# History Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2023 Addendum

> Grade 12 History Paper 2 addendum from the Eastern Cape Mock Exam 2023, 14 pages. Read online or get the free PDF download.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/history-p2-gr12-addendum-sept-2023-xhosa/5936df1b-0994-4801-8601-32b93c3a35be
- Updated: 2026-09-27
- Subject: History
- Grade: Grade 12
- Document type: Addendum
- Year: 2023
- Exam period: Eastern Cape Mock Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 14

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [History](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/history) › [History Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2023 Addendum](https://www.hlayiso.com/library/history-p2-gr12-addendum-sept-2023-xhosa/5936df1b-0994-4801-8601-32b93c3a35be)

## About this document

History · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2023. Addendum, 14 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
 SENIOR SERTIFICATE

         IBANGA12

   SEPTEMBA 2023

ISIFUNDO SEZEMBALI P2
      ISIHLOMELO

   Esi sihlomelo sinamaphepha ali14.

### Page 2

(EC/SEPTEMBA 2023)               ISIFUNDO SEZEMBALI P2 (ISIHLOMELO)                                2

UMBUZO 1:            ICONGRESS YESOUTH AFRICAN TRADE UNION
                     (COSATU)YAMXHASA   NJANI   URHULUMENTE
                     WOCALUCALULO NGEMINYAKA YEE1980?

UMTHOMBO 1A

Lo mthombo ungezantsi ucacisa iziganeko ezavula indlela yokusekwa kweCOSATU
ngo1985.

ILabour Relations Act (LRA) yowe1979 yabhalisa ngokusemthethweni imanyano
zabasebenzi abantsundu. Okumangalisayo, ukubhaliswa kwezi manyano zabasebenzi
abantsundu yaba nefuthe elichaseneyo noko urhulumente wayekulindele
(okulindelekileyo).

Kwinkongolo yokusekwa kwayo, iCosatu yadibanisa imibutho engama33
ebandakanyekayo nengabandakanyekiyo. Oku kulontshwa kwabonisa uvuselelo
lweemanyano zabasebenzi ngokuhambelana nemibutho yabasenzi enenkqubela
phambili kunye neemanyano ezazikho phambi kokusekwa kweCOSATU. Eyona nto
ibalulekileyo kwezi manyano yayiyi-Industrial and Commercial workers Union (ICU),
Federation of South African Trade Unions (FOSATU), General and Allied Workers Union
(GAWU), African Mineworkers Union, National Union of Mineworkers (NUM), GNETU
neSouth African Congress of Trade Unions (SACTU).

ICOSATU imele zonke iingxaki (iingxabano) nezithethe zembali yethu etyebileyo
yomzabalazo Isuka kwiminyaka emininzi yomzabalazo wabantu, yeICU ngeminyaka
yee1920s, imizabalazo enzima yabasebenzimigodini yeeminyaka yoo1940
nokungayamkeli ngolunya kweSACTU ngeminyaka yoo1950.Yayingumbutho owasekwa
ngexesha lonxunguphalo nomcelimngeni wocalucalo ngokobuhlanga. Kwaqhubekeka
umzabalazo ongayekeleliyo (ozingisileyo) wamalungelo asisiseko abasebenzi ukuba
bathatyathwe njengabantu ukusukela efektri nakwilizwe abazalelwa kulo. Naliphi ilinge
lokwahlukanisa umzabalazo wamalungelo abasebenzi asisiseko ezifektri kumalungelo
oluntu ngokubanzi, yayingathandeki nje kwaphele koko yayingenakwenzeka kwimeko
yoMzantsi Afrika.

Iminyaka yoo1980 iya kungena kwiimbali njengolona xesha lingenakulibaleka (inguqu)
kumzabalazo wethu (obalulekileyo) wokulwa ucalucalulo ngokobuhlanga. Olona phawu
luphambili lwemizamo ezimbalini (yayiyimigudu) engayekeleliyo (ezondeleleyo)
yabasebenzi beli lizwe.

    [Ithathwe https://omalley .nelsonmandela.org>index. php> site. Ifunyenwe nge 22 Janyuwari 2023.]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                Tyhila iphepha

### Page 3

(EC/SEPTEMBA 2023)               ISIFUNDO SEZEMBALI P2 (ISIHLOMELO)                             3

UMTHOMBO 1B

Lo mthombo ungezantsi uchaza amaphulo ohlukileyo awasungulwa yiCOSATU
kwiiminyaka yoo1980.

