# isiXhosa HL Grade 9 June Common 2010 Question Paper

> Grade 9 isiXhosa HL question paper from the June Common 2010, 10 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/grade-9-isixhosa-hl-2010-june-common-question-paper/4d4ace56-3db2-467d-8b59-f222da673955
- Updated: 2026-10-29
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 9
- Document type: Question paper
- Year: 2010
- Exam period: June Common
- Curriculum: CAPS
- Pages: 10

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 9](https://www.hlayiso.com/library/grade-9) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-9/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 9 June Common 2010 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/grade-9-isixhosa-hl-2010-june-common-question-paper/4d4ace56-3db2-467d-8b59-f222da673955)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 9 · June Common · 2010. Question paper, 10 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Province of the
                 EASTERN CAPE
                EDUCATION

                          ISIGABA ESIPHEZULU

                                   IBAKALA 9

                          EYESILIMELA 2010

                ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA

AMANQAKU: 100

IXESHA   : 2 iiyure

                            Olu viwo lunamaphepha ali - 10.

### Page 2

2                   ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA       (JUNI 2010)

IMIYALELO

1.   Funda kakuhle yonke imibuzo.

2.   Cinga uqiqe phambi kokuba ubhale.

3.   Phendula yonke imibuzo, ubhale ngokucacileyo.

### Page 3

(JUNI 2010)               ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA                             3

 ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA
 UMBUZO 1
 1.1      Funda isicatshulwa esingezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.
 ISICHUMISO SEMFENE
  1.  Wayethiywe nalusana uDyongosi kwelaseCala. Kwakusithiwa unequku
      lemfene egqusha iintsimi zabantu ngobusuku kuse zibubuso.
      Kwakusithiwa yinkuntsela yegqwirha eliphume izandla eliza kuyiqulusisa
      ilali yakwaNodwezana, ilali ewayehlala kuyo. Babesithi unetyhukumfa
      lelidwi, ekungafanelekile abantwana babo basondele kwabakhe. Ngenxa
      yoku wahlala ubom bentshontsho uDyongosi kuloo lali yakwaNodwezana
      engunkangana nosapho lwakhe. UDyongosi watshona iminyaka emininzi
      kwelaseGoli. Mhla wabuya waxakana nentlalo yelali aweyehlala kuyo,
      kuba wafika ifudukile. Akubona oku waya kuma kwilali yakwaNodwezana
      eSiphafeni, apho wafika wacandelwa isiza nentsimi ngusibonda uMhluzi.
 2.       Apha wafika amadoda ebulalana ngemfuyo, iyileyo idlisela kwenye.
          Wafika nje yena wamisa indlu enye, wantingela eGoli njengomsebenzi
          wakhona eyishiya intsapho yakhe apho kwaNodwezana.
 3.       Apho eGoli wayesebenza kwifama yesityebi esaziwayo uMnu J.T.
          Grobelaar, ifama le eyayinenyambalala yeenkomo, amahashe kunye
          nempahla emfutshane. Ngaphandle koku umnumzana lo wayenethafa
          lentsimi eyayisoloko iluhlaza lonke ixesha. Zonke iindidi zemifuno
          zazilapho, umbona kunye namazimba. Umnu Grobelaar lo
          wayekhankanywa njengentloko yabalimi engekatyi umhlala-phantsi, athe
          ukuba ekuwo wazabela ukutya ngamava.
 4.       Apho wasebenza ngenyameko uDyongosi, efuna ukuyilandela yonke
          indlela yokulima khona ukuze afike ayisebenzise akuba efikile
          emaXhoseni. Wasebenza apho iminyaka emithandathu, wabuyela
          emaXhoseni emva kwayo.
 5.       Apho kwaNodwezana, eSiphafeni kwakumnyama ebantwini ngakwicala
          lolimo. Amadoda ayezigqoloza nje iintsimi. Babefanele ukwenza njalo
          kuba kwakungekho namnye umlimi onguye apho.
 6.       Ngaphezulu kwidolophu yaseKhowa, kwakukho uMsimbothi owayesandula
          kuvela emfundweni kwisikolo solimo eFort Cox.
          Wayenyawo zinodaka kulo msebenzi, iyindawo yokuqala yempangelo
          kuye.
          Wayesala zibekwa emsebenzini wakhe.
 7.       Waya kuye uDyongosi efuna ukuboniswa lukhulu ngolimo.
          Akuba efikile kwaMsimbothi wayibeka intsusa kwiZizi elo, layamkela.
          Akuba ebuyele emzini wakhe UDyongosi wawatshaya eqhuma amacebo
          kaMsimbothi. Zange ibe madolwa-nzima yona inyanga yokulima. Yaba
          yileyo indoda yabila isoma ixokomezelela amatyathanga endawo

### Page 4

4                            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA                               (JUNI 2010)
          ezivikivekileyo.

