# isiNdebele FAL Grade 12 Paper 1 NSC June 2018 Memo

> Grade 12 isiNdebele FAL Paper 1 memorandum from the NSC June Exam 2018, 9 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p1-may-june-2018-memo/ddfa48ab-233c-4f7f-9675-f8f82faec7bd
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 9

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-fal) › [isiNdebele FAL Grade 12 Paper 1 NSC June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p1-may-june-2018-memo/ddfa48ab-233c-4f7f-9675-f8f82faec7bd)

## About this document

Isindebele Fal · Grade 12 · NSC June Exam · 2018 · isindebele. Memorandum, 9 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele FAL P1 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p1-may-june-2018/fee0d391-7872-4b8b-b919-b581b1dd9850) — QP · 2018 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                    SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

               ISINDEBELE ILIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA(FAL)

                                    IPHEPHA LOKUTHOMA (P1)

                                             2018

                                       IMEMORANDAMU

                                                                   IMITLOMELO: 80

                               Imemorandamu le inamakhasi ali-9.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                         Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza(FAL)/P1        2                     DBE/2018
                                            SCE – Imemorandamu

ISIGABA A: UKUFUNDA NOKUZWISISA

UMBUZO 1

Ukutshwaya ukufunda nokuzwisisa

•     Ngebanga lokobana umnqopho omkhulu ukuzwisisa, amagama angakapeledwa
      kuhle neemphoso zelimi eempendulweni azingajeziswa ngaphandle kobana
      mhlamunye iimphoswezo ezenziweko zitjhugulula nofana zilahlekisa umqondo/
      ukuzwisiseka kwependulo. (iimphoswezo kufanele zitjengiswe/zivezwe.)
•     Nangabe umfundi usebenzise amagama abuya kamanye amalimi angasi
      ngewelimi ahlolwa ngalo, ungawatjheji/eqisele amehlo amagama lawo, nangabe
      amagama lawo anemba ipendulo, ungajezisi. Kodwana nangabe etheksthini
      kusetjenziswe igama eliwela kwelinye ilimi begodu lifanele libe yipendulo,
      lamukelekile.
•     Imibuzo evulekileko efuna iimpendulo u-iye nofana awa, ngiyavuma nofana
      ngiyaphika, liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi,
      mbono omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo
      esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa ukusekela kwaphela.
      (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA.)
•     Nangabe kulindeleke ipendulo yegama ELILODWA kodwana umfundi anikele
      umutjho woke, mtlomelise nangabe igama eliyipendulo enembako
      ulithalele/uligwale ngepeni enombala ohlukileko. (Highlighted.)
•     Nangabe kufuneka amaphuzu amabili/amathathu kodwana umfundi unikele
      amanengi, kwaphela tshwaya wokuthoma amabili/amathathu.
•     Yamukela ukuhlukana kwelimi lesiphande. (IsiNzunza nesiNala.)
•     Emibuzweni la kukhethwa ipendulo enembako, yamukela KOKUBILI, iledere
      elikhambisana nependulo engiyo NANYANA ipendulo nayitlolwe ngokuzeleko.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                           Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza(FAL)/P1        3                           DBE/2018
                                            SCE – Imemorandamu

1.1       1.1.1        Ngomnyaka we-1914, inarha yeSewula Afrika yasungula
                       ukubhadeliswa komthelo ngemva kokuphasiswa komthetho we-
                       Income Tax Act No 28.                                                (1)

          1.1.2        NguNgqongqotjhe wezeeMali enarheni yeSewula Afrika.                  (1)

          1.1.3        Yi-South African Revenue Services/SARS.                              (1)

          1.1.4        Imali oyirhola nawusebenzako.
                       Imali yebhonasi.
                       Nawusebenze ama-awara adlula lawo obekelwe wona (overtime).
                       Nawunebhizinisi.
                       Nawubeka imali ngehloso yokufumana inzuzo (investments),
                       Nawuqatjhise umakhiwo.
                       Nawuthatha umhlalaphasi.
                       Nawuyindlalifa.
                       (Ziimbili iimpendulo kezingehla.)                                    (2)

