulu.  LEMUKA: Loko u hlamula xivutiso xa XITSALWANA eka XIYENGE XA B, hlamula xa XIMBANGU eka XIYENGE XA C. Loko u hlamula xa XIMBANGU eka XIYENGE XA B, hlamula xa XITSALWANA eka XIYENGE XA C. LEMUKA LESWI: Loko u hlamula xivutiso xa NOVHELE u nga hlamuli xa MFUWO WA RIXAKA, loko u hlamula xa MFUWO WA RIXAKA u nga hlamuli xa NOVHELE. NOVHELE XIVUTISO XA 6: XITSALWANA MULUNGUNTIMA – TH Khosa Xivuriso lexi nge: 'U nga kandziyi mhirhi u vona ku lurha yi ta ku luma' xi vula leswaku u nga pfuki munhu wo lurha hikuva u ta ku vavisa. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi hi ku kongomisa eka leswi humelelaka eka vutomi bya Hlongwane na Chavalala etsalweni. [25] XIVUTISO XA 7: XIMBANGU MULUNGUNTIMA – TH Khosa Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA A 'I want him. Get him, Sasy!' Brooks a vula hi ku veka foni. Kasi ngwenya laha yi nga kona ni swiharhi swi nga parima tindleve hi swingoro. Phela na mafasitere a a ma pfurile leswaku ku ta nghena moya. Nomu xiahlamile, tinhongana ti mbvomana ti tsutsuma tonori ti tsakela risema ra nomu. Nyeleti a nghena a khomile tifayili. A fika a tshama exitulwini va sungula ku bula hi fayili hi fayili. 'Vona leswaku tifayili hinkwato 5 matsalwa ya tona ma va ma vekeriwile tinomboro.' Norho wu vulavurisa Chavalala. 'Hi swona, Chief,' ku hlamula Nyeleti. 'Ndzi ta endla tano hosi yanga.' Tlukwa! Norho xi nga riki na dzanu, Chavalala u vonaka a ri karhi a vulavula eka nhlengeletano leyikulu swinene ya van'wamabindzu. Va ri karhi va n'wi bela mavoko swi nga heli. Loko se va ya eku dyeni, a a vonaka a ri yena muendzinkulu eka nhlengeletano leyi. Laha a 10 fambaka kona voko ri ta kala ri huma timbhonya hi ku qhavula. Nhloko yo tshama yi ri eku jovoteleni. Tlukwa! Ehofisini. Nsatimuni u tshamile exitulwini va ri karhi va bula hi ta muholo wa yena wu nga wutsongo. Chavalala a a burisana na yena va heta hi ku va Chavalala a n'wi byela leswaku u ta vona leswaku vabasisi va tihofisi hinkwavo va tlakuseriwanyana miholo ya vona. Loko Nsatimuni a yima ku lava ku huma, Chavalala 15 na yena a yima a n'wi khoma hi katla a n'wi heleketa enyangweni. 'Byela vatirhikuloni leswaku ndzi ta mi lulamisela n'hweti yoleyi yi taka.' 'Heyi!' Hlongwane a cema, a va a ku bulumuku! A nga ha twisisi na leswaku u le kwihi. A hahlula mahlo a halahala. I movha. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 16 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 16 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential 7.1 Xana Hlongwane a a ri kwihi hi nkarhi lowu a laviwa hi wona naswona a a endla yini endhawini ya kona? (2) 7.2 Xana vuxaka lebyi a byi ri kona exikarhi ka Hlongwane na vatirhikulobye lava a a va lorha a byi ri njhani? (2) 7.3 Kombisa ku yelana loku nga kona eka norho wa Hlongwane wa matirhelo ya Chavalala na ndlela leyi Chavalala a a tirha hayona na vatirhikulobye efemeni ya PPE. (2) 7.4 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Loko mutsari a ku: 'Hlongwane a cema, a va a ku bulumuku!' u hlamusela leswaku u ... hi xihatla. A ririle B tlurile C pfukile D hlekile (1) 7.5 Ku va Hlongwane a taleriwa hi swivono hi Chavalala loko a ri eka mbangu lowu a nga eka wona swi kombisa yini hi yena ehenhla ka Chavalala? (1) 7.6 Mhaka ya ku va Hlongwane a sarile a laviwa hi Brooks na Nyeleti a nga tiveki leswaku u kwihi yi ku dyondzisile yini mayelana na matikhomelo entirhweni? (2) 7.7 U nga vula yini ehenhla ka endlelo ra Hlongwane ro pfa a nyamalala entirhweni ku kala a kumeka eka mbangu lowu u wu boxeke laha henhla? (1) 7.8 Loko a ku ri wena Hlongwane a wu ta titwa njhani hi norho lowu a veke na wona naswona a wu ta endla yini? (2) YISA EMAHLWENI Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA B 'You see,' ku vula Hlongwane. Tlhandlakambirhi i munghana wa Nyeleti. Siku na siku u ta va vona va vulavula swin'we. Va vulavula yini loko byi nga ri vukhamba? Xinhwanyetana lexiya Nyeleti i khale xi tirha ni timali. Se xi tiva na tikhona hinkwato to yiva mali. Xi fanele xi dyile mali yo tala. 