Ngo1988 iCOSATU yayinobudlelane neAfrican National Congress (ANC) kunye neUnited
Democratic Front (UDF). Amandla abasebenzi abonakaliswa liphulo elaliqhubeka
“lerolling mass action” yeCOSATU. Ngoqhankqalazo, ugwayimbo nestay-away, iCOSATU
yayibeka yacaca into yokuba kwakunyanzelekile ithathelwe ingqalelo. ICOSATU
ixhalabile ngoqoqosho nentlalakahle yamalungu ayo. Istay-away noqhankqalazo
olwaluqhubeka ukuchasanana nemo yonxunguphalo, unyulo neentsuku zesikhumbuzo
zikazwelonke phakathi kwazo, zalontshwa yiCOSATU isebenzisana neUDF. ICOSATU
ikwaxhase imikhankaso yokwayo nokungarhwebelani noMzantsi Afrika.

Amaphulo amabini abalulekileyo aqalwa yiCOSATU.Yalontsha “iLiving Wage Campaign’.
Ngo1987, amalungu eCOSATU yaba ngawo kuphela kubasebenzi abaphumelela
ukonyuselwa imivuzo ngaphezu komlinganiselo wokunyuka kwamaxabiso. Oku
bekungasekelwanga kwinceba yabasebenzi, kodwa kusekelwe kwimizabalazo
yabasebenzi bethu. Eli phulo lihleli libalulekile njengoko lizama ukuphelisa umsantsa
wemivuzo phakathi kwabaphathi nabasebenzi, amadoda nabafazi, naphakathi
kwabasebenzi abanezakhono nabangenazakhono – uninzi lwabo lungabantu
abamnyama okanye abafazi.

iMay Day YEYETHU – Ngo1 Meyi 1986, abasebenzi baseMerika abaqokelelwa yi-
International Workers of the World benza imatshi bexhasa usuku oluneeyure ezisibhozo.
Oku kwaqalisa isithethe sehlabathi sokubhiyozela iholide yabasebenzi esaqhubeka
nanamhla. Ngo1986, esi sithethe sasibhiyozelwe iminyaka eli100. Ngelixa iCOSATU
yayingekagqibi neenyanga ezintandathu ilontshiwe, imibhiyozo yosuku lukaMeyi
eMzantsi Afrika ngaloo nyaka yayiyeyona mikhulu kweyakha yabakho. Kwindibano
ezinkulu kwilizwe lonke. Abasebenzi boMzantsi Afrika balwamkela olu suku njengolwabo.
Into yokuba namhlanje iyinxalenye yeeholide zomntu wonke, kungenxa yamalungu
eCOSATU. I1,5 lezigidi zabasebenzi laye lalisabela eli phulo, lazibandakanya namawaka
aquka abantwana besikolo, abafundi,abaqhubi beeteksi, oosomashishini abasakhasayo,
oonovenkile, abasebenzi basemakhaya, abantu abazisebenzelayo nabangasebenziyo.

                 [Ithathwe https://mediadon.co.za>formationof COSATU. Ifunyenwe 22 Janyuwari 2023.]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 4

(EC/SEPTEMBA 2023)                ISIFUNDO SEZEMBALI P2 (ISIHLOMELO)                                 4

 UMTHOMBO 1C

 Le powusta yenzelwa ’iLiving Wage Campaign’ ngumsebenzi weCosatu, uEve
 Hendrew ngo1987.

   [Ithathwe saha.org.za/workers/cosatu unite and fight for a living wage.htm. Ifunyenwe nge22 Janyuwari
                                                                                                  2023.]

                            •   Iiyure ezingama40 ngeveki ngaphandle kokuphulukana
                                nomvuzo
                            •   iMeyi Day, iJune 16 noSuku lwaseSharpeville njengeentsuku
                                zeholide ezihlawulwayo
                            •   Ukhuseleko lomsebenzi
                            •   Ukungatsalwa kwerhafu
                            •   Ubuncinne beenyanga ezi6 zekhefu lokuya kubeleka
                                elihlawulwayo
                            •   Ukupheliswa kwenkqubo yehostele nezindlu
                                ezisemgangathweni ezikufutshane nemisebenzi.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                  Tyhila iphepha

### Page 5

(EC/SEPTEMBA 2023)                ISIFUNDO SEZEMBALI P2 (ISIHLOMELO)                                  5

UMTHOMBO 1D

Lo mthombo ungezantsi ucacisa indlela urhulumente weNational Party awaphendula
ngayo kwiCOSATU ngo1980.