          1.1.5        URhulumende wakhela abantu izindlu ze-RDP.                           (1)

          1.1.6        - Ufanele uthathe umazisi, incwadi ebufakazi besiphande ohlala
                         kiso nemininingwanakho yokubulunga urejiste ehlanganweni
                         i-South African Receiver of Revenue Services.
                       - Ufanele uye emnyangweni wakwa-SARS ukwazi ukuwubhadela
                         umthelo nangabe uyakoloda.                                         (2)

          1.1.7        Umuntu orhola imali ema-R188 000 ubhadela              umthelo
                       omaphesende ali-18 kanti oneminyaka ema-65             othethe
                       umhlalaphasi akawubhadeli umthelo.                                   (2)

          1.1.8        Nawukoloda umthelo imali yakho inganeli ukubhadela
                       isikolodweso, i-SARS ithengisa ibubulo lakho, iinkoloyi zakho,
                       indlwakho nefenitjhara nokhunye okungathengiseka okusegameni
                       lakho ukuze ithole imali oyikolodako.                                (2)

          1.1.9        D/Ziinlukazi namaqhegwana.                                           (2)

          1.1.10       Abantu abadala nabentwana angekhe basakghona ukuthola imali
                       yesindlo/iindawo ezinjengeembhedlela, kungaba budisi ukobana
                       uRhulumende anikele abantu izenzelo zomphakathi.                     (2)

          1.1.11       URhulumende ubapha umrholo qobe yinyanga.                            (2)

          1.1.12       URhulumende      ufaka   isandla   ngokubafunela      amakhaya
                       angabatjheja/ngokubapha imali yesondlo.                              (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza(FAL)/P1        4                            DBE/2018
                                            SCE – Imemorandamu

          1.1.13       LIQINISO,    ngombana       ubonelela   abadala,     iintandani,
                       abanganabatjheji ngemali yesondlo nangeensetjenziswa.

                       AKUSILO IQINISO, ngombana abanye abantu basalila
                       ngeensetjenziswa ezifana namanzi begodu abanye abanazo
                       izindlu.
                       (Enye nenye ipendulo ezwakalako izokwamukelwa.)                       (2)

          1.1.14       (a) Emindenini kuba nomraro wokobana kugcinwa kubelethwa
                           khulu, abentwanabo bagcina batlhaga/Ababelethi bathatha
                           imali yesondlo bayisebenzisele iindingo zabo kungasatjhejwa
                           iindingo zabentwana.

                       (b) Isikhwama somthelo sigcina sikhupha imali enengi khulu,
                           lokhu kugcina kubangele bona ezinye izinto eziziindingo
                           zomphakathi zitlhoge imali.
                           (Enye nenye ipendulo ezwakalako izokwamukelwa.)                   (2)

1.2       1.2.1        - Ziincwadi.
                       - Ikhomphyutha egugwako. (Laptop.)
                       - Ipeni. (Pen).
                       (Zimbili iimpendulo kezingehla.)                                      (2)

          1.2.2        Angathela iincwadi nekhomphyutha egugwako ngesiselwesi bese
                       ziyonakala.                                                           (2)

          1.2.3        - Amalangabo wokutlola iinhlahlubo vane sele afikile/vane sele
                          batlola iinhlahlubo.
                       - Amalangabo wokusa imisebenzabo kubafundisi/kumalektjhara
                          vane sele afikile.
                       - Vane banegandelelo lomkhumbulo.
                       (Enye nenye ipendulo ezwakalako izokwamukelwa.)                       (2)

                                                            IMITLOMELO YESIGABA A:           30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza(FAL)/P1        5                             DBE/2018
                                            SCE – Imemorandamu

ISIGABA B: UKURHUNYEZA

UMBUZO 2

Ukurhunyeza okumayelana neendlela zokuphuma eenkolodweni.