'These two people must be investigated on,' ku vula Hlongwane. 'Call the girl,' ku vula Brooks. 'I don't want thieves here.' Ku fika 5 ehofisini ya Brooks, Nyeleti a kuma Hlongwane a tshamile exitulwini, u khondlile ni mavoko exikarhi ka milenge. Va langutana hi mahlo, kambe va nga hlamulani. 'Have a seat,' ku vula Brooks ... Loko va ri karhi va vulavula tano, Hlongwane a karhi ku nghenelela. A vula leswaku vanhu lava a va na xichavo, a va xiximi vafambisi va vona. A va xiximi ni mintirho ya vona. Va yiva. Kona loko se ku nghena mhaka ya cheke ya 10 Chavalala, Hlongwane, a a nga ha n'wi nyiki Nyeleti na xikadyana xo hoxa rito hi xiheri. Loko Brooks a ku xo karhi se a ko hlamula yena. A vula hi marito yo tshimbitela. A vula Nyeleti ku va a nga tshembekangi. A n'wi byela leswaku xana se wa swi vona leswaku u tivangele jele yo ka yi nga fanelangi hi ku xiseteriwa hi Chavalala. 'I did not issue that cheque, Mr Brooks,' ku vula Nyeleti hi rito ra mihloti. 15 'I promise. I'm telling you that from the bottom of my heart. I did not!' Hlongwane a n'wi kaneta. A vula leswaku a ku na munhu un'wana a tsalaka ticheke handle ka yena. 'Se u lava ku vula leswaku ku na xipuku lexi ku pfunaka ku tsala ticheke?' Hlongwane a n'wi vutisa. 'U vula swona sweswo?' Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 17 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 17 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential 7.9 Boxa swiyimo swa mintirho leswi Brooks na Hlongwane a va ri na swona efemeni ya PPE. (2) 7.10 Hlamusela hi ku komisa leswi humeleleke ku kala Nyeleti a vitaniwa ehofisini ya Brooks. (2) 7.11 Boxa muxaka wa ntlimbo lowu Nyeleti a a ri na wona eka ntshaho lowu nga laha henhla u tlhela u seketela leswaku hikwalaho ka yini u vula leswaku a a ri na ntlimbo wa muxaka wolowo. (2) 7.12 Nyeleti u vula leswaku a nga tivi nchumu hi ta ku yiviwa ka cheke. Xana mutsari u lemukisa vakhomi va timali yini hi mhaka leyi? (2) 7.13 Xivuriso lexi nge: 'Hambi u famba ankoveni, lundza ri ta vonaka', xi nga tirhisiwa eka ximunhuhatwa xihi eka leswi nga eka ntshaho lowu nga laha henhla? Seketela nhlamulo ya wena. (2) 7.14 Ku ya hi tsalwa leri, u vona Hlongwane a endlile kahle loko a byeletela Brooks swilo leswi nga riki ntiyiso hi vatirhikulobye ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 18 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 18 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential XIVUTISO XA 8: XITSALWANA MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mthombeni Xivuriso lexi nge: 'Mbhuri a yi tiveleki' xi hlamusela leswaku munhu wo lulama a nga tali ku tekeriwa hi vana va yena eku lulameni ka yena. Kombisa hilaha mhaka leyi yi tikombisaka hakona eka vutomi bya Madambi na Celela etsalweni. [25] XIVUTISO XA 9: XIMBANGU MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mthombeni Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA C ꞌVa kwihi Nkulukumba Baloyi ku pfuka?ꞌ ku vutisa mufundhisi. ꞌNa vona va kona. Ntsena va ha yile kwale mitirhweni ya Valungu hikuva hi wona masimu ya masiku lawa,ꞌ ku hlamula Cheyeza. ꞌSweswo Manana Baloyi i ku hundzuka ka mahanyelo ya vanhu na vutomi bya misava. Ku chivirika na ku gingirika hi tona timitsu ta vutomi,ꞌ ku heta mufundhisi. 