# isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC June 2018 Memo

> Grade 12 isiNdebele FAL Paper 3 memorandum from the NSC June Exam 2018, 17 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p3-may-june-2018-memo/d368836b-bd88-440d-9596-7e2725b54f22
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 17

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-fal) › [isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p3-may-june-2018-memo/d368836b-bd88-440d-9596-7e2725b54f22)

## About this document

Isindebele Fal · Grade 12 · NSC June Exam · 2018 · isindebele. Memorandum, 17 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele FAL P3 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p3-may-june-2018/d44f5002-79bc-43b9-a68b-15bbf620323a) — QP · 2018 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                    SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

             ISINDEBELE ILIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA (FAL)

                                    IPHEPHA LESITHATHU (P3)

                                             2018

                                        IMEMORANDAMU

                                                                   IMITLOMELO: 100

                              Imemorandamu le inamakhasi ali-18.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                          Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3       2                       DBE/2018
                                            SCE – Imemorandamu

ISIGABA A: AMATHEKSTHI WOKUZITLAMELA (AMA-ESEYI)

UMBUZO 1

1.1       I-eseyi Ecocako (Narrative)

          Isehlakalo esagcina sakhe ikusasa lami.

          Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka
          kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka
          kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. Kuqakathekile ukobana
          nanyana umfundi ayisusela ehloko i-eseyakhe kube yi-eseyi ekholwekako.
          Ngokuvamileko umtloli we-eseyi ecocako usebenzisa isikhathi esidlulileko.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

          •    Isigaba esisingeniso kufanele simdose/silulubeze umfundi we-eseyi.
          •    I-eseyi ecocako kufanele ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela.
          •    I-eseyi ecocako kufanele itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
          •    Umuntu otshwaya i-eseyi le kufanele alangazelele ukuzwa okulandelako
               bekube sekugcineni.
          •    Ukucoca okuyipumelelo kubonakalisa tjhatjhalazi imizwa efana
               neyokubona, yokuzwa, yokunambitha, yokuthintana nephunga.
          •    I-eseyi enesiphetho esingakajayeleki yihle kunaleyo enesiphetho
               esisepepeneneni begodu esilindelekileko.

          Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:

           -   Ukuvakatjhela indawo yokuzithabisa nabangani.
           -   Ukukhuluma amala ekhaya.
           -   Ukusela utjwala.
           -   Ukuthandana nesokana.
           -   Ukuba sidisi nokukhulisa umntwana.

          Tjheja: Le eseyi ingaba ngehlathululako godu.                                  [50]

1.2       I-eseyi Ehlathululako (Descriptive)

          'Abantu abanengi bangena baphume epilwenakho kodwana abangani
          batjhiya umtlhala.'

          Le yi-eseyi lapho umtloli afuze ahlathulule ubujamo obuthileko, umuntu
          othileko nofana indawo ethileko. Njengombana nesihloko sitjho, kufanele
          umtloli we-eseyi le asebenzise amagama ahlathululako khudlwana. Ngale
          kwalokho, umtloli usebenzisa khulu ilimi elisesikhathini sanje.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3       3                           DBE/2018
                                            SCE – Imemorandamu

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

          •    Otlolako kufanele ayelele ekutheni akhethe isihloko asazi kuhle. Isizathu
               kukobana kuba budisi ukuhlathulula into onganalwazi elipheleleko ngayo.
          •    Otlolako kufanele akhethe ngokuyelela amagama nobujamo
               bokukhuluma.
          •    Amagama asetjenziswa ngotlolako kufanele akhe isithombe esikhanya
               bha.
          •    Otlolako angasebenzisa iinthombe-ngqondo zokubona, zokurhogela,
               zokuzwa, zobumnandi nezokuthinta ukuze zimsize ukwenza
               akuhlathululako kukhanye bha.

          Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:

           -   Ukuphila hlangana nabantu.
           -   Ukuthola iiyeleliso ezahlukahlukeneko.
           -   Ukuthola isekelo elitlhogekako.
           -   Ukuphumelela eemfundweni.
           -   Ukuthola umsebenzi othe tjha.

          Tjheja: Le eseyi ingaba ngecocako godu.                                            [50]

1.3       I-eseyi Ehlathululako (Descriptive)

          Umthelela womvumo wesimanjemanje ebantwini abatjha.

          Le yi-eseyi lapho umtloli afuze ahlathulule ubujamo obuthileko, umuntu
          othileko nofana indawo ethileko. Njengombana nesihloko sitjho, kufanele
          umtloli we-eseyi le asebenzise amagama ahlathululako khudlwana. Ngale
          kwalokho, umtloli usebenzisa khulu ilimi elisesikhathini sanje.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

          •    Otlolako kufanele ayelele ekutheni akhethe isihloko asazi kuhle. Isizathu
               kukobana kuba budisi ukuhlathulula into onganalwazi elipheleleko ngayo.
          •    Otlolako kufanele akhethe ngokuyelela amagama nobujamo
               bokukhuluma.
          •    Amagama asetjenziswa ngotlolako kufanele akhe isithombe esikhanya
               bha.
          •    Otlolako angasebenzisa iinthombe-ngqondo zokubona, zokurhogela,
               zokuzwa, zobumnandi nezokuthinta ukuze zimsize ukwenza
               akuhlathululako kukhanye bha.

          Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
           -   Ummoya wokungahloniphi.
           -   Ukwembatha ngendlela engamukelekiko.
           -   Ukungasabi ukukhuluma ihlamba.
           -   Ukugida kuphakanyiswe imilenze.
           -   Ukuba sigqila sawo.

          Tjheja: Le eseyi ingaba ngecocako godu.                                            [50]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3       4                           DBE/2018
                                            SCE – Imemorandamu

1.4       I-eseyi Emahlangothimabili/Emadanisako (Discursive)

          Itheknoloji ingumasiza abulale.

          I-eseyi le ihlobene khulu ne-eseyi ephikisako. Okufanako kukuthi kiyo yomibili
          imihlobo le, otlolako ubeka imibonwakhe. Umehluko okhona kukuthi e-eseyini
          emahlangothimabili otlolako kulindeleke bona atlole ngemibono yomibili.
          Silindele bona asivezele ubuhle nobumbi bento atlola ngayo. Okumnandi
          ngomhlobo lo we-eseyi kukobana otlolako utjhiyela ofundako ekutheni
          azikhethele yena isiqunto sokobana ngiliphi ihlangothi abona lingcono
          kunelinye. Umtloli angafikelela esiphethweni esithileko ekugcineni
          kwe-eseyakhe kodwana imibono evumako nephikako kufanele yethulwe
          ngokulinganako e-eseyini.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

          • Umtlolo kumele uzwakale begodu ungathathi ihlangothi.
          • Kumele kuvezwe iintatimende ezizwakala kuhle.
          • Kilomhlobo we-eseyi otlolako uveza ngobuhle nangobumbi bento ethileko
            anikelwe yona esihlokweni.
          • Unikela amaphuzu avumelana nesihloko nalawo aphikisana naso.

          [Otlolako kufanele aveze kokubili, ubuhle nobumbi bethekhnoloji].

          Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:

          Ubuhle

           -   Ukutholakala kwelwazi lula.
           -   Iimfundo ezitholakalako.
           -   Imisebenzi seyenzeka lula.
           -   Iindlela zokuthintana.
           -   Ukongiwa kwesikhathi.

          Ubumbi
          - Ukubulala.
          - Ikhuthaza ubuvila.
          - Ithuwelelisa ubugebengu.
          - Yenza abantu bangasazibandula.
          - Ifundisa ukuziphatha okungakalungi.
          - Abantwana babukela zomseme.                                                      [50]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3       5                        DBE/2018
                                            SCE – Imemorandamu

1.5       I-eseyi Ephikisako/Ehlangothilinye (Argumentative)

          Asisekho isidingo somtjhado esikhathini sanamhlanje.

          I-eseyi ephikisako ifuna otlolako athome ngokukhetha ihlangothi esihlokweni
          atlola ngaso. Otlolako angakhetha ukuvumelana nesihloko nofana aphikisane
          naso. Umbono womtloli kumele ukhanye kusukela ekuthomeni bekube
          sekugcineni kwe-eseyakhe. I-eseyi le yethula lokho okusengqondweni
          yomtloli.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:

          •    Otlolako kumele athome ngokuthi akhethe ihlangothi azokutlola ngalo.
          •    Otlolako kumele anikele amaphuzu amanengi anabe ukusekela
               imibonwakhe.
          •    Otlolako kumele ahlale emaphuzwini NOFANA aphikise isitatimende.
          •    Lomhlobo we-eseyi uphethe imibono yomtloli kwaphela ngalokho kumele
               uphakamise imibono eqinileko.
          •    Ilimi elinezwelomagama lingahle lithinte imizwa kodwana kumele libe
               nehlonipho.
          •    Isiphetho kumele sibe sitatimende somtloli esinamandla, esikhanyako
               nesanelisako.

          Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:

          Abavumelana nesihloko.

           -   Ukuqakatheka kokukghona ukuzijamela.
           -   Ukutjhadela imali.
           -   Ukutlhorisana kwabatjhadileko nabentwana.
           -   Ukungasathembani.
           -   Ukuphulwa kwesifungo esenziwako.

          Abaphikisana nesihloko.

          -    Ukuba khona kwethando leqiniso.
          -    Ukuqakatheka kokuba nomndeni.
          -    Ukwazi kwabantwana imvelaphi yabo.
          -    Ukwandisa ubuhlobo.
          -    Ukuba nomphakathi ophilileko.                                              [50]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3       6                          DBE/2018
                                            SCE – Imemorandamu

1.6       1.6.1        Kilesisithombe umfundi angatlola nanyana ngiwuphi umhlobo we-
                       eseyi. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we-eseyi
                       ovezwa ngotlolako bese utshwaya ngokulandela amaphuzu
                       alindeleke ngaphasi kwalowo mhlobo we-eseyi ngokuqala kilo
                       mhlahlandlela.

                       Kilesisithombe kubonakala abantu abakhubazekileko badlala
                       ibhola erarhwako.