Urhulumene, kwelakhe icala, ubhengeze imo yesibini yonxunguphalo, kwaye wafaka
iphulo elibi (elikhohlakeleyo) lokugcinwa eluvalelweni nolwaphulomthetho. Uninzi
lwabasebenzi bemibutho babanjwa okanye baxhatshazwa, kuquka uJay Naidoo, ondlu
yakhe yagqogqwa ngamapolisa angoonogada ngobusuku bokuqala bemeko kaxakeka,
ngo12 Juni 1986. Kwiiveki zokuqala ezintandathu zonxunguphalo, kwabanjwa abasebenzi
aba2700 uninzi lwabo luphuma kwiCOSATU. Ikomkhulu leCOSATU eRhawutini, lavalwa
nguMkhosi woKhuselo woMzantsi Afrika(SADF), obeke iliso kwintshukumo yokuphuma
nokungena kwesi sakhiwo.

Abasebenzi nabo baziphindezelela. Amakhulukhulu aye agwayimba ekhalazela
ukugcinwa eluvalelweni. Xa iinkokeli zengingqi ezintlanu zeNational Union of Mineworkers
(NUM) zabanjwa eKimberley, abasebenzi aba2000 kwimigodi emine baye bagwayimba,
esinye sezehlo ezilolu hlobo. Umongameli weCOSATU uElijah Barayi,
owayekwangusekela mongameli weNUM, naye wagcinwa eluvalelweni ze imanyano
yaqalisa uqhankqalazo lukazwelonke lokuthenga kwiivenkile zotywala, iibhari neevenkile
ezithengisa ngamaxesha athile.

ICOSATU yathintelwa (yalelwa) ukuba ibe nendibano zangaphandle nezinye izithintelo
eziphazamisa iinkqubo zesiqhelo zemibutho-nto leyo eyabangela ukuba oosomashishini
baqalise ukukhalaza kurhulumente ngelithi iinkokheli zabasebenzi ezisentolongweni
zibanyanzelisa ukuthethathethana ‘nabantu’.

          [Ithathwe sahistory.org.za/article/congress-south Africa-trade-unions-cosatu. Ifunyenwe nge 22
                                                                                         Janyuwari 2023.]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                   Tyhila iphepha

### Page 6

(EC/SEPTEMBA 2023)             ISIFUNDO SEZEMBALI P2 (ISIHLOMELO)                                6

UMBUZO 2:            IBE NEMPUMELELO NJANI IKOMISHONI YENYANISO NOXOLELWANI
                     (TRC) EKUZISENI UXOLELWANO NEMPILISO KUBEMI BOMZANTSI
                     AFRIKA?

UMTHOMBO 2A

Lo mthombo ungezantsi kaSandy Shaw, umbhali weSouth African’s Transition to
Democracy ucacisa izizathu zokusekwa kweKomishoni yeNtaniso noXolelwaniso (TRC)
ngo1996.

Emva kokuphumelela unyulo luka1994, iANC yayinomsebenzi omkhulu wokwakha
uMzantsi Afrika ongenacalucalulo wedemokhrasi, ongawulibelanga imvelaphi yawo.
Njengoko uMandela wachazayo ukuba akukho bubi obuye bagwetyelwa (baliwa)
lihlabathi njengocalucalulo ngokobuhlanga ngoko ke kwakufuneka afumane indlela
yokuxolela abenzi benkqubo yocalucalulo ngokobuhlanga ngaphandle kokulibala
amatyala abhekisele kuluntu. Isisombululo seANC ‘sokuxolela ngaphandle kokulibala’
yaba kukusekwa kweKomishoni yeNYaniso noXolelwaniso (TRC) ngo1996.