5 ꞌTatana, a ndzi te ku ta ta vulavula na nꞌwina hi mhakanyana leyi hi tshameke etimbilwini lahaya kaya. Mhaka leyi i ya mufana wa hina loyi a nga ha laviki ku ya exikolweni, kasi ni ku lava ntirho a nga swi tsakeli; wo famba a mbekuka ni mitlawa ya vafana vo ka va nga chavi nchumu xa munhu, vo hava xichavo, nsovo kumbe ku twela unꞌwana munhu vusiwana.ꞌ 10 ꞌSwa twala manana Baloyi,ꞌ ku sungula mufundhisi. ꞌLexi nga kona hi leswaku mutswari unꞌwana ni unꞌwana u fanele ku kanya tinguvu a letela vana va yena hi matimba ya yena hinkwawo. Loko vatswari hinkwavo a vo endlisa sweswo vana va hina a va ta tsakisa ngopfu.' ꞌXavumbirhi vatswari va fanela ku dyondzisa vana va vona ku fundza ni ku rhandza 15 dyondzo ni vutlhari. Leswi hi nga swi endlaka hina vatswari i ku tshama hi ri karhi hi va kombisa ku tlhandluka ni ku enta ka vutlhari hi ku va thyeketela swa khale leswi vonisaka ntamu wa vutlhari naswona hina vatswari hi bohekile ku komba vana va hina tindlela leto saseka ta tintswalo, hi tlakusela ehenhla rivoni ro tiya ku titirhela hi ku va fanisela hi bindzu ra mihandzu …ꞌ 20 9.1 Boxa mbangu lowu swimunhuhatwa leswi nga eka ntshaho lowu nga laha henhla swi vulavulaka swi ri eka wona. (1) 9.2 Boxa vito ra mufana loyi Cheyeza a a lava ku vulavula na mufundhisi hi mhaka ya yena. (1) 9.3 Hi kwihi ku yelana loku nga kona exikarhi ka Cheyeza na Mufundhisi Tlhomandloti loko swi ta eka vuxaka bya vona na vana va vona? (2) 9.4 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Cheyeza u kale a ya kombela ku pfuniwa eka mbangu lowu u wu boxeke eka 9.1 laha henhla hileswi a a ri … wa kereke ya mufundhisi wa kona. A muakelani B mupfuni C mubasisi D mupfumeri (1) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 19 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 19 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential 9.5 Loko mbhurisano lowu wu ya emahlweni, Cheyeza u byerile mufundhisi loyi a a bula na yena leswaku a nga tsaka loko o kota ku ya vulavula na n'wana wa yena ekaya ka yena, kumbe a nga n'wi rhula ngoma. Xana a a vula yini? (2) 9.6 Loko Cheyeza a suka eka mbangu lowu u wu boxeke eka 9.1 laha henhla u fikile ekaya a kuma n'wana wa yena a ri na mbanga leyikulu. Hlamusela leswi humeleleke ku kala a kumeka a ri na mbanga leyi. (2) 9.7 Boxa muxaka wa ntlimbo lowu Cheyeza a a ri na wona eka ntshaho lowu nga laha henhla u tlhela u seketela leswaku hikwalaho ka yini u vula leswaku a a ri na ntlimbo wa muxaka wolowo. (2) 9.8 Xana u vona ku ri mhaka ya kahle ku va Cheyeza a yile eka mbangu lowu u wu boxeke eka 9.1 laha henhla a ya kombela ku pfuniwa? Seketela nhlamulo ya wena. (2) YISA EMAHLWENI Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA D Endzhaku ka ku pfuxelana va tshamile etafuleni va dya swakudya va ri karhi va dya bulu va titsakerile. Nyiko u vonile leswaku laha ndlwini ku tshama ku basisiwile kambe madyambu wolawo a swi tlurise mpimo. Xinꞌwana ni xinꞌwana a xi hatimisiwile, xinꞌwana ni xinꞌwana a xi vekiwile hi vukhwatsi laha a xi fanele ku va kona, xi tlhela xi fanela laha xi nga kona. 5 Leswi ingi ku ri nkarhi wa ximumu, laha ndlwini a ku phyuphyile hi ku pfula tinyangwa ni mafasitere. Ni malwandla ya le ndlwini a ya endla leswaku mahlo ya rhandza leswi ya swi vonaka, ya khatisiwa ni ku tekiwa rinoko ra mbilu hi ku ehleketa voko leri nga endla hinkwaswo. Loko va heta ku dya mufundhisi a a langutele leswaku kumbe nꞌwana loyi a faneleke 10 ku ta nꞌwi endlela xikhongelo u fanele ku khongeleriwa hi nkama wolowo. Kambe leswi a swi nꞌwi hlamarisanyana hileswaku nꞌwana unꞌwe a a ri kona laha ndlwini loyi a a ri karhi a tihuhela loko vona va ha dya. U ehlekete leswaku kumbe xi kona xinꞌwana xihlangi. ꞌManana Nꞌwa-Mdanisi, leswi kutani ku nga vusiku a hi nga to khongelela nꞌwana loyi 15 mi nga ndzi byela hi yena xana?