                       Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:

                       -   Umdlalo webholo erarhwako.
                       -   Ukuphumelelisa ibhudango onalo.
                       -   Ukuqakatheka kwesekelo elivela ebantwini abangakakhubazeki.
                       -   Ukwamukela ubujamo bakho.
                       -   Ukuba nebonelo phambili.                                        [50]

          1.6.2        Kilesisithombe umfundi angatlola nanyana ngiwuphi umhlobo we-
                       eseyi. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we-eseyi
                       ovezwa ngotlolako bese utshwaya ngokulandela amaphuzu
                       alindeleke ngaphasi kwalowo mhlobo we-eseyi ngokuqala kilo
                       mhlahlandlela.
                       Kilesisithombe kubonakala iinkoloyi ezilinga ukukhamba
                       endleleni eneenkhukhula ngemva kokuna kwezulu.

                       Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
                       -    Ukuna kwezulu elineewuruwuru.
                       -    Ubungozi bokurhurhulwa mamanzi.
                       -    Ukumotjhakala kweenkoloyi.
                       -    Ukumotjhakala kweendlela.
                       -    Iingozi zendlela ezibangwa kukuna khulu kwezulu.               [50]

          1.6.3        Kilesisithombe umfundi angatlola nanyana ngiwuphi umhlobo we-
                       eseyi. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we-eseyi
                       ovezwa ngotlolako bese utshwaya ngokulandela amaphuzu
                       alindeleke ngaphasi kwalowo mhlobo we-eseyi ngokuqala kilo
                       mhlahlandlela.
                       Kilesisithombe kubonakala izandla ziphethe iincwadi.
                       Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
                       -    Isipho esiyifundo.
                       -    Ukuqakatheka kokufunda.
                       -    Ipumelelo elethwa yifundo.
                       -    Ukuthola ilwazi.
                       -    Ifundo iba lilifa elingapheliko.                               [50]

                                                               IMITLOMELO YESIGABA A:      50

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3       7                           DBE/2018
                                            SCE – Imemorandamu

ISIGABA B: AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA
UMBUZO 2
2.1       INCWADI YOBUNGANI.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutlolwa incwadi yobungani:

          •    Kufanele ibe nesiphande sinye, sitlolwe ngokujayelekileko esandleni
               sokudla. Isiphande sotlolako asibe nelanga elitlolwe ngesiNdebele isib:
               Janabari/Tjhirhweni ingasi ngesiNgisi.
          •    Itlolelwa umuntu owazekako, kungaba mnganakho, umnakwenu,
               umzawakho, njll.
          •    Kunesilotjhiso esiphakamisa ibizo lomuntu omtlolelako. Isib. Jabulile,
               Mma, Baba, njll.
          •    Kufuneka esingenisweni aveze umnqopho wokutlola incwadi leyo
               ngobufitjhani. Isingeniso singaba mumutjho munye kufika kemithathu
               ubunengi. Akucocwa iindaba ezinengi lapha.
          •    Kufuneka bona otlolako ahlathulule ngokuzeleko emzimbeni ihloso
               yokutlola kwakhe incwadi ngamaphuzu azwakalako nakhambisana
               nesihloko anikelwe sona.
          •    Kumele ibe nesilayeliso; isib. Ubalotjhise boke ekhaya/Ngilotjhisela kibo
               boke abangaziko ngapho; njll.
          •    Ekugcineni kumele utlole isiphetho, isib.
               Ngimi umnganakho/Ngimi umntwanakho/Ngimi umzawakho/Ngimi, bese
               kuthi ngaphasi kwesiphetho utlole igama lakho. Lokhu kwenzelwa
               ukobana loyo otlolelweko azi kuhle bona utlolelwe ngubani. Isibongo
               akufuneki ukobana usitlole ngombana niyazana nabantu obatloleleko.            [30]

2.2       UMLANDO KAMUFI

          Nakutlolwa umlando ngomufi, kuthonywa ngesihloko esibonakalako
          esinamagamakhe apheleleko, bese kutlolwa koke-ke lokhu esele sikubale
          ngenzasi. Ekugcineni kungaphethwa ngomutjho omfitjhani wokumlayelisa,
          njengokuthi: Lala uphumule, Mgwezani, nofana IKosi ayikuphe
          umphumulela wafuthi nanyana-ke ngamanye amagama anehlonipho.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa umlando kamufi:

          Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:

          -    Isihloko esiveza amagamakhe apheleleko.
          -    Amagamakhe apheleleko.
          -    Ilanga abelethwa ngalo.
          -    Ubelethwa bobani.
          -    Wabelethelwa kuyiphi indawo (Tjheja: Akungatlolwa igama lesibhedlela).
          -    Imithombo yefundo asele adlule kiyo.
          -    Akuzuzako eemfundweni zakhe.
          -    Iindawo asebenze kizo.
          -    Iinkhundla azifunyanako.
          -    Ilanga akhambe ngalo ephasini.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3       8                           DBE/2018
                                            SCE – Imemorandamu