    8.    Lathi lakuthi tha ilanga, zaphithizela izipani, iyileyo indoda ibonga iinkabi
          zayo. uDyongosi wayeyindoda engatshiswa ngumlomo wayo, elukrobele
          olo dliselo, iindlebe zakhe zibukhali nengqondo yakhe imvumisela.

    9.    Zazibongwa iinkabi ngamadoda, eyame UDyongosi ngezibongo.
          “Watshona edolophini, buya Velebhayi. Watya amankanyanisi ngeli xa
          amanye amadoda edimbaza izisele.”
          Naye uDyongosi wangena kweyakhe intsimi.
          Lafika ixesha lokuvuna nalo. Zantsintsitheka iinqwelo zisindwa sisivuno.
          Axhoma amehlo amadoda kukubona uDyongosi ekhupha iibhokuva kuloo
          ntsimi yakhe zizele sisivuno. Emva kwesivuno wawulungisa umhlaba,
          ewuvanga ngesichumiso esiwufaneleyo.

    10.   Lafika kwakhona ixesha lokulima. Izibongo zeenkabi zazingasagudli yena
          ngoku. Sabuphehla ubutyebi isichumiso. Lo ulandelayo unyaka zange
          ufane nodlulileyo, kuba imvula yasuka yachwechwela kude. Yamana
          ukusigqwagqwa isixeko. Wathi umhlaba owawulinywe nzulu, walungiswa
          kangako waluginya walufukama ufazana olo.

    11.   Ukutshona kukaDyongosi eGoli nokutsha kwentsimi kaHelushe
          kwathungelana ukuba uDyongosi unengwadluma yenyoka, ityukumfa
          leligwi kwanequku lemfene. Zonke ezi zinto bakholelwa ukuba wabuya
          ezithwele eGoli kuba eleqa ubutyebi.

1.1.1      Sithini isihloko sesi sicatshulwa?                                                (1)

1.1.2      Yintlalo kabani le kuthethwa ngayo kweli bali?                                    (1)

1.1.3      Yintoni le yayisenza ukuba abenezothe uDyongosi kwilali
           yakwaNodwezana?                                                                   (1)

1.1.4      Kha ucacise ngawakho amazwi le ntetho “unequku lemfene egqusha
           iintsimi zabantu ngobusuku”.                                                      (2)

1.1.5      Xa umjonga uDyongosi lo ungathi wayeyindoda enjani? Xhasa uluvo
           lwakho ngokucaphula apha kwisicatshulwa.                                          (2)

1.1.6      Zingxaki zini awahlangabezana nazo akufika kwilali entsha uDyongosi?              (1)

1.1.7      UHelushe lo, ingaba wayecinga ukuba yintoni eyenza impumelelo
           kuDyongosi? Xhasa uluvo lwakho.                                                   (1)

1.1.8      Kanti ke eneneni ingaba yintoni esi sichumiso semfene?                            (1)
                                                                                            [10]

### Page 5

(JUNI 2010)                ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA                                5