ꞌ ꞌLeswi hi nga khongela loko hi sungula ku dya a hi nga to yimanyana. Hi ta swi vona kandzhaku, ku nga ri ku landzelerisa swikhongelo ingi ho hela timbilu hi leswi swi endliweke hi Xikwembu.ꞌ Nꞌwa-Mdanisi a a ri wansati loyi a a swi kota ku vulavula hi mhaka yinꞌwana ni yinꞌwana 20 handle ka ku papalata. Mufundhisi a nga ha wu voni ni nkarhi leswaku wu fambile ni vusiku byi sikule swo chavisa. 9.9 Boxa vuxaka lebyi Nꞌwa-Mdanisi na Mufundhisi Nyiko a va ri na byona hi nkarhi wa ntshaho lowu nga laha henhla na lokhixi leri a va tshama eka rona. (2) 9.10 Hlamusela hi ku komisa leswi endleke leswaku Mufundhisi Nyiko a tikuma a ri endlwini ya Nꞌwa-Mdanisi. (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 20 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 20 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential 9.11 Xana i yini lexi hlamariseke Mufundhisi Nyiko loko a fikile endlwini ya Nꞌwa- Mdanisi mayelana na leswi a a yerile swona? (2) 9.12 Kunꞌwana etsalweni ku vuriwa leswaku Mufundhisi Nyiko a nga ha heli endlwini ya Nꞌwa-Mdanisi navusiku loko vanhu va etlele. Xana xivangelo a ku ri yini? (1) 9.13 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka leswi humeleleke Mufundhisi Nyiko etsalweni leri? (2) 9.14 Xana leswi u swi boxeke eka 9.12 laha henhla swa amukeleka ke? Seketela nhlamulo ya wena. (1) 9.15 Loko tsalwa ri ya emahlweni, Mufundhisi Nyiko u hluvuriwile nguvu ya vufundhisi. Loko a ku ri wena a wu ta titwa njhani? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 21 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 21 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential XIVUTISO XA 10: XITSALWANA XIMITANTSENGELE – IS Shabangu Xivuriso lexi nge: 'Mulavi wa mpfula yi nela yena' lexi nhlamuselo ya xona yi nge: 'Muendlaswivi swi vuyela yena' xi vula leswaku munhu loyi a fambaka a endla swilo swo ka swi nga ri kahle swi tlhela swi xanisa yena. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi hi leswi humeleleke Ntsengele Godfrey Kubayi etsalweni. [25] XIVUTISO XA 11: XIMBANGU XIMITANTSENGELE – IS Shabangu Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA E 'A nga lo kamba he malume; o wu tiva munyuziki muyisa luya! Hileswaku loko a nghena exitejini ka fiwa malume! U ta twa holo hinkwayo yi penga he malume!' 'Hii, u ri yini naa?' Ku vutisa malume wa kona hi ku navela ku twa to tala. 'Phela hambi n'wina mi nga rhandziki munyuziki lowu, mi nga twa onge misisi ya n'wina ya suka malume. Loko xi ba mejara wa kona, mi nga sala mi lo gabaa!' Ku ndhundhuzela Godi hi mbilu 5 yakwe hinkwayo. 'Se va hakeriwa loko va ba mejara wa kona?' 'Haa, ka Mhlave, a hi mavondzo wolawo? Kambe n'wina vavanuna hayikho, a mi swi koti ...' 'A hi swa vavanuna mhana Mbulaheni. Ko va ku heyi, ku yimisa khwayere yi ku tserhe, a hi matlangwana mhana Mbulaheni.' 10 'Haa, ka tata wa Heni, mi swi tivela kwihi swa tikhwayere na n'wina mi nga ta hi dlaya hi mafenya?' Masindi a vula a ri karhi a khwinkhwisela. Va xuxise xisweswo kwala ndlwini yo xuxela ku kondza byi va vusiku. Kute loko se byi sikurile swinene, va nghena etindlwini va etlela. Godi yena u lo etlela byebyo lomba hikuva a a ri ni nkelunkelu. Loko byi ku bya khomanyana, o phaphara, a lorha mufi tata 15 wakwe a n'wi tsundzuxa leswaku a tivonela leswaku a nga tshuki a hoxa nenge ephapheni. Ivi swi nꞌwi vilerisa hikuva a a nga twisisi xitsundzuxo xa tata wakwe. Miehleketo yi famba yi ya hala ni hala kambe a nga kumi nhlamulo. 