              (Tjheja: Akungatlolwa unobangela wokuhlongakala, kodwana khunye
              kwalokhu; Webiwe ngunokufa, lokha nakahlongekele ngengozi yekoloyi,
              uhlongakele ngemva kokugula isikhathi esifitjhani nanyana eside).
          -   Umndenakhe awutjhiyileko ephasini njengomyenakhe nofana ukosikazi,
              abentwana,     ababelethi,  iinzukulu,     nabanye     ahlobana   nabo
              ngokweengazi.
          (Tjheja: Akungatlolwa amabizo weenini azitjhiyileko).                              [30]
2.3       I-AJENDA NAMAMINITHI WOMHLANGANO
          Amaminithi womhlangano asirhunyezo salokho okwakukhulunywa ngakho
          ngomlomo emihlanganweni. Atlolwa abekwe ngehloso yokubulunga
          okwakhulunywako       kwavumelanwa     ngakho     ekutheni    kungalibaleki,
          kungalahleki, neenqunto zibulungeke. Loyo otlola amaminithi kufuze
          atjhejisise ukuthi akatloli koke okukhulunywa emihlanganweni, kodwana
          kutlolwa iimphakamiso neenqunto. Amagama walabo abathule iimphakamiso
          nalabo abasekelileko kuyenzeka atlolwe. Akukafaneli bona loyo otlola
          amaminithi atlole ukuphaphalaza, ukuphikisana, ukudelela nofana ukurarana.
          Nakhu okumele             kutjhejwe   nakutshwaya      i-ajenda   namaminithi
          womhlangano:
          1. Ukuvula.
          2. Ukwamukelwa.
          3. Abakhona nabancancabezileko.
          4. Ukufundwa kamaminithi.
          5. Okuvele emaminithini.
          6. Iinkulumo zelanga.
          7. Iinqunto ezithethweko.
          8. Ilanga lomhlangano olandelako.
          9. Ukuvala.                                                                        [30]
2.4       I-INTHAVYU/UKUHLUNGA
          Le yikulumo eba hlangana nabantu ababili abakhuluma ngento ethileko.
          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaya i-inthavyu/ukuhlungwa:
          -   Akutlolwe amagama wesikhulumi ngasinye.
          -   Akutlolwe ikholoni ngemva kwamagama wabantu abakhulumako.
          -   Amagama walabo abakhulumako akatlolwe ngesandleni sesincele, abe
              mafitjhani nesibongo singasetjenziswa.
          -   Akutlolwa litho ngaphasi kwamagama walabo abakhulumako.
          -   Kumele kube nesingeniso. (Akulotjhisanwa, esingenisweni kulapho
              kwethulwa khona indaba ekuzokukhulunywa ngayo nokobana kuzabe
              kukhuluma abobani).
          -   Kumele kube nomzimba, nesiphetho.                                              [30]
          Abafundi bangafaka hlangana lokhu okulandelako:
          -   Ilwazi olifumeneko.
          -   Ukuthola umfundalize okuvulela amathuba wokuya phetjheya.
          -   Amalungiselelo wokuyokufunda ngaphetjheya.
          -   Ukulungiselela iimfundo oyozenza ngaphetjheya.
          -   Ukulungiselela indawo yokuhlala.
                                                           IMITLOMELO YESIGABA B:            30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3       9                       DBE/2018
                                            SCE – Imemorandamu

ISIGABA C: AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA

UMBUZO 3

3.1       IKARADA LESIMEMO

          Lokha umuntu azokuba nomnyanya othileko kudingeka ukobana ameme
          abantu, khulukhulu labo abatjhidelene naye nalabo abaqakatheke khulu
          ekwenzeni umnyanyakhe ube yipumelelo. Singabala iminyanya efana
          nemitjhado, ukuvula amatje wesikhumbuzo, ukukhulisa abentwana
          babentazana nababesana, nokhunye.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa ikarada lesimemo:

          •   Omemako.
          •   Abamenywako.
          •   Ihloso yesimemo.
          •   Ilanga.
          •   Isikhathi.
          •   Indawo.
          •   Indlela yokwembatha.
          •   Imininingwana yokuthintana.                                               [20]

3.2       IDAYARI/UMALANGENI

          Idayari yincwajana la umuntu atlola khona izehlakalo eziphathene
          nepilwakhe, izinto eziqakathekileko afisa ukuzikhumbula, nokhunye. Abanye
          idayari bayithiya igama layo, isibonelo 'Kunje-ke Emhlabeni!' Nakhu
          okuqakathekile ngedayari:

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa umalangeni/idayari:

          •   Kumele oyitlolako atlole ilanga phezulu.
          •   Kumele itlolwe ngelimi lomuntu okhulumako.
          •   Kumele itlolwe ibe sesikhathini sanje.
          •   Kuyenzeka godu itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
          •   Kanti kungenzeka begodu itlolwe ibe sesikhathini esizako.
          •   Kumele kutlolwe iingaba ezifitjhani.
          •   Kusetjenziswa ilimi elitjhaphulukileko.                                   [20]

3.3       IINKOMBA ZENDLELA

          Epilweni kuyenzeka umuntu akhambele endaweni angayaziko okudingeka
          ukobana abuze indlela ebantwini ahlangana nabo. Umuntu olayela omunye
          indlela    usebenzisa      iinkomba    zendlela   ukulayela.     Umnqopho
          weenkombandlela kutjengisa umuntu othile indlela nanyana indawo ethile
          ekumele aye kiyo. Kungaba yindlela eya emzini othileko, emsebenzini,
          esikolweni, eposini, lapho kukhwelwa khona iimphaphamtjhini, njalonjalo.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3      10                      DBE/2018
                                            SCE – Imemorandamu