 1.2      Funda kwakhona esi sicatshulwa singezantsi wakugqiba uphendule
          imibuzo elandelayo.
 1.       Amadoda amabini uKhuhlane noSaqhaga ayekwalapho elalini ade
          azincama aya kuvumisa, akuba loo mcimbi kaDyongosi ewuntlantlathe
          ngokwaneleyo. Ayakugalelwa ziinyawo zawo eMbenge. ngeenjongo
          zokugatyulelwa obu bubi nguHlokomakude, wawaxelela ukuba uDyongosi
          usebenzisa u ‘Mazitshabalale’ ukutshabalalisa ezo ntsimi zawo, kwaye
          imfene anayo isuka amadlu ekugqusheni ezi ntsimi zawo. Akuba
          ewanezisile loo madoda uHlokomakude wawanika iyeza athi
          ‘nguxhazonke’ ewayesithi lakubanceda kule mbuqe. Babulela, bagoduka.
 2.       Bakuba befikile emizini yabo baxelela abafazi babo inkcazo
          kaHlokomakude. Bakuba bevile abafazi zange banyamezele bazimisela
          ukuvusa umfazi kaHelushe, uMaqhinebe ngokumchubela yonke inkcazo ka
          Hlokomakude. Okwenene bafika ekho endlwini yakhe. Bamxelela konke
          abazimisele ukumxelela kona. Bamshiya ezibetha isifuba esithi uza
          kuxelela indoda yakhe ngoko bamxelele kona.
 3.       UHelushe wayeyindoda engakholelwa ekuxoxeni izinto zentlalo nomfazi.
          Akuba ekuvile oku, wazimisela ukuyiba ingqondo kaDyongosi ngalo
          mcimbi.
          Kwalile ngosuku olulandelayo ehlakula entsimini yakhe uHelushe wabona
          uDyongosi ekwahlakula kweyakhe. Wavakala embiza, “Khawusondele
          ngapha mmelwane. Andizi kukulibazisa. Kukho ndawana nje endifuna
          ukuyiqhawula.”
          Wasondela uDyongosi. “Wathwala phi? Ngasilo sini? Masihlebe
          singamadoda.” Wamgangxa ngaloo mazwi. “Utsho kuba?”“Le nto intsimi
          yakho ichuma kangaka minyaka le!” Waphendula eHelushe. “Andizange
          ndithwale mmelwane. Umhlaba lo nqwa nesisu esi sakho. Kufuneka
          uwondle ukuba ufuna ukunike isivuno esisiso. Zininzi iindlela zokuwondla
          umhlaba. Izichumiso zomhlaba zikho, zaye zinceda ngamandla
          ekuchumiseni umhlaba. Xa ulimayo, kufuneka ulime ngenyameko.”
          Waqhuba yonke ingcombolo yakhe yaseGoli nomdla awaba nawo yena
          ekulimeni. Wamthembisa ummelwane lowo wakhe ekumncediseni
          kwizinto ezimxakayo ezinxulumene nolimo.
 4.       Yaqala intsimi kaHelushe yanomtsalane emehlweni. Wavuna isivuno
          esibonakalayo. Aqala kaloku amadoda esixeko axhoma amehlo. Anxusa
          uHelushe. Wawaphokozela kulawo anawo amacebo. Zachuma iintsimi
          zawo. Onke athi bhada kwisichumiso-mhlaba. Azisebenza neentsimi
          zawo. Saziwa njalo isichumiso semfene. Atsho amadoda emana ukuthi
          gquzu ukuhleka oku ekhumbula ubumnyama obabusibekele iingqondo
          zawo. “Wasinceda uDyongosi nemfene yakhe!” Yatsho enye indoda ibona
          isivuno sayo sivumile.

### Page 6

6                         ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA                          (JUNI 2010)

1.2.1   Kwesi sicatshulwa singentla kukho amagama akrwelelwe umgca
        wabhale kwakhona uze uxele isimaphambili sesibizo nehlelo laso ngoku
        hlobo:

Umzekelo:
                Isibizo          Isimaphambili   Ihlelo
                (a)
                (b)
                (c)
                (d)
                (e)                                                                 (10)

1.2.2   Nika izithetha ntonye zala magama akwesi sicatshulwa:

    -   ngokumchubela
    -   ukuyiqhawula                                                                 (2)

1.2.3   Vala izikhewu kule ntetho ilandelayo ukunika intsingiselo evakalayo
        Izichumiso zomhlaba __kho zaye __nceda ngamandla ekuchumiseni
        umhlaba.
                                                                                     (2)
                                                                                    [14]

UMBUZO 2

Shwankathela esi sicatshulwa “ISICHUMISO SEMFENE” (UMBUZO 1.1)
ngamagama angama 70.
                                                                                    [10]

### Page 7

(JUNI 2010)                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA                             7

 UMBUZO 3

 Qwalasela ezi zivakalisi zilandelayo, ze uchaze ukuba la magama akrwelelwe
 umgca ngaphantsi aziziphi na izigaba zentetho:-