Iinjongo zeTRC yayikukuseka umfanekiso opheleleyo woonobangela, ubume
nobungakanani bokunyhashwa kwamalungelo oluntu. Kwaye kwafuneka iququzelele
uxolelo lwabantu abathi banika inyani epheleleyo enxulumene nezenzo zobundlobongela.
ITRC yayinoxanduva lokuveza ukuxhatshazwa kwamaxhoba nokubuyisela isidima sala
maxhoba, ngokuwanika ithuba lokubalisa amabali awo, ngokucebisa amanyathelo
embuyekezo nokubabonelela ngembuyekezo. ITRC nayo kwafuneka yenze izindululo
ngendlela yokuphuhlisa inkcubeko yezopolitiko eMzantsi Afrika eya kuhlonipha
amalungelo oluntu lonke.

                                        [Ithathwe South Africa’s Transition to Democracy by S. Shaw]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 7

(EC/SEPTEMBA 2023)               ISIFUNDO SEZEMBALI P2 (ISIHLOMELO)                                 7

UMTHOMBO 2B

Lo mthombo ungezantsi ungxile kubungqina bukaRiefaaat Hattas, umlandeli weANC
neUDF obanikwa kwindibano yengxoxo yeTRC ngomhla wa22 Meyi 1997 eAthlone, eKapa.

USIHLALO: Riefaat, ndiza kucela kuNksk. Burton ukuba enze isifungo, kodwa ndifuna
ukuthi enkosi kakhulu kuwe ngokuza, ungazukuthetha ngawe wedwa, kodwa uthetha
ngabantu obabiza ngokuba ngamaQabane alibalekayo. Kubalulekile kakhulu ukuba umntu
athethe ngabo kwaye sibulela kakhulu ngawe, ngokusilungiselela le ngxelo kulo mba.
UNksk.Burton uza kukufungisa kwaye uGlenda uza kuqokelela ubungqina bakho.

UMNU. HATTAS: BooKomishoni abahloniphekileyo, ndiyanicela ukuba ningaphindi
nindincine (nindibuze) kwakhona. Ndiya kwiziko labonzakele emphefumlweni rhoqo
ngolweZine.

UNKSZ WILDSCHUT (UMkomishoni weTRC): Riefaat, thatha ixesha lakho. Ukuba uva
kunzima kakhulu thatha ixesha lakho, uvile, kwaye uViola usecaleni kwakho yaye uza
kukhuthaza, uvile.

UMNU.HATTAS: Ndixinezelekile kakhulu, ndidakumbile, ndinomsindo, ndidanile.
Andizithembanga; ngamanye amaxesha ndinga ndingazibulala. Andazi nokuba
ndingakwazi ukuqhubekeka ndindedwa. Ndibhidakele ngenxa yezinto endidlule kuzo
kwiminyaka yam yasesekondari. Andithandi ukugxila kum, kodwa ndingathanda ukugxila
kwibali lamaQabane alibalekayo. Kubafundi abantsuku zabo zeentlanganiso zayekiswayo,
iimatshi zoqhankqalazo, bejongene neembumbulu zerabha maxawambi iimbumbulu
zokwenyani, kodwa oku yayiyinxalenye yomzabalazo wemihla ngemihla sijongene
notshaba olungenabulungisa. Eyona njongo yethu yayikukwenza ilizwe lingalawuleki ukuze
iinkokheli zethu zibuye zisikhokhelele kwidemokhrasi yokwenyani.

Ezi zezinye zeengcebiso endicinga ukuba thina namaQabane sicinge ukuzidwelisa phambi
kweTRC. Okokuqala ndingathanda ukuthi uninzi lwamaQabane ethu abhidakele kwaye
awakaphangeli nanamhlanje. Kufanele ukuba sibuyekezwe ngemali ngenxa
yonxunguphalo emoyeni nasengqondweni esisalunyamezeleyo. Iindawo zezikhumbuzo
kufuneka zakhiwe kuwo onke amaphondo ukubonisa indima ebalulekileyo edlalwe
ngabafundi nabantwana, ulutsha nabanye. URhulumente kufuneka athathe uxanduva
lokusinika inkxaso efanelekileyo esiyidingayo. ITRC kufuneka iqinisekise ukuba iNational
Party ayihambi ingohlwayangwa ngamatyala ewenze kubemi boMzantsi Afrika. INational
Party kufuneka ithathe uxanduva ngokutshabalalisa nokuhlukumeza ubomi bethu.
Ndigqibile.