Tjheja: Imidzubhulo esekholomini yokuthoma yenzelwe ukukhumbuza abatshwayako
         ngemitjho edzujulwe bunqopha etheksthini.

                     IMIDZUBHULO                      AMAPHUZU AQAKATHEKILEKO
 A.    'Hlela    kuhle    ibhajedakho   ukuya     1   Ibhajedakho ihlele yanele zoke
       ngeendingo      zakho    bewubambelele         iinkolodo zakho.
       kiyo.'
 B.    'Yelela     bona     ungaboleki   imali    2   Ungaboleki        imali     edlula
       ozokubhalelwa kuyibhadela.'                    amandlakho.
 C.    'Nakwenzekileko bona ube nemadlana         3   Ngezelela imali yokubhadela
       esalako emva kokubhadela iindingo              iinkolodo nawunemali esele eqadi.
       zakho,      isebenzisele   ukuphungula
       iinkolodo.'
 D.    'Lisa ukuthenga lokha nawungaphasi         4   Ungathengi  nawungakaphatheki
       kwegandeleleko lomkhumbulo.'                   kuhle emmoyeni.

 E.    'Khupha amehlo enyameni, ulise 5               Thenga izinto eziqakathekileko
       ukuthenga izinto ezinengi ngekarada            kwaphela nawuthenga ngekarada
       lesikolodo.'                                   lesikolodo.
F.      'Khuthalela bona nawubolekwe imali 6          Zama ukubhadela udlulise imali
       ubhadela             ngaphezudlwana            elindeleke bona uyibhadele
       kwesitolimende obekelwe sona.'                 ngenyanga.

 G.    'Nasele uphumile esikolodweni              7   Phila ipilo enganazo iinkolodo
        Layelisa … uzithengele ngekhetjhi.'           nasele uqedile ukubhadela.

H.     'Bawa isizo egatjeni lehlangano            8. Thintana nabakwa National Credit
       yakwa-National Credit Regulator.'             Regulator nasele ukghanywa
                                                     ziinkolodo ubawe bakusize.

                                                      Inani lamagama      asetjenzisweko
                                                      ama-53)

Tjheja: Tshwaya amaphuzu ali-7 kwaphela.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza(FAL)/P1        6                        DBE/2018
                                            SCE – Imemorandamu

IGRIDI YOKUTSHWAYA UKURHUNYEZA

Ukutshwaywa kwesirhunyezo kusekufakeni amaphuzu anembako afunwa mbuzo
nokutjhiywa kwamaphuzu angafunwa mbuzo.

Ukurhunyeza kumele kutshwaywe ngalendlela:

• Ukwabiwa kwemitlomelo:
  o 7 imitlomelo emaphuzwini ali-7 (Umtlomelo owo-1 kilelo nalelo phuzu
     eliqakathekileko)
  o 3 imitlomelo yelimi
  o Inani loke: 10

• Ukwabiwa   kwemitlomelo      yelimi      lokha    ohlolwako        nakasebenzise
  amagamakhe.
  o 1–3 yamaphuzu alungileko: nikela umtlomelo owo-1 welimi.
  o 4–5 yamaphuzu alungileko: nikela imitlomelo emi-2 yelimi.
  o 6–7 yamaphuzu alungileko: nikela imitlomelo emi-3 yelimi.

• Ukwabiwa kwemitlomelo yelimi lokha ohlolwako                   nakangakasebenzisi
  amagamakhe.
  o 6–7 imidzubhulo: akunamtlomelo welimi.
  o 1–5 imidzubhulo: nikela umtlomelo welimi owo-1 welimi.