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa iinkomba zendlela:

          Ukuze ukulayela nokulayelwa kube lula kumele –

          •    Kuvele iindlela umuntu azozikhamba.
          •    Kuvele amagama weendawo umuntu azokudlula kizo.
          •    Kuvele amagama wemilambo umuntu azoyiwela, iintaba azokudlula kizo
               njalonjalo.
          •    Umuntu olayelwako kumele alalelisise kuhle ukuze athole lapho aya
               khona.
          •    Lowo olayela omunye asebenzise ilimi elinqophileko, elingazokudida
               lowo olayelwako.                                                        [20]

                                                            IMITLOMELO YESIGAB C:      20
                                                                      INANI LOKE:      100

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 11

IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3
                                                Downloaded from hlayiso.com            11                                                                     DBE/2018
                                                                               SCE – Imemorandamu

ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA/YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 IMITLOMELO]
TJHEJA
•   Sebenzisa irubhrikhi njalo nawutshwaya isigabesi.
•   Amamaksi kusukela e-0–50 ahlukaniswe ngamazinga weentlhadlhuli ama-5.
•   Okumunyethweko, iqhinga leIimi nesitayela, lelo nalelo kghono lesitlhadlhuli lihlukaniswe ngezinga eliphezulu neliphasi.
•   Isakhiwo asithintwa lizinga eliphezulu namkha eliphasi.
IRUBHRIKHI YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 AMAMAKSI]
      Iqhinga                                        Ngokudluleleko           Ngokwekghono           Ngokulingeneko           Ngokusisekelo           Ngokungakalingani
 OKUMUNYETHWEKO                                           27–30                    22–23                   15–17                   9–11                       3–5
 NOKUHLELA                                      -Ukuphendula             -Iimpendulo ezihleleke   -Ukuphendula            -Ukuphendula              -Ukuphendula
                                                okudluleleko.            kuhle; ezikhambelana     okwanelisako.           okungakajami              okuphume endleleni

                            Izinga eliphezulu
 (Ukuphendula)                                  -Imiqondo                khulu begodu             -Imiqondo               ndawonye.                 khulu.
 Ukuhleleka kwemiqondo                          ehlakaniphileko, evusa   ezimnandi,               ekhambelanako           -Imiqondo engakacaci.     -Imiqondo erarako
 yokuhlela                                      imiqondo netjengisa      kunobufakazi nokukhula   nekholisako.            -Ubufakazi obuncani       nengakanqophi.
 Ukulemuka umnqopho,                            ukukhula.                okubonakalako.           -Kunokuhleleka          bokuhleleka               -Imiqondo engakahleleki
 abamukelilwazi                                 -Ukuhleleka              -Isingeniso, umzimba     okulingeneko            nokukhambelana.           nengakhambelaniko.
 nobujamo.                                      okudluleleko             nesiphetho okuhleleke    nokukhambelana
                                                nokukhambelana           kuhle begodu             nesihloko, umzimba
 30 AMAMAKSI                                    nesingeniso, umzimba     okukhambelanako.         nesiphetho
                                                nesiphetho.
                                                          24–26                    18–21                   12–14                     6–8                      0–2
                                                -Ukuphendula             -Ukuphendula             -Ukuphendula            -Ukuphendula              -Ukuphendula isihloko
                                                okudluleleko kodwana     okuhlelwe kuhle.         okwanelisako kodwana    okungakhambelaniko        akukalingwa
                                                kutlhayela amatshwayo    -Imiqondo ekarisako      kunokungacaci.          okukhulu.                 nokulingwa.

                            Izinga eliphasi
                                                wendaba ehle             nekhambelanako.          -Iimiqondo              -Imiqondo ayikahlangani   -Imiqondo
                                                ngokudluleleko.          -Isingeniso, umzimba     iyakhambelana           begodu                    engakhambelaniko
                                                -Imiqondo ekhulileko     nesiphetho ezihleleke    ngokulingeneko.         ihlangahlangene.          nengakafaneli.
                                                nenokuhlakanipha.        kuhle                    -Kunokuhleleka          -Abukho ubufakazi         -Imiqondo
                                                -Isingeniso, umzimba     nezikhambelanako.        nokukhambelana          bokuhlela.                engakanqophi.
                                                nesiphetho ezihlelwe                              okulingeneko
                                                ngendlela edluleleko.                             kwesingeniso, umzimba
                                                                                                  nesiphetho.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                              Phendla

### Page 12

IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3
                                                Downloaded from hlayiso.com               12                                                                      DBE/2018
                                                                                  SCE – Imemorandamu

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 AMAMAKSI] (IRAGELA PHAMBILI)
                 Iqhinga                        Ngokudluleleko              Ngokwekghono              Ngokulingeneko          Ngokusisekelo             Ngokungakalingani
 ILIMI, ISITAYELA                                           14–15                       10–11                    6–7                     2–3                         0
 NOKU-EDITHA                                    -Iphimbo, irejista,         -Iphimbo, irejista,       -Iphimbo, irejista,     -Iphimbo, irejista,       -Ilimi elingazwakaliko.
 Iphimbo, irejista,                             isitayela kanye             isitayela kanye           isitayela kanye         isitayela kanye           -Iphimbo, irejista,

