# isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC November 2019 Memo

> Grade 12 isiNdebele FAL Paper 3 memorandum from the NSC November Exam 2019, 15 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p3-nov-2019-memo/76985e9e-faf6-46a8-8a4d-79ce00711e06
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2019
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 15

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-fal) › [isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC November 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p3-nov-2019-memo/76985e9e-faf6-46a8-8a4d-79ce00711e06)

## About this document

Isindebele Fal · Grade 12 · NSC November Exam · 2019 · isindebele. Memorandum, 15 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele FAL P3 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p3-nov-2019/9239b93b-084d-47cd-beb0-74baaafd700e) — QP · 2019 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                         NATIONAL
                                    SENIOR CERTIFICATE

                                        IGREYIDI 12

              ISINDEBELE ILIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA (FAL)

                                    IPHEPHA LESITHATHU (P3)

                                        NOVEMBA 2019

                          UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA

IMITLOMELO: 100

                    Umhlahlandlela wokutshwaya lo unamakhasi ali-15.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                      Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3      2                   DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA A: AMATHEKSTHI WOKUZITLAMELA (AMA-ESEYI)

UMBUZO 1

Tjheja: Isihloko asingabalwa nakubalwa inani lamagama asetjenzisweko.

1.1       I-eseyi ecocako.

          Baqinisile nabathi umbelethako ngiloyo okutlhogomelako ingasi loyo
          owakuletha ephasini.

          Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka
          kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka
          kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. Kuqakathekile ukobana
          nanyana umfundi ayisusela ehloko i-eseyakhe kube yi-eseyi ekholwekako.
          Ngokuvamileko umtloli we-eseyi ecocako usebenzisa isikhathi esidlulileko.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-eseyi le:

          •    Isigaba esisingeniso kufanele simdose/silulubeze umfundi we-eseyi.
          •    I-eseyi ecocako kufanele ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela.
          •    I-eseyi ecocako kufanele itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
          •    Umuntu otshwaya i-eseyi le kufanele alangazelele ukuzwa okulandelako
               bekube sekugcineni.
          •    Ukucoca okuyipumelelo kubonakalisa tjhatjhalazi imizwa efana
               neyokubona, yokuzwa, yokunambitha, yokuthintana nephunga.
          •    I-eseyi enesiphetho esingakajayeleki yihle kunaleyo enesiphetho
               esisepepeneneni begodu esilindelekileko.

          Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:

          -    Ithando olinikelwa mumuntu ongakubelethiko.
          -    Iiyeleliso ozithola ebantwini.
          -    Isekelo olitholako.
          -    Itjhejo olithola kuye.
          -    Ipumelelo oba nayo.

          Tjheja: Le eseyi ingaba ngehlathululako godu.                                    [50]

1.2       I-eseyi Ecocako.

          Ngabona mhlokho bonyana kwamambala izandla ziyagezana.

          Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka
          kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka
          kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. Kuqakathekile ukobana
          nanyana umfundi ayisusela ehloko i-eseyakhe kube yi-eseyi ekholwekako.
          Ngokuvamileko umtloli we-eseyi ecocako usebenzisa isikhathi esidlulileko.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3      3                    DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-eseyi le:

          •    Isigaba esisingeniso kufanele simdose/silulubeze umfundi we-eseyi.
          •    I-eseyi ecocako kufanele ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela.
          •    I-eseyi ecocako kufanele itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
          •    Umuntu otshwaya i-eseyi le kufanele alangazelela ukuzwa okulandelako
               bekube sekugcineni.
          •    Ukucoca okuyipumelelo kubonakalisa tjhatjhalazi imizwa efana
               neyokubona, yokuzwa, yokunambitha, yokuthintana nephunga.
          •    I-eseyi enesiphetho esingakajayeleki yihle kunaleyo enesiphetho
               esisepepeneneni begodu esilindelekileko.

          Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:

          -    Isizo engalinikela umuntu.
          -    Ukuzisola engaba nakho.
          -    Ipumelelo netuthuko aba nayo.
          -    Ukutlhoga isizo/isekelo kwami.
          -    Ukuthola isizo emuntwini engamsizako.
          -    Isifundo engasifumanako.

          Tjheja: Le eseyi ingaba ngehlathululako godu.                                      [50]
1.3       I-eseyi Ehlathululako.

          Umonakalo odalwa mamanga.

          Le yi-eseyi lapho umtloli afuze ahlathulule ubujamo obuthileko, umuntu
          othileko nofana indawo ethileko. Njengombana nesihloko sitjho, kufanele
          umtloli we-eseyi le asebenzise amagama ahlathululako khudlwana. Ngale
          kwalokho, umtloli usebenzisa khulu ilimi elisesikhathini sanje.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-eseyi le:
          •    Otlolako kufanele ayelele ekutheni akhethe isihloko asazi kuhle. Isizathu
               kukobana kuba budisi ukuhlathulula into onganalwazi elipheleleko ngayo.
          •    Otlolako kufanele akhethe ngokuyelela amagama nobujamo
               bokukhuluma.
          •    Amagama asetjenziswa ngotlolako kufanele akhe isithombe esikhanya
               bha.
          •    Otlolako angasebenzisa iinthombe-ngqondo zokubona, zokurhogela,
               zokuzwa, zobumnandi nezokuthinta ukuze zimsize ukwenza
               akuhlathululako kukhanye bha.
          Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
          -  Ukulwisa abantu.
          -  Ukuba nomona.
          -  Ukubulalana kwabantu ngeendaba zamanga.
          -  Ukuphula imindeni.
          -  Ukuhloyana.
          Tjheja: Le eseyi ingaba ngecocako godu.                                            [50]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3      4                   DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

1.4       I-eseyi Evezako/Eveza Imizwa Yomtloli.

          Ngafunda bona umuntu mumuntu ngabantu emphakathini esiphila kiwo.