11.1 Boxa vito ra malume wa Godi. (1) 11.2 Hlamusela hi ku komisa lexi a xi endla leswaku Godi a ndhundhuzela mudyondzisi wa yena. (2) 11.3 Godi u lorhile tata wa yena a n'wi tsundzuxa leswaku a tivonela leswaku a nga tshuki a hoxa nenge ephapheni. Xana leswi swi hlamusela yini? (2) 11.4 Loko tsalwa ri ya emahlweni malume wa Godi u kumekile a ri na ntlimbo. Boxa muxaka wa ntlimbo lowu u tlhela u seketela leswaku hikwalaho ka yini u vula leswaku a a ri na ntlimbo wa muxaka wolowo. (2) 11.5 Xana mahlamulelo ya Masindi loko a vulavula na nuna wa yena ya paluxa yini hi vumunhu bya yena? (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 22 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 22 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential 11.6 Loko a ku ri wena Godi u lorha tata wa wena a ri karhi a ku tsundzuxa leswaku u nga tshuki u hoxa nenge ephapheni a wu ta titwa njhani naswona a wu ta endla yini? (3) YISA EMAHLWENI Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA F 'Teenage, i mani a nga howisa namuntlha eka xipano xa n'wina?ꞌ Godi a vutisa Sorota loyi a va n'wi vitana Teenage hikuva a a rhandza ngopfu Teenage Dladla luya a a tlangela Kaizer Chiefs hi mikarhi yoliya ya va1976. 'Ku howise Mambosho na Shiver. Blessing a nga wu vonangi etipaleni! Hi va dye 2–0.' Ku hlamusela Sorota 'Teenage' Kubayi tanihileswi xipano xa yena xa Mawukuwuku a 5 xi n'wi khuzisa xiswona kwale xigirawundhanini xa vona. 'Haa, Teenage, wa hemba kamdzina!' 'A ndzi hembi, hi mi dyile namuntlha!' 'Liya ya vumbirhi leyi nga howisa hi Shiver a yi ri offside kamu!' Ku kaneta yena makwavo Ganyani loyi a tlangela xipano xa Timhangela. 10 'Mi nga holovi phela, my boys. A ndzi ri a mi tlangeli ku wina phela; mi tlangela ku hungasa. A ndzi ri my boys?ꞌ Hinkwavo va pfumela hi ku kumedza tinhloko. 'Se mi va vonile papa, fambani mi ya nghena ebavhini mi hlamba ritshuri ni nyuku leswaku mi ta kota ku tsala kahle ntirhokaya.' Ku lerisa mana wa kona. Kunene, majaha ya yile ku ya hlamba hikuva a 15 ya ri vana va tindleve. Loko va vuya eku hlambeni va sungula ku tsala mitirhokaya ya vona. Loko va heta ku tsala ti-homework, se swakudya a swi lunghile khale, hiloko va ya tshama etafuleni va ri hi ndyangu, va lalela. 'Huu, namuntlha swakudya swa kona munhu a nga tiluma na tintiho. Huu, u swi bile nkatanga. Onge u lo swi chela ni chukele.' Ku vula Godi a ri karhi a nambutela na 20 milomo. 11.7 Boxa mbangu lowu swimunhuhatwa leswi nga eka ntshaho lowu nga laha henhla swi vulavulaka swi ri eka wona na leswi a swi vulavula hi swona. (2) 11.8 Hi swihi swilo SWIMBIRHI leswi vana va Godi a va fanele ku swi endla loko va nga si dya? (2) 11.9 Hlamusela hi ku komisa leswi endleke leswaku xiyimo xa vuxaka bya Godi na ndyangu wa yena xi cinca. (2) 11.10 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Loko mutsari a ku: '… va lalela' u vula leswaku a va dya swakudya swa … A namixo B nanhlikani C namadyambu D nandzhenga (1) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 23 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 23 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential 11.11 Xana mavulavulelo ya Godi eka ntshaho lowu loko a ku: 'Mi nga holovi phela my boys' ya paluxa yini mayelana na vuxaka bya yena na vana va yena? (2) 11.12 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka mhaka leyi nga humelela Godi eka tsalwa leri? (2) 11.13 U nga vula yini hi xiyimo xa vuxaka lebyi u byi paluxeke eka 11.11 laha henhla mayelana na mavulavulelo ya swimunhuhatwa leswi nga eka ntshaho lowu nga laha henhla? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [25] KUMBE Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 24 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 24 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential MFUWO WA RIXAKA RIVOMBA RA VUTSONGA – C Lambane na MT Mthombeni XIVUTISO XA 12: NTSHEKETO, XIHUNGWANA XA MATIMU NA SWIKHOLWAKHOLWANA NA XIPHATO XA XIVONGO (XITSALWANA) Matsalwa ya mfuwo wa rixaka ya dyondzisa na ku nyika vutivi byo karhi. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi hi ku pfuniwa hi ntsheketo wa 'Mantombi na xikoxa', xihungwana xa matimu na swikholwakholwana xa 'Matumbulukelo ya Vatsonga' na xiphato xa xivongo xa ka 'Valoyi'. [25] XIVUTISO XA 13: NTSHEKETO (XIMBANGU) 'N'WAMBILUMAKOKORHO' Hlaya ntshaho lowu humaka eka ntsheketo wa 'N'wambilumakokorho' kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA G Garingani wa garingani! Garingani! Garingani wa garingani! Garingani! … Vavasati a va fanele ku famba ehenhla ka risinga leri. Mungoma a va nyika nawu a ku: 5 'Loyi a nga ta va a ri na nandzu u ta tikomba hiloko risinga ri tsemeka, a wela endzeni ka goji.' Hiloko ku sungula nsati lonkulu ku khandziya risinga leriya. A a famba a ri karhi a yimbelela a ku: Hwe' ngoti, hwe' ngoti Tsemeka, tsemeka, tsemeka! 10 Loko ku ri mina Tsemeka, tsemeka, tsemeka! Mudyi wa gamba Tsemeka, tsemeka, tsemeka! Ku sala marhambu 15 Tsemeka, tsemeka, tsemeka! Wansati a ya ku emakumu ka goji fikiyani risinga ri nga tsemekangi. Kutani ko landzela nsati lontsongo a ri karhi a yimbelela na yena a ku: Hwe' ngoti, hwe' ngoti Tsemeka, tsemeka, tsemeka! 20 Loko ku ri mina Tsemeka, tsemeka, tsemeka! Mudyi wa gamba Tsemeka, tsemeka, tsemeka! Ku sala marhambu 25 Tsemeka, tsemeka, tsemeka! Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 25 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 25 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential Loko a fika exikarhi risinga ri ku tlhibu, wansati a wela egojini lero enta a engetela nhlayo ya marhambu lawa a ya ri kwalaho. Le kaya, n'hwembe yi vuye yi vuna kutani xifanyetana xa yena xo khoma hungu ro tisiwa hi n'hwembe. Hiloko xi famba xi ya eka vakokwana wa xona. … 30 N'wambilumakokorho o yenga xifanyetana leswaku va ya eku khideni. Loko va ri karhi va khida, N'wambilumakokorho a huma hi ku hatlisa a ya ambala swiambalo swa xifanyetana lexiya. Xifanyetana loko xi ya huma, u xi byerile ku ambala dzovo ra yena lero nuha. Xifanyetana na N'wambilumakokorho va tlhela va nghena endleleni va ko va ya fika 35 eka vakokwana wa xifanyetana. N'wambilumakokorho o rhangelela loko va fika kutani va n'wi amukela va ehleketa leswaku hi yena ntukulu wa vona. Xifanyetana xona a vo ehleketa leswaku i munghana wa ntukulu wa vona. N'wambilumakokorho a a tiphina hi ku hlayisiwa. A a dyela swinene, pho a a ri eka kokwana. Switshongo a swi ta hi matlhelo hinkwawo. Endzhaku ka masikunyana, 40 kokwa wa xifanyetana a sungula ku kanakana mahanyelo ya N'wambilumakokorho hikuva a ya nga ri kahle. Hiloko a swi lemuka leswaku N'wambilumakokorho a hi ntukulu wa yena. Kokwana o endla kungu ra ku hambana na N'wambilumakokorho leswaku ntukulu wa yena wa ntiyiso a ta teka ndhawu yakwe. Hiloko a cela goji ro enta swinene. A andlala 45 sangu ehenhla ka rona kutani a vitana N'wambilumakokorho a ku: 'Hi ka ntukulu, a wu ti ndzi ta ku tsemeta misisi?' Loko N'wambilumakokorho a fika a tshama ehenhla ka sangu, o wela egojini a fa. Kokwana a namba a susa ntukulu dzovo lero nuha, a n'wi hlambisa. A n'wi tota na rivomba, a n'wi vukarha hi rirhandzu lerikulu a ri karhi a rila a ku: 'Ntukulu wanga 50 mbuya!' Pthu choyoyoo! Xa mina i ndzilo. 