TJHEJA:

• Ukubala amagama:
  o Abatshwayi kumele baqinisekise inani lamagama asetjenzisweko.
  o Ungaphunguli imitlomelo nangabe ohlolwako khenge atjengise inani lamagama
     alisebenzisileko namkha nangabe inani atlole bona ulisebenzisile akusingilo.
  o Nangabe ubude obulindelweko budlulile, funda bewufike emagameni ama-5
     bese awusarageli phambili nesirhunyezweso.
  o Iinrhunyezo ezifitjhani kodwana zinawo woke amaphuzu aqakathekileko
     akukameli zijeziswe.

                                                           IMITLOMELO YESIGABA B:        10

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza(FAL)/P1        7                     DBE/2018
                                            SCE – Imemorandamu

ISIGABA C: IZAKHI NEMITHETJHWANA YOKUSETJENZISWA KWELIMI

UMBUZO 3: ISIKHANGISO

Ukutshwaya isigaba C

• Ukupeleda:

  o Iimpendulo ezifuna igama linye kumele zitlonyeliswe nanyana kungakapeledwa
      kuhle, ngaphandle kobana iphoso eyenziweko itjhugulula okutjhiwo
      ligamelo/yihlathululo yegamelo.
  o Eempendulweni ezimumutjho opheleleko, ukungapeledi kuhle akujeziswe
      nangabe iimphoso zisesakhiweni selimi elihlolwako.
  o Nangabe kuhlolwa isirhunyezo, ipendulo kumele ibe netshwayo elifaneleko
      (Ungci.)
• Ukwakheka kwemitjho kumele kukhambelane nehlelo begodu kunikelwe ngemitjho
  ezeleko njengokutjho komlayo.
• Emibuzweni la kukhethwa ipendulo enembako, yamukela KOKUBILI, iledere
  elikhambisana nependulo engiyo NANYANA ipendulo nayitlolwe ngokuzeleko.

3.1       Iinkomo/Inyama yekomo.                                                      (1)

3.2       - Sikhona isithombe salokho okukhangiswako.
          - imibandela itlolwe ngamagama amancani.
          - Amagama wokudosa abathengi atlolwe ngamagama amakhulu.
          - Ilimi lokukhangisa elidlelezelako lisetjenzisiwe.
           (Zimbili iimpendulo kezingehla.)                                           (2)

3.3       Inyama esikelwe futhi ithengiselwa abaneencwadi zebhizinisi.                (1)

3.4       Sifaniso/Sisenzasamuntu.                                                    (1)

3.5       B/Elibandlululako.                                                          (1)

3.6       Umalume wadiselwa ziinyawo nakayokuthenga inyama wafumana seyiphelile.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                           (2)

3.7       - Angeze sidose abathengi abanengi ngokwaneleko ngombana intengo
            yalokho   okukhangiswako   ayikavezwa/imininingwana yokuthintana
            yabakhangisi ayikavezwa.

          - Singadosa abathengi abanengi ngokwaneleko ngombana isithombe
             salokho okukhangiswako siveziwe/imibandela itlolwe ngamagama
             amancani/Amagama wokudosa abathengi atlolwe ngamagama amakhulu/
             Ilimi lokukhangisa elidlelezelako lisetjenzisiwe.
          (Enye nenye ipendulo enembako izakwamukelwa.)                               (2)
                                                                                      [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                           Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza(FAL)/P1        8                               DBE/2018
                                            SCE – Imemorandamu

UMBUZO 4: IKHATHUNI

4.1       - Maphepha asetafuleni.
          - Ibhodi etloliweko.
          - Indlela abantu abesekhathunini ebambethe ngayo.
          - Amagama asekhathunini.
          (Zimbili iimpendulo kezingehla.)                                                      (2)

4.2       Nom. Bhuda ngiwuthulela ingwani umsebenzakho.                                         (1)

4.3       Libolekwe esiNgisini/English.                                                         (1)

4.4       UBhuda uthe lelo lilwazi alitholileko lokuthengisa nokudosa abathengi.                (2)

4.5       B/Wenze umsebenzi omuhle                                                              (1)

4.6       Abathengi badoswe nguBhuda ngelwazi alifumeneko.                                      (1)

4.7       Ngikhambe ngayokufuna isizo eenkhamphanini ezahlukeneko, ngalithola
          bayatjho bona kubamba ezumako.                                                        (2)
                                                                                                [10]