 Umzekelo: Mntu mni lo? lo - isikhombisi

 3.1      Ndihlala apha ekhaya mna yonke imihla.

 3.2      Indoda yelali ilima intsimi.

 3.3      UViwe yena uyathumeka.

 3.4      Isuke yee tha kum yonke into eyayisenzeka ngaloo mini.

 3.5      Ingca eluhlaza.

 3.6      Ezi ntombi zintle zezakwa Bhenya.                                        [6]

 UMBUZO 4

 Tshintsha–tshintsha esi senzi sikwizibiyeli UDyongosi u (lima) sibe kula
 maxesha alandelayo:-Elangoku, elizayo, elidlulileyo, eliya kudlula, eliza kuza.
 Umzekelo: UDyongosi u(lima). Ixesha eladlulayo: UDyongosi walima.                 [5]

                                                   AMANQAKU ECANDELO A:            45

### Page 8

8                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA                        (JUNI 2010)

ICANDELO B: UNCWADI: PF 3 PF 5

UMBUZO 5

ISICHUMISO SEMFENE ngu Michael V. Mabusela

5.1   Lenzeka phi eli bali, emaphandleni okanye edolophini?                     (1)

5.2   Bhala igama lomlinganiswa oyintloko kule tekisi? Xhasa impendulo
      yakho.                                                                    (2)

5.3   Ngoobani abadlali abangabachasi baka Dyongosi?                            (2)

5.4   Bhala zibe MBINI izinto ezibanga impixano kule lali?                      (2)

5.5   Xela zibe NTATHU iindlela ekuphilwa ngazo kule lali?                      (3)

5.6   Chaza ukuba zizafobe zini na ezi zilandelayo.

      Umzekelo: Umhlaba lo nqwa nesisu esi sakho.

       Inkcazelo                               Isafobe
       Umhlaba lo nqwa nesisu esi sakho.       Isifaniso

      5.6.1   iintsimi zabantu kusa zibubuso                                    (2)

      5.6.2   sabuphehla ubutyebi isichumiso                                    (2)

      5.6.3   amadoda ebulalana ngemfuyo                                        (2)

5.7   Ngubani iqhawe kweli balana? Utsho ngokuba kutheni?                       (2)

5.8   Ingaba yintoni imfundiso eziswa ngumbhali ebantwini?                      (2)
                                                                               [20]

### Page 9

(JUNI 2010)                ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA                                9

 UMBUZO 6
 Funda umbongo olandelayo uze uphendule imibuzo.
 UMLIMI
 1.       Yiya embovaneni vilandini!
          Umntu udla ukubila kwakhe!
          Ayikho inkwal’ephandel’enye, eyenjenjalo yenethole!
          Kanti intaka yakha ngoboya benye, loo nto idaliwe ke mntan’am!
 2.       Kulula ukuhlwayela kunzim’ukuhlakula.
          Zanda ngokulandelwa ndiya kuyala mntwan’am.
          Lumka ke kodwa wenzakala!
          Mbewu enjani na le uyigushileyo?
          Ukhozo lwenzondo luzala ukufa.
          Ukhozo lwentiyo luzal’intshabalalo.
          Ukhozo lobuxoki ludal’umbhodamo.
          Ukhozo lothingazo luzala iziphithiphithi.
 3.       Ukhumbule ke mntan’am yonke imihla,
          Tyala ithemba, isiqhamo yimpilo.
          Tyala indzondelelo, isiqhamo yimpumelelo.
          Tyala intobeko, isiqhamo luzuko oluyinene.
          Tyala uvakalelo, isiqhamo yintlonipho
          Tyala uxolo, isiqhamo bubomi obungunaphakade.
          Ucikiziwe umntu onalo uthando!
          Uyinzwana yenene umntu onoxolo!
          Vuya ke xa unazo zonke ezi ziqhamo kuba wena unguvimba wobomi!!!
 6.1      Chonga amaqhalo abe MABINI kwistanza/kwindinyana-1.                       (2)
 6.2      Chonga isimntwiso esisetyenziswe kwistanza/kwindinyana-2.                 (2)
 6.3      Bhala izivakalisi zibe ZIBINi ezinemvano-siqalo kulo mbongo.
          Khetha kwistanza/kwindinyana-3.                                           (2)
 6.4      Kule ndinyana yesi-3 kukho amagama athetha into enye, wabhale.            (2)
 6.5      Ithi imbongi umnt’onentiyo wenza kubekho intshabalalo. Xela zibe MBINI.
          (a)   Ingaba umntu olixoki wenza kubekho ntoni?                           (1)
          (b)   Ingaba umntu onenzondo wenza kubekho ntoni?                         (1)
 6.6      Kha ubhale zibe ZIBINI kwiziyalo ezisixhenxe ezibhalwe apha yimbongi.     (2)
 6.7      Kha ubhale uchaze ukuba ingaba ufunde ntoni na kulo mbongo.               (2)
 6.8      Nika intsingiselo yesi sivakalisi, ‛vuya ke xa unazo zonke ezi ziqhamo
          kuba wena unguvimba wobomi’.                                              (1)