UNKSZ BURTON: Uthabathe inyathelo elikhulu ngokuza. Ndiyathemba ukuba iya kuba
linyathelo eliya phambili, ekuziphiliseni nokuzixolela.

     [Ithathwe https:www.justice.gov.za/trc/special/children/hattas/htm. Ifunyenwe nge24 Janyuwari 2023.]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                 Tyhila iphepha

### Page 8

(EC/SEPTEMBA 2023)               ISIFUNDO SEZEMBALI P2 (ISIHLOMELO)                               8

UMTHOMBO 2C

Lo mthombo ungezantsi uchaza indlela urhulumente woMzantsi Afrika owagxekwa ngayo
ngo2000 ngokungahlawulwa kwembuyekezo kumaxhoba.

Urhulumente woMzantsi Afrika uhlaselwe ngoLwesithathu ‘ngokutshicela ebusweni’ abantu
ababecinezelwe, bengathathintweni, bengcungcuthekiswa ngurhulumente wocalucalulo
ngokungavumi ukubabhatala imbuyekezo ebabeyithenjisiwe.

Esi sityholo senziwa kwinkomfa yeentsuku ezimbini eKapa emxholo othi “Umba
ongagqitywanga     weTRC”,    ibhekisa    kwiKomishoni    yeNyaniso     noXolelwaniso
eyaphonononga (iphanda) ukunyhaswa kwamalungelo oluntu phantsi korhulumente
wocalucalulo ze yacebisa imbuyekezo kumaxhoba. Ijaji uDumisa Ntsebeza, owayesakuba
ngumkomishina weTRC, uthe uRhulumente akayihoyi imizekelo yamazwengamazwe
ebonelela emayihlawule, umzekelo, amaxhoba eHolocaust. “Sineebhiliyoni zerandi
zeecorvettes (iinqanawa zomkhosi waselwandle) nezixhobo zakhona (izikrweqe),”
Kufuneka sibe neebhiliyoni zamaxhoba”, utshilo, ebhekisa kwisigqibo sikarhulumente
sakutshanje sokuthenga izixhobo ezixabisa ama30 eebhiliyoni zeerandi ($4 seebhiliyoni).

Ikomishoni ngomnyaka ka1998, emva kweminyaka emithathu imamele ‘ingxelo yamaxhoba
entlupheko’ yacebisa ukuba ama17 000 abantu emnye kubo ahlawulwe imbuyekezo
ephakathi kwaR17 000 ukuya kuR22 000 ngonyaka iminyaka emithandathu. Enye yale mali
iyafumaneka, kodwa urhulumente kaMongameli Thabo Mbeki kwezi nyanga zidlulileyo uye
wabuthandabuza ubulungisa bokuhlawulwa kwemali ebantwini ngenxa yokubandezeleka,
esithi amatshantliziyo awazange alwe nocalucalulo ngenxa yemali. Oku kubangele
ukungevi kamnandi kumagosa eTRC namaxhoba.

Owayesakuba litshantliziyo uRiefaat Hattas waxelela abameli abamalunga ne100
ababekho kule nkomfa, uninzi lwabo ingabaphengululi beencwadi nabalweli bamalungelo
oluntu: “Asizange silwele mali, kodwa imali ingabutshintsa ubomi bethu.
Ndingcungcuthekisiwe, ndinamaphupha amabi, ndingakuhlawulela ukukhatalelwa
ngokwasemphefumlweni, utshilo. UHattas ngomnye wamaxhoba angama3000
awahlawulwa ngokukhawulezileyo imbuyekezo yethutyana yamawaka ambalwa eerandi.

 [Ithathwe https://www.news 24.com/govt-slammed-for-not-paying-apartheid-victims-20001004. Ifunyenwe
                                                                               nge 24 Janyuwari 2023.]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                               Tyhila iphepha

### Page 9

(EC/SEPTEMBA 2023)                ISIFUNDO SEZEMBALI P2 (ISIHLOMELO)                                   9

UMTHOMBO 2D

Le khathuni kaZapiro ibonakalisa iingcinga zikarhulumente ngentlawulo yembuyekezo
kumaxhoba ocalucalulo.

*Zapiro – Umzobi owaziwayo waseMzantsi Africa.