13.1 Loko xifanyetana xi hlangana na N'wambilumakokorho a xi ya kwihi naswona a ku humelerile yini? (2) 13.2 Hlamusela hi ku komisa leswi endleke leswaku N'wambilumakokorho a kumekile a ambarile swiambalo swa xifanyetana. (2) 13.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Ku va wansati lontsongo a werile endzeni ka goji swi kombisa leswaku hi yena a nga … nyama ya gamba. A sweka B dya C tumbeta D oxa (1) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 26 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 26 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential 13.4 Xana xivulwa lexi nge: ʹA a dyela swinene, pho a a ri eka kokwanaʹ xi hlamusela yini? (1) 13.5 Xana ntsheketo lowu wu lemukisa vahlayi yini mayelana na leswi humeleleke xifanyetana? (2) 13.6 Xana mhaka ya ku va kokwana a nga tivi ntukulu wa yena ya khorwisa ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) YISA EMAHLWENI XIHUNGWANA XA MATIMU NA SWIKHOLWAKHOLWANA (XIMBANGU) ꞌKU TIHORISA HIV/AIDS HI VANA LAVATSONGO' Hlaya xihungwana xa matimu na swikholwakholwana lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. XITSHURIWA XA H A ya emahlweni: ꞌSwi va erivaleni leswaku mhaka leyi a yi karhati tiko ra Afrika-Dzonga ntsena, kambe na matikoakelani ya rona. Hi malembe ya va2006 ku vile na ku khumbeka hi ntlawa wa Girl Child Network etikweni ra Zimbabwe hikwalaho ka mavonele lawa ya vavanuna yo endla leswaku ku pfinyiwa vana va vanhwanyana.' Wa ha ri Sokisi: 'Loko va kongoma ntlawa wa tinꞌanga wa Traditional Healers 5 Association, wu vula leswaku tinꞌanga leti welaka ehansi ka wona a ti khumbeki eka ku xisa vavanuna hi matshungulelo ya muxaka wolowo. Va ri vona vo swi hlaya emaphepheni ku fana na munhu unꞌwana na unꞌwana.ꞌ A ya emahlweni Sokisi: ꞌSwi tikomba ku nga ri na loyi a amukelaka ku hoxa xandla eka manyala ya muxaka lowu. Hambiswiritano mhaka leyi yi va yi ri karhi yi humelela. 10 Vulavisisi byi kombisa leswaku a hi milandzu hinkwayo ya ku pfinyiwa ka vana va vanhwanyana yi vangiwaka hi mavonelo ya muxaka lowu. Nandzu wa ku pfinya lowu wu seketelaka leswaku va kona vavanuna lava pfinyaka hi ku lava ku tibasisa HIV engatini ya vona wu humeseriwe erivaleni hi va nhlangano wa Teddy Bear Clinic. Eka nandzu lowu, mupfinyi a a tiveka a tshemba mhaka ya ku horisiwa hindlela leyi. 15 Wanuna loyi wa ku va na xitsongwatsongwana xa HIV, u nyikiwile mpfumelelo wo pfinya nꞌwana wa mune wa malembe hi mana wa nꞌwana. Manana loyi u pfumelerile ku endliwa ka mhaka leyi hikuva a a ta kuma mali eka wanuna loyi.ꞌ ꞌWena u ti kuma kwihi timhaka leti hinkwato nandzuwe Sokisi? Sweswi ndzi nga vula, mina ndzi na ku kanakana ko tala.ꞌ 20 Sokisi a hlamula: ꞌNhlamulo i ku hlaya maphephahungu, ku yingisela xiyanimoya na thelevhixini munhu a kuma mahungu na vutivi. Naswona tindzawulo to hambana ta hangalasa swiphephana swa mahungu swo tivisa vanhu timhaka to hambanahambana. Va Ndzawulo ya Rihanyu va na mapfhumba yo tala ya HIV na AIDS.ꞌ 25 ꞌInkomu munghana, na mina ndzi ta va na vuxiyaxiya. Naswona ndzi ta pfuneta ku hangalasa hungu leri leswaku tiko ri ta pfuneka.ꞌ ꞌFuthi hi Mugqivela wolowu hi yaka eka wona ku na nhlengeletano ya swa rihanyu le holweni. A hi ye hi ya twa, hi vona leswaku hina hi nga tinyiketela ku pfuna njhani,ꞌ ku vula Sokisi. 30 ꞌIna, hi ta ya munghana. Hi ta vonana.