UMBUZO 5

5.1       5.1.1        Nawungakhe uhluthuke ihliziyo uthi uyambethabetha, ungalala
                       endlini enzima kuthiwe utlhorisa umntwana.                               (2)

          5.1.2        Phezu kwalokho uzokufuna/uyokufuna ukudla nokuhlwengiselwa
                       indlu leyo ahlala kiyo.                                                  (2)

          5.1.3        Ngamalanga kuba nezipi.                                                  (1)

          5.1.4        - Limumethe ilimi lokuncenga.
                       - Lisetjenziswa lokha nawuncenga umuntu.                                 (2)

          5.1.5        Umntwana uhlezi      ama-iri   amanengikazi   esofeni       abukele
                       umabonakude.                                                             (1)

          5.1.6        B/Ababelethi abanabantu ababasizako nakusetjenzwako.                     (2)

          5.1.7        Ukulawulwa ziinyanga ezinengi kungakuhlanganisa ihloko
                       ngombana zizokutjela izinto ezinengi ezingafaniko/ezihlukileko.
                       (Enye nenye ipendulo ezwakalako izokwamukelwa.)                          (2)

          5.1.8        KwaMahlangu kukwamgade uhlonywa ngezinti                ngombana
                       abentwana bakhona bazenzela umathanda.                                   (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                     Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza(FAL)/P1        9                          DBE/2018
                                            SCE – Imemorandamu

5.2       5.2.1        Ukurarha umtlhago kuvulwa kwamathutjana wemisebenzi enarheni
                       mazombe.                                                            (1)

          5.2.2        Ijinifomu.                                                          (1)

          5.2.3        UmNyango wezemiSebenzi ukhuthaza abantu bona bangasongi
                       izandla.                                                            (2)

          5.2.4        Iinsebenzi ziyasebenza ngombana zifuna ukondla imindenazo.          (2)
                                                                                           [20]

                                                           IMITLOMELO YESIGABA C:          40
                                                                       INANI LOKE:         80

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

## Related documents

- [IsiNdebele FAL P2 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p2-may-june-2018-memo/26613185-f5e0-42b6-9ca4-e79fc93385c1) — isiNdebele FAL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P3 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p3-may-june-2018-memo/d368836b-bd88-440d-9596-7e2725b54f22) — isiNdebele FAL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [ISINDEBELE FAL P1 NOV 2018 FINAL MEMO](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p1-nov-2018-final-memo/0df3f1bc-9fb6-43af-8bcb-f3207b0b87ff) — isiNdebele FAL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P1 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p1-may-june-2023-mg-2/aedd4cfa-149c-434c-897c-70798461c376) — isiNdebele FAL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P1 May June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p1-may-june-2017-memo/b1f24c79-03d6-4ef0-b875-52390fbd8629) — isiNdebele FAL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P1 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p1-may-june-2016-memo/8cc14c7c-db75-4793-b5ef-61033a7bf01c) — isiNdebele FAL · Memo · 2016 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele FAL

- [Gr 12 IsiNdebele FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-fal-atp-2023-24/71a8c260-2b39-4030-8608-ce5fdc966166) — ATP
- [IsiNdebele FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p1-nov-2024/a38be654-f18c-4add-bbad-da48361465b7) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p2-nov-2024/caa72c30-39e9-4775-a93c-ac0d205fdd9d) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p3-nov-2024/66fbcba0-06da-40be-be67-5b4022a5ea31) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-fal-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/26445a24-dc0a-4db8-a071-936f33f599aa) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-fal-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/230577e1-72e4-4b7d-bef0-723dd563d8d3) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