[Ithathwe https://www.iol.co.za/news/politics/apartheid-victims-angry- about-reparation-wait-. Ifunyenwe
                                                                                 on 22 Janyuwari 2023.]

                                                                                       Ukuzithethelela
                Intlawulo                                                              i
                                       Sivalile unaphakade uy
                                       akuncedwa kwifestile
                                       elandelayo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                   Tyhila iphepha

### Page 10

(EC/SEPTEMBA 2023)               ISIFUNDO SEZEMBALI P2 (ISIHLOMELO)                                10

 UMBUZO 3: LELIPHI IFUTHE EZABA NALO IIMULTI-NATIONAL CORPORATION
           (MNC) KWIMARIKE YEHLABATHI?

 UMTHOMBO 3A

 Lo mthombo ugxile kwifuthe leglobalisation kwimarike yehlabathi.

 Ngoku sinxibelelana yaye sabelana ngeenkcubeko zomnye nomnye ngokuhamba
 norhwebo, ukuthutha iimveliso emhlabeni jikelele ngeeyure okanye iintsuku.
 Sikuqoqosho olukhulu lwehlabathi apho into eyenzekayo kwindawo enye inokuba
 neziphumo kwihlabathi liphela. Le nkqubo ibizwa iglobalisation.

 Iglobalisation yenza ihlabathi ukuba lidibane ngakumbi ngenxa yokwanda korhwebo
 notshintshiselana ngenkcubeko. Iglobalisation iye yanyusa imveliso neenkonzo. Ezona
 nkampani zinkulu ayisezizo iifemu zelizwe, kodwa ziinkampani zamazwe ngamazwe
 ezineenkampani ezincedisayo kumazwe amaninzi. Iglobalisation ibisenzeka amakhulu
 eminyaka kodwa iye yanda ngamandla kwisiqingatha senkulungwane yokugqibela.

 Iglobalisation ikhokhelele ekwandeni korhwebo lwamazwe ngamazwe kwiinkampani
 ezisebenza kumazwe amaninzi axhomekeke kakhulu kuqoqosho lwehlabathi,
 ukuhamba ngokukhululekileyo kwemali, iimpahla neenkonzo. Imizekelo yeenkampani
 zamazwe ngamazwe zezi, McDonalds, Starbucks noNike.

 Nangona iglobalisation inceda ekwenzeni ubutyebi obuninzi kumazwe asakhulaya
 akuwuvali umsantsa phakathi kwamazwe ahluphekileyo ehlabathi kunye nalawo
 atyebiley.

     [Ithathwe http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/geography/globalisation. Ifunyenwe 1Februwari
                                                                                                2023.]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                Tyhila iphepha

### Page 11

(EC/SEPTEMBA 2023)             ISIFUNDO SEZEMBALI P2 (ISIHLOMELO)                              11

UMTHOMBO 3B

Umthombo ongezantsi kaN. Harris, igqwetha laseMelika nosopolitiki, uchaza amandla
imibutho yezizwe ngezizwe enawo kumazwe akwihlabathi liphela.

Onke amazwe afumana ubunzima ekulawuleni umbutho onamasebe amaninzi angaphaya
kwemida yawo angathobeli mithetho yawo. Ukuba imulti-national ingumtyalimali omkhulu
nomqeshi, okunokwenzeka ukuba irhoxise imisebenzi yayo kwaye ifudukele kwelinye ilizwe
ingamothusa nawuphi urhulumente. Ngeso sizathu, oorhulumente banokuphenjelelwa
ngokulula ukuba banciphise umyinge werhafu kwingeniso yezizwe ngezizwe okanye
baphumze imithetho yezabasebenzi ukwenza kube lula kwimulti-national ukulawula
abasebenzi bazo. Enye indlela yokutolika imeko kukubona oorhulumente baseNtshona
kunye neemulti-national njengamahlakani (amaqabane), asebenza ngenjongo efanayo
kwiprojekthi yeglobalisation.