          Le yi-eseyi lapho otlolako aba nombono bese unikela imizwakhe. I-eseyi le
          itjhegeza ibuyele emva esehlakalweni esakhe senzeka. Otlolako-ke kulapho
          abeka khona imibonwakhe ngokwenzakalako, abeke tjhatjhalazi okuhle
          neemphoso bese uthatha iinqunto ngokuthi ubona kufanele kwenziweni
          ukutjhugulula ubujamo balokho esikhathini esizako.

          Umhlobo lo wendaba sivame ukuwubona emitlolweni ema-eseyi, la otlolako
          abeka umbonwakhe ngesihloko esithileko. Akutjho bonyana akutjhoko
          kuliqiniso kodwana ngilokho akucabangako ngabantu, ngesintu nofana
          ngepilo nje. Lokho akubekako kuhle kusekelwe ngamaqiniso ukuze
          kungamdondisi loyo ozokufunda i-eseyi leyo. I-eseyi enje ingaveza ukujiya
          kwengqondo yaloyo otlolako begodu abanengi bayithatha njengeqiniso
          lamambala.

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-eseyi le:

          •    I-eseyi evezako iveza imizwa yomtloli.
          •    Imizwa nokuthatheka kwehliziyo kudlala indima eqakatheke khulu
               e-eseyini le.
          •    Ihlangothi elikhulu le-eseyi lingaba ngelihlathululako. Ukuhlathululokhu
               kufanele kukhanye begodu kuveze imizwa nalokho okusengqondweni
               yaloyo otlolako.
          •    Imibono/Imicabango/Imizwa eveziweko kufanele yembule iqiniso nendima
               ethathwa ngotlolako.

          Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:

          -    Ukwenza into ungakacabangisisi.
          -    Ukuba marhamaru.
          -    Ukungalaleli.
          -    Ukungaqali ubuhle nobumbi balokho okwenzako.
          -    Isekelo lomphakathi.
          -    Isifundo owasitholako.                                                       [50]

1.5       I-eseyi Emahlangothimabili/Emadanisako.

          Ubuhle nobumbi bokwenza imitjhapho epilweni.

          Indaba le ihlobene khulu ne-eseyi ephikisako. Okufanako kukobana kiyo
          yomibili imihlobo le otlolako ubeka imibonwakhe. Umehluko okhona kukobana
          e-eseyini emahlangothimabili otlolako kulindeleke kobana atlole ngemibono
          yomibili. Silindele kobana asivezele ubuhle nobumbi bento atlola ngayo.
          Okumnandi ngomhlobo lo we-eseyi kukobana otlolako utjhiyela ofundako
          ekutheni azikhethele yena isiqunto sokobana ngiliphi ihlangothi abona
          lingcono kunelinye.
          Umtloli angafikelela esiphethweni esithileko ekugcineni kwe-eseyakhe
          kodwana imibono evumako nephikako kufanele yethulwe ngokulinganako
          e-eseyini.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3      5                   DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-eseyi le:
          •    Umtlolo kumele uzwakale begodu ungathathi ihlangothi.
          •    Kumele kuvezwe iintatimende ezizwakala kuhle.
          •    Kilomhlobo we-eseyi otlolako uveza ubuhle nobumbi bento ethileko
               anikelwe yona esihlokweni.
          •    Unikela amaphuzu avumelana nesihloko nalawo aphikisana naso.
          [Otlolako kufanele aveze kokubili, ubuhle nobumbi obulethwa kukwenza
          imitjhapho epilweni.]
          Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
          Ubuhle
          -    Ukulemuka iphoswakho.
          -    Ukuzisola ngayo.
          -    Ukulinga ukuyilungisa.
          -    Ukufunda kiyo.
          -    Ukuthola isifundo kiyo.
          Ubumbi
          -    Ukungaboni/ukungalemuki iphoswakho msinyana.
          -    Ukonakalelwa yipilo.
          -    Ukulahlekelwa mathuba.
          -    Ukutjhiywa sikhathi.
          -    Ukuzithola usejele.
          -    Ukulahlekelwa lingomuso.                                                    [50]

1.6       I-eseyi Ephikisako/Ehlangothilinye
          Ithando elingalinganiko ababelethi abalinikela abentwababo lihlukanisa
          umndeni.
          I-eseyi ephikisako ifuna otlolako athome ngokukhetha ihlangothi esihlokweni
          atlola ngaso. Otlolako angakhetha ukuvumelana nesihloko nofana aphikisane
          naso. Umbono womtloli kumele ukhanye kusukela ekuthomeni bekube
          sekugcineni kwe-eseyakhe. I-eseyi le yethula lokho okusengqondweni
          yomtloli.
          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-eseyi le:
          •   Otlolako kumele athome ngokuthi akhethe ihlangothi azokutlola ngalo.
          •   Otlolako kumele anikele amaphuzu amanengi anabe ukusekela
              imibonwakhe.
          •   Otlolako kumele ahlale emaphuzwini NOFANA aphikise isitatimende.
          •   Lomhlobo we-eseyi uphethe imibono yomtloli kwaphela ngalokho kumele
              uphakamise imibono eqinileko.
          •   Ilimi elinezwelomagama lingahle lithinte imizwa kodwana kumele libe
              nehlonipho.
          •   