                            Izinga eliphezulu
 isitayela, ilwazimagama                        nelwazimagama               nelwazimagama             nelwazimagama           nelwazimagama             isitayela kanye
 okufanele umnqopho,                            elifanele ngokudluleleko    elifanele khulu           elifanele umnqopho,     elingakafaneli            nelwazimagama
 nobujamo.                                      umnqopho,                   umnqopho,                 abamukelilwazi          umnqopho,                 elingakafaneli khulu
 Ukukhethwa                                     abamukelilwazi              abamukelilwazi            nobujamo.               abamukelilwazi            umnqopho,
 kwamagama.                                     nobujamo.                   nobujamo.                 -Ukusetjenziswa         nobujamo.                 abamukelilwazi
 Ukusetjenziswa kwelimi,                        -Ilimi lithokozisa khulu.   -Ilimi liyanemba begodu   kwelimi okwethula       -Ukusetjenziswa           nobujamo.
 imithetjhwana,                                 -Ihlelo nesipelinghi        lisetjenziswe             ihlathululo.            kwelimi okusisekelo.      -Ilwazimagama
 iimphumuzi, ihlelo,                            esinganamphoso              ngokufaneleko.            -Iphimbo elifaneleko.   -Iphimbo elifaneleko.     elitlhayela khulu lenza
 nesipelinghi.                                  ezibonakalako.              -Ihlelo nesipelinghi      -Amaqhinga wokubuza     -Ilwazimagama             kube budisi ukuzwisisa
                                                -Itlanywe kuhle khulu.      asinamphoso khulu.        enzelwe ukugqamisa      elitlhayela khulu.        itheksthi.
                                                                            -Itlanywe kuhle.          okumunyethweko.
 15 AMAMAKSI                                               12–13                          8–9                    4–5                    0–1
                                                -Ilimi elihle               -Ilimi lihle.             -Ukusetjenziswa         -Ukusetjenziswa
                                                ngokudluleleko begodu       -Iphimbo elifaneleko.     kwelimi okulingeneko    okungakafaneli kwelimi.

                            Izinga eliphasi
                                                linethonya.                 -Kuneemphoso              okunokuhluka.           -Ukungabi nomahluko
                                                -Akunamphoso zehlelo        ezimbalwa zehlelo         -Iphimbo elifaneleko    emitjhweni.
                                                nesipelinghi                nesipelinghi.             ngokulinganako          -Ilwazimagama elincani
                                                ezibonakalako.              -Ibunjwe kuhle.           nokusetjenziswa         ngokusisekelo.
                                                -Yakhiwe ngekghono                                    okutlhayelako
                                                elikhulu.                                             kwamaqhinga
                                                                                                      wokubuza.
 ISAKHIWO                                                   5                            4                         3                     2                        0–1
                                                -Ukusungulwa                -Imininingwana            -Imininingwana          -Amaphuzu amanye          -Amaphuzu afunekako
 Amatshwayo                                     okuqakathekileko            isungulwe                 ekhambelanako           anembako akhona.          ayatlhayela.
 wetheksthi                                     kwendaba.                   ngokukhambelanako.        iveziwe.                -Imitjho neengaba         -Imitjho neengaba
 Ukwakhiwa kwesigaba                            -Imininingwana              -Imitjho, iingaba         -Imitjho, iingaba       kuneemphoso.              kuneemphoso
 nokwakhiwa komutjho                            edluleleko.                 kunikela umqondo.         kwakhiwe kuhle.         -Indaba isazwakala.       -Indaba ayinamqondo.
                                                -Imitjho kanye                                        -Indaba isanikela
                                                neengaba kwakheke                                     umqondo
 5 AMAMAKSI                                     ngendlela edluleleko.
         IRENJI
      YAMAMAKSI                                          40–50                      30–39                     20–29                   10–19                       0–9

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                   Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3                                        13                                                                                 DBE/2018
                                                                              SCE – Imemorandamu