Kuko konke ukuswela kwabo ubuzwe, uninzi lwemulti-nationals lwalunezikomkhulu zabo
kumazwe anamandla kwezoqoqosho (ingakumbi iUSA, iJamani neJapan). Esinye isiphumo
etyholwa ngaso iglobalizationi kukuba amazwe aphulukana nolawulo lwawo. Imali,
iimpahla, iinkonzo nobuchwepheshe ngoku zihamba ngokungalawulekiyo nangamandla
amakhulu ukunqumla imida, zikhangela zikwafudukela kwiindawo ezahlukileyo zehlabathi.
Ezi kuthiwa zinciphisa ulawulo lwelizwe kumsebenzi woqoqosho ngaphakathi kwemida
yawo nokuthintela ekumiseleni ivelyu yemali yayo.
                                             [Ithathwe Globalisation: Ethical Debates by N. Harris]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 12

(EC/SEPTEMBA 2023)               ISIFUNDO SEZEMBALI P2 (ISIHLOMELO)                              12

UMTHOMBO 3C

Le khathuni ibonisa iimeko apho abasebenzi bavelisa iimpahla zeemulti-national company
ezifana neNike.

  [Ithathwe www.google.co.za/search?q=cartoons +on+protest +against+globalisation&sa. Ifunyenwe nge
                                                                                  1 Februwari 2023.]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                               Tyhila iphepha

### Page 13

(EC/SEPTEMBA 2023)                ISIFUNDO SEZEMBALI P2 (ISIHLOMELO)                               13

UMTHOMBO 3D

Esi sicatshulwa sibonisa iindlela uluntu olwaqhankqalazela ngayo imulti national
company, uNike ngo1998 kumazwe awohlukileyo kwihlabathi.

UNike, umenzi ohamba phambili weempahla zemidlalo, ngomnye wemizekelo
eqaqambileyo yehlabathi loshishino kwendlela yokucocwa kwembonakalo. Nangona
zizisa utyalomali olufunekayo lwangaphandle kumazwe asakhasayo, ezi nkampani zihlala
zibeka ingeniso ngaphambi kwamalungelo abasebenzi okanye amazwe ezikuwo.
Ngeminyaka yoo1990, inkampani yayihlutshwa (ikhathazwa) ziingxelo zokuba isebenzisa
iisweatshops (indawo yokusebenzela ephuphumayo) nokuqeshwa kwabantwana.
Uxinzelelo lwakhula kwada kwaba ngumnyaka ka1998, xa omnye wabaseki bakwaNike
uPhil Knight ethembisa esidlangalaleni ngokutshintsha izenzo zenkampani waze uNike
wachitha ishumi leminyaka elandelayo ephuhlisa oko.

Ngoku, ingxaki zokuphathwa kakubi kwabasebenzi nguNike ziyabuya. Ngomhla wa29
kuJuly, abafundi namatshantliziyo kwihlabathi jikelele bathathe inxaxheba kusuku
loqhanqalazo oluchasene noNike, olwaluququzelelwa yiUnited Students Against
Sweatshops (USAS). Uqhankqalazo, kwizixeko ezifana neBoston, Washington DC,
Bangalore neSan Pedro Sula eHonduras, lubonakalisa ukunyuka (ukukhula) kwezityholo
(izenyeliso) ezichasene noNike eziye zakhula kancinane.

Phakathi kwazo kukho amabango okuba abasebenzi bomzimveliso wakwaNike eHansae,
eVietnam, bafunyenwe kukubiwa bemivuzo nokuthukwa nokusebenza iiyure ezininzi
kumaqondo obushushu angaphezu kwa90 asemthethweni, kangangokuba babede
bawele koomatshini babo bokuthunga. UNike ukwatyholwa ngokuphungula imisebenzi
kumzimveliso wakwaHansae nokuyekisa imveliso kwifektri i Honduras enombutho
wabasebenzi oqinileyo, nto leyo ebangele ukuba amakhulu abasebenzi aphulukane
nemisebenzi ebalulekileyo. Le nkampani yalile ukuba iqela elizimeleyo elibek’ esweni
iWorker Rights Consortium (WRC) likwazi ukufikelela ekuhloleni iikhontrakthi zayo .