ꞌ Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 27 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 27 DBE/Mudyaxihi/Khotavuxika 2024 SC/NSC Confidential 13.7 Boxa vito ra munghana wa Sokisi loyi a va bula swinꞌwe eka ntshaho lowu nga laha henhla. (1) 13.8 Xana i yini lexi endleke leswaku ku va na ku tlakuka ka mavabyi ya swa masangu eKapavuxa. (1) 13.9 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xihungwana lexi? (2) 13.10 Xana u titwa njhani mayelana na ku va ku khorwiwa leswaku ku etlela na vana lavatsongo swa horisa mavabyi ya swa masangu ke? (1) YISA EMAHLWENI XIPHATO XA XIVONGO (XIMBANGU) Hlaya xiphato xa xivongo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. XITSHURIWA XA I MTHOMBENI 1 Hina hi va ka Mthombeni, 2 Mthombo we gazi. 3 Hi va ka Chakachaka N'wamagwenge, 4 Hi va ka Mtun'wa hina, 5 Hi va ka Magagule hina, 6 Hi va ka Tshungu hina, 7 Hi Vahlavi hina, Muhlavendhina! 8 Hi va ka nhwadyana, 9 Hi dlaya nhwari nimixo yi bolela exikhwameni 10 Hi ku pfumala ndzilo wo oxa endzhombeni. 11 Hi yi dya yi ri mbisana na swivungu swa yona. 12 Hi va ka Nchavani hina, 13 Nchavani wo chava na matoya hi tiyela tinhenha. 14 Hi va ka xihlahla xo ka xi nga tshami hi nyenyana, 15 Hi hina vathumbhi va tinthavela, 16 Hi Vangoni hina. 17 Hi tlhava lava tlhavekaka, 18 Va ku pfula marhole ku sala tintswele etshangeni, 19 Hi letiya ti lo thida, ti ya hi mavala ya tona. 20 Hi va ka dumakude hina, 21 Dumakude o wela elwandle, 22 O wela elwandle li nga wela, 23 Loko hi khupukile lwandle, 24 Va yimbelela nghoma va ku: 25 'Va ka Mthombeni vahle va fele manzini.' 26 Hina hi pona laha ku nga biha kona, 27 Va sala va khomile tinsiva nyenyana yi purukile. 28 Mtun'wa! 29 Mthombeni. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla Text truncated here. Open the document page to read the rest. ## Related documents - [Xitsonga HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2023/33bc8e30-6881-4232-9646-7b4b6ea1aa3e) — Xitsonga HL · QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2023/ecbaf706-c6c1-4230-9387-99eceaac9012) — Xitsonga HL · QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-may-june-2023/325b59d9-2568-4038-a3b0-0c62770dbab0) — Xitsonga HL · QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/c034ee37-9d85-40fd-ba34-027078e728aa) — Xitsonga HL · QP · 2022 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2022/c90cd372-da61-40e4-aea0-79bf21d93448) — Xitsonga HL · QP · 2022 · Xitsonga - [Xitsonga HL NSC P2 May June 2021](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-nsc-p2-may-june-2021/01b03030-6337-43f4-97e9-5310dc50ffec) — Xitsonga HL · QP · 2021 · Xitsonga ## More from Grade 12 Xitsonga HL - [Xitsonga HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2023/e62d661b-50ca-4e5e-a151-cc1db4640224) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2023/921e33cf-61e9-486c-a663-7c12f507e20d) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga NSC HL P1 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p1-memo-nov-2022/a9efe269-22c7-4405-8ebd-0491bbdc3c35) — Memo · 2022 · Xitsonga - [Xitsonga NSC HL P2 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p2-memo-nov-2022/d3c1ba76-ca5e-4b80-84f0-d9f479417f49) — Memo · 2022 · Xitsonga - [Xitsonga NSC HL P3 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p3-memo-nov-2022/494f98ae-df18-4d00-b977-26284cae7a18) — Memo · 2022 · Xitsonga - [Xitsonga NSC HL P3 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p3-qp-nov-2022/08292a7c-62cd-4270-bd6d-3023166f1300) — QP · 2022 · Xitsonga ## Collection - [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers) --- Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.