ISIGABA B: AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA
SEBENZISA IRUBHRIKHI NJALO NAWUTSHWAYA ISIGABESI
IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA WELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [30 AMAMAKSI]
       Iqhinga                         Ngokudluleleko                   Ngokwekghono                     Ngokulingeneko                  Ngokusisekelo              Ngokungakaneli
 OKUMUNYETHWEKO,                             16–18                            13–15                            9–12                            6–8                        0–5
 UKUHLELA                        -Ukuphendula                     -Ukuphendula okuhle khulu        -Ukuphendula okulingeneko        -Ukuphendula               -Ukuphendula kutjengisa
 NESAKHIWO                       okudluleleko, okungaphezu        okutjengisa ilwazi elihle        okutjengisa ilwazi               ngokusisekelo begodu       ukungabikhona kwelwazi
                                 kwalokho okulindelweko.          lamatshwayo wetheksthi.          lamatshwayo wetheksthi.          kutjengisa ilwazi          lamatshwayo wetheksthi.
 Ukuphendula nemibono:           -Imiqondo ehlakaniphileko        -Inqophile,                      -Akunakudzimelela                lamatshwayo wetheksthi.    -Akunakukhambelana
 Ukubuthelelwa                   nekhulileko.                     ayikaphumi esihlokweni           nokukhambelana                   -Kunokunqopha              kwemiqondo.
 kwemibono ukuze                 -Ilwazi elingeneleleko           isekelwe kuhle ngendlela         okulingeneko                     okukhona kodwana           -Kunemininingwana
 kuhlelwe.                       lamatshwayo wetheksthi.          enobukghoni begodu               kokumunyethweko                  okunengi kuphambene.       embalwa esekela
 Umnqopho,                       -Umtlolo unqophile.              kunemininingwana esekela         nemiqondo.                       -Imininingwana embalwa     isihloko.
 abamukelilwazi,                 -Kunokukhambelana                isihloko                         -Eminye imininingwana            esekela isihloko ikhona.   -Akakasebenzisi
 amatshwayo/imithetjhwan         kokumunyethweko                  -Isakhiwo esifaneleko            esekela isihloko ikhona.         -Usebenzise imithetho      imithetho efunekako
 a kanye nobujamo.               nomqondo.                        esinokukhambelanako              -Isakhiwo esifaneleko            eqakathekileko ngendlela   namkha isakhiwo.
                                 -Kuhlathululwe kuhle             okuncazana.                      ngokulingeneko, kodwana          embi.
 18 AMAMAKSI                     begodu yoke                                                       kunokungakhambelaniko.           -Kunobutjhapha
                                 imininingwana isekela                                                                              obubonakalako.
                                 isihloko.
                                 -Isakhiwo esifaneleko
                                 nesinembako.
 ILIMI, ISITAYELA                            10–12                             8–9                              6–7                              4–5                        0–3
 KANYE NOKU-EDITHA               -Iphimbo, irejista, isitayela,   -Iphimbo, irejista, isitayela,   -Iphimbo, irejista, isitayela,   -Iphimbo, irejista,        -Iphimbo, irejista,
 Iphimbo, irejista, isitayela,   ilwazimagama elifanele           ilwazimagama kufanele            ilwazimagama kufanele            isitayela, ilwazimagama    isitayela, ilwazimagama
 kufanele                        umnqopho, abamukelilwazi         khulu umnqopho,                  umnqopho, abamukelilwazi         kufanele kancani           akukhambelani
 umnqopho/umphumela/             kanye nobujamo.                  abamukelilwazi kanye             kanye nobujamo.                  umnqopho,                  nomnqopho,
 abamukelilwazi                  -Kuyanemba ngokwehlelo           nobujamo.                        -Zikhona iimphoso Zehlelo.       abamukelilwazi kanye       abamukelilwazi kanye
 kanye nobujamo.                 begodu kwakhiwe kuhle.           -Ihlelo linemba                  -Ilwazimagama elifaneleko.       nobujamo.                  nobujamo.
 Ukusetjenziswa kwelimi          -Akunamphoso.                    ngokwekghono elithileko          -Iimphoso azilimazi              -Ihlelo elingakafaneli     -Kuzele iimphoso begodu
 kanye nemithetjhwana.                                            begodu lakhiwe kuhle.            ihlathululo.                     elinemphoso ezimbalwa.     akuzwisisakali.
 Ukukhethwa                                                       -Ilwazimagama elihle khulu.                                       -Ilwazimagama              -Ilwazimagama
 kwamagama.                                                       -Akunamphoso.                                                     elitlhayelako.             alikawufaneli umnqopho.
 Ukusetjenziswa                                                                                                                     -Ihlathululo ivimbekile.   -Ihlathululo ayizwakali
 kwamatshwayo kanye                                                                                                                                            kwamambala.
 nesipelinghi.

 12 AMAMAKSI
 IRENJI YAMAMAKSI                           24–30                            18–23                             14–17                          6–13                       0–5

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                          Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3                                         14                                                                                         DBE/2018
                                                                               SCE – Imemorandamu