### Page 10

10                    ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA                          (JUNI 2010)
                                                                    [15]
                                               AMANQAKU ECANDELO B:   35

ICANDELO: C UBHALO PF 4

UMBUZO 7

Ubhalo lwesincoko:

7.1   Apha kule ndawo uhlala okanye ufunda kuyo ukhona umntu ombona
      njengomntu owenza izinto ezingumzekelo olungileyo eziluphuhlisayo
      uluntu.

      Bhala ke isincoko esingangama-250 amagama uchaze ngesimo nesimilo
      salo mntu uze ukhankanye kananjalo ezo zinto zilungileyo azenzayo.        [20]

                                       OKANYE

7.2   Ngenye imini apha esikolweni sakho kwabakho usuku lokuwonga
      abafundi abaphumeleleyo ngokwamacandelo nezakhono ezahlukeneyo.

      Bhala isincoko esingangama-250 amagama uchaze, ukwabalisa
      ngokwakusenzeka ngolu suku nendlela owathi wavakalelwa ngayo xa
      wawubukele esi siganeko.
                                                                                [20]

                                               AMANQAKU ECANDELO C:               20

                                                    AMANQAKU EWONKE:            100

## Related documents

- [GRADE 9 MEMO XHOSA HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-9-isixhosa-hl-2010-june-common-memorandum/de736056-e638-4069-b505-a3e95a256900) — isiXhosa HL · Memo · 2010
- [Gr 9 Xhosa QP](https://www.hlayiso.com/library/gr-9-xhosa-qp/ffa5205c-ff72-4843-bf3a-34f3b723d05d) — isiXhosa HL · QP · 2011
- [Gr 9 Xhosa MEMO PROVINCE](https://www.hlayiso.com/library/gr-9-xhosa-memo-province/633bd754-7097-4aab-ab38-61cf249c8832) — isiXhosa HL · Memo · 2011
- [XHOSA HL GR9 P3 QP NOV2016](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-gr9-p3-qp-nov2016/a683f31e-a3da-44ed-b31f-f0e6c690f1d2) — isiXhosa HL · QP · 2016
- [Xhosa HL P2 QP](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-qp/ff29e6cc-a13f-442a-b144-6bb699807643) — isiXhosa HL · QP · 2014
- [Xhosa HL P3 QP](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p3-qp/b9ea83d7-f474-4447-b972-5e01f7023215) — isiXhosa HL · QP · 2014

## More from Grade 9 isiXhosa HL

- [CAPS SP HOME ISIXHOSA GR 7-9 web](https://www.hlayiso.com/library/caps-sp-home-isixhosa-gr-7-9-web/94a3cdd7-ac7e-4767-8121-bc60a20be69e) — CAPS · isiXhosa
- [IsiXhosa HL Marking Guideline](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-marking-guideline/77ad478b-2206-45a0-a3fa-8a546a2cc5b8) — Memo · 2023 · isiXhosa
- [Grade 9 IsiXhosa HL Memo](https://www.hlayiso.com/library/grade-9-isixhosa-hl-memo/2bcbcb6d-63a5-4293-8817-2420b1bd8213) — Memo · 2022 · isiXhosa
- [XHOSA HL P2 GR9 MEMO NOV2019 D](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-gr9-memo-nov2019-d/e6aba8c2-f28d-4041-8f2d-0d5ef3da83e4) — Memo · 2019
- [XHOSA HL P3 GR9 MEMO NOV2019 D](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p3-gr9-memo-nov2019-d/aa9da334-cdd4-405d-8bce-432c86a8bd4e) — Memo · 2019
- [XHOSA HL P2 GR9 MEMO NOV2018 D](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-gr9-memo-nov2018-d/e2208575-b0c0-4984-9304-f4ddcc20df49) — Memo · 2018

## Collection

- [Grade 9 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-9/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