    [Ithathwe https;//qz.com/1042298/nike-is-facing-a-new-wave-of-ant-sweatshop-protests. Ifunyenwene
                                                                                    1 Februwari 2023.]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                 Tyhila iphepha

### Page 14

(EC/SEPTEMBA 2023)             ISIFUNDO SEZEMBALI P2 (ISIHLOMELO)                       14

IMITHOMBO YOLWAZI ESETYENZISIWEYO

Imithombo ebonakalayo nezinye izinto ezibubungqina bezembali zithathwe kule mithombo
yolwazi:

Harris, N. 2007.Globalisation:Ethical Debates (Wayland Publishers)

https;//qz.com/1042298/nike-is-facing-a-new-wave-of-ant-sweatshop-protests

http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/geography/globalisation

https://omalley .nelsonmandela.org>index. php> site.

https://www.iol.co.za/news/politics/apartheid-victims-angry- about-reparation-wait-

https://mediadon.co.za>formationof COSATU

https://www.news 24.com/govt-slammed-for-not-paying-apartheid-victims-20001004

https:www.justice.gov.za/trc/special/children/hattas/htm

saha.org.za/workers/cosatu -unite-and-figh-for-a-living-wage.htm

sahistory.org.za/article/congress-south Africa-trade-unions-cosatu

Shaw, S. 2001. South Africa’s Transition to Democracy: An African Success Story
(Design Press)

www.google.co.za/search?q=cartoons +on+protest +against+globalisation&sa.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

## Related documents

- [HISTORY P2 GR12 ADDENDUM SEPT 2023 Sesotho](https://www.hlayiso.com/library/history-p2-gr12-addendum-sept-2023-sesotho/478b2586-d05f-4248-a960-3b5c744dc151) — History · Addendum · 2023 · Sesotho
- [History P2 Nov 2023 Addendum Eng](https://www.hlayiso.com/library/history-p2-nov-2023-addendum-eng/115e775e-ffa7-4295-a812-c3f541a7b7bb) — History · Addendum · 2023 · Eng
- [HISTORY P2 GR12 ADDENDUM SEPT 2022 English](https://www.hlayiso.com/library/history-p2-gr12-addendum-sept-2022-english/e5d10556-c154-433f-8fd2-98646e28994c) — History · Addendum · 2022 · Eng
- [HISTORY P2 GR12 ADDENDUM SEPT 2019 English](https://www.hlayiso.com/library/history-p2-gr12-addendum-sept-2019-english/ee9068f3-f0ae-4df5-91cf-0f91d2112d6b) — History · Addendum · 2019 · Eng
- [HISTORY P2 ADDENDUM SEPT 2018 Eng D](https://www.hlayiso.com/library/history-p2-addendum-sept-2018-eng-d/812c8729-7ad5-4b83-a4e4-b51692a55c08) — History · Addendum · 2018 · Eng
- [HISTORY P2 ADDENDUM SEPT 2018 English](https://www.hlayiso.com/library/history-p2-addendum-sept-2018-english/4bdc06e1-2d0c-4870-ae86-fda2090131f4) — History · Addendum · 2018 · Eng

## More from Grade 12 History

- [Workguide - Case Study Strategies](https://www.hlayiso.com/library/workguide-case-study-strategies/0b4c8d70-c563-4cfe-93e0-dad57e8fbeb3) — Guide
- [History Grade 12 NSC P2 MEMO September 2025 North West](https://www.hlayiso.com/library/history-grade-12-nsc-p2-memo-september-2025-north-west/3d9bf167-1e97-42c1-826a-bf344c0e964e) — Memo · 2025
- [History P1 May-June 2025 MG Eng](https://www.hlayiso.com/library/history-p1-may-june-2025-mg-eng/9e0f813e-e888-4061-a259-20b4dbe98907) — Memo · 2025 · Eng
- [HISTORY P1 MEMO GR12 JUNE 2024 Afrikaans](https://www.hlayiso.com/library/history-p1-memo-gr12-june-2024-afrikaans/f313b62b-041f-4225-bf96-3a6052a2f919) — Memo · 2024 · Afr
- [HISTORY P1 MEMO GR12 SEPT2024 Afrikaans](https://www.hlayiso.com/library/history-p1-memo-gr12-sept2024-afrikaans/49472cc4-f28c-41d3-b6c4-2623ae0611e3) — Memo · 2024 · Afr
- [HISTORY P2 GR12 QP SEPT 2024 Afrikaans](https://www.hlayiso.com/library/history-p2-gr12-qp-sept-2024-afrikaans/8367f672-7028-4e67-a52a-705b946b5122) — QP · 2024 · Afr

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