ISIGABA C: AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA

SEBENZISA IRUBHRIKHI NJALO NAWUTSHWAYA ISIGABESI

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA WELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA
[20 AMAMAKSI]
       Iqhinga                          Ngokudluleleko                  Ngokwekghono                     Ngokulingeneko                   Ngokusisekelo                   Ngokungakaneli
 OKUMUNYETHWEKO,                              9–12                             7–8                               5–6                             3–4                           0–2
 UKUHLELA NESAKHIWO              -Ukuphendula okudluleleko,       -Ukuphendula okuhle khulu        -Ukuphendula okulingeneko        -Ukuphendula                     -Ukuphendula kutjengisa
                                 okungaphezu kwalokho             okutjengisa ilwazi elihle        okutjengisa ilwazi               ngokusisekelo begodu             ukungabikhona kwelwazi
 Ukuphendula kanye               okulindelweko.                   lamatshwayo wetheksthi.          lamatshwayo wetheksthi.          kutjengisa ilwazi                lamatshwayo wetheksthi.
 nomqondo:                       -Imiqondo ehlakaniphileko        -Inqophile, ayikaphumi           -Akunakudzimelela                lamatshwayo wetheksthi.          -Akunakukhambelana
 Ukuhlelwa kwemiqondo;           nekhulileko.                     esihlokweni isekelwe kuhle       nokukhambelana                   -Kunokunqopha okukhona           kwemiqondo.
 amatshwayo/imithetjhwana        -Ilwazi elingeneleleko           ngendlela enobukghoni            okulingeneko                     kodwana okunengi                 -Kunemininingwana
 kanye nobujamo.                 lamatshwayo wetheksthi.          begodu kunemininingwana          kokumunyethweko                  kuphambene.                      embalwa esekela isihloko.
                                 -Umtlolo unqophile.              esekela isihloko.                nemiqondo.                       -Imininingwana embalwa           -Akakasebenzisi imithetho
 12 AMAMAKSI                     -Kunokukhambelana                -Isakhiwo esifaneleko            -Eminye imininingwana            esekela isihloko ikhona.         efunekako namkha
                                 kokumunyethweko                  esinokukhambelana                esekela isihloko ikhona.         -Usebenzise imithetho            isakhiwo.
                                 nomqondo.                        okuncazana.                      -Isakhiwo esifanele              eqakathekileko ngendlela
                                 -Kuhlathululwe kuhle begodu                                       ngokulingeneko, kodwana          embi.
                                 yoke imininingwana isekela                                        kunokungakhambelaniko.           -Kunobutjhapha
                                 isihloko.                                                                                          obubonakalako.
                                 -Isakhiwo esifaneleko
                                 nesinembako.
 ILIMI, ISITAYELA NOKU-                        7–8                             5–6                                 4                               3                              0–2
 EDITHA                          -Iphimbo, irejista, isitayela,   -Iphimbo, irejista, isitayela,   -Iphimbo, irejista, isitayela,   -Iphimbo, irejista, isitayela,   -Iphimbo, irejista, isitayela,
                                 ilwazimagama elifanele           ilwazimagama kufanele            ilwazimagama kufanele            ilwazimagama kufanele            ilwazimagama
 Iphimbo, irejista, isitayela,   umnqopho, abamukelilwazi         khulu umnqopho,                  umnqopho, abamukelilwazi         kancani umnqopho,                akukhambelani
 ilwazimagama elifanele          kanye nobujamo.                  abamukelilwazi kanye             kanye nobujamo.                  abamukelilwazi kanye             nomnqopho,
 umnqopho,                       -Kuyanemba ngokwehlelo           nobujamo.                        -Zikhona iimphoso                nobujamo.                        abamukelilwazi kanye
 nokumunyethweko;                begodu kwakhiwe kuhle.           -Ihlelo linemba                  zehlelo.                         -Ihlelo elingakafaneli           nobujamo.
 Ukusetjenziswa kwelimi          -Akunamphoso.                    ngokwekghono elithileko          -Ilwazimagama elifaneleko.       elinemphoso ezimbalwa.           -Kuzele iimphoso begodu
 nemithetjhwana;                                                  begodu lakhiwe kuhle.            -Iimphoso azilimazi              -Ilwazimagama                    akuzwisisakali.
 Ukukhethwa kwamagama;                                            -Ilwazimagama elihle khulu.      ihlathululo.                     elitlhayelako.                   -Ilwazimagama
 Ukusetjenziswa                                                   -Akunamphoso.                                                     -Ihlathululo ivimbekile.         alikawufaneli umnqopho.
 kwamatshwayo                                                                                                                                                        -Ihlathululo ayizwakali
 nesipelinghi                                                                                                                                                        kwamambala.

 8 AMAMAKSI
 IRENJI YAMAMAKSI                           16–20                             13–15                             9–12                             6–8                              0–5

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                   Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3           15           DBE/2018
                                                 SCE – Imemorandamu

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                      Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3           16           DBE/2018
                                                 SCE – Imemorandamu

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                      Phendla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3           17           DBE/2018
                                                 SCE – Imemorandamu

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

## Related documents

- [IsiNdebele FAL P1 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p1-may-june-2018-memo/ddfa48ab-233c-4f7f-9675-f8f82faec7bd) — isiNdebele FAL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P2 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p2-may-june-2018-memo/26613185-f5e0-42b6-9ca4-e79fc93385c1) — isiNdebele FAL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P3 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p3-nov-2018-final-memo/8d4324cc-1705-4c2c-9ebc-93e8634fa89f) — isiNdebele FAL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P3 May June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p3-may-june-2017-memo/f31f96dc-111a-4e8d-a799-fdb1a396d7c6) — isiNdebele FAL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P3 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p3-may-june-2016-memo/760cdc21-8353-423a-8236-3c8fa57766a6) — isiNdebele FAL · Memo · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P3 June July 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p3-june-july-2015-memo/fb324349-9333-4196-9f2f-bccb369cb2cf) — isiNdebele FAL · Memo · 2015 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele FAL

- [Gr 12 IsiNdebele FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-fal-atp-2023-24/71a8c260-2b39-4030-8608-ce5fdc966166) — ATP
- [IsiNdebele FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p1-nov-2024/a38be654-f18c-4add-bbad-da48361465b7) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p2-nov-2024/caa72c30-39e9-4775-a93c-ac0d205fdd9d) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p3-nov-2024/66fbcba0-06da-40be-be67-5b4022a5ea31) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-fal-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/26445a24-dc0a-4db8-a071-936f33f599aa) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-fal-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/230577e1-72e4-4b7d-bef0-723dd563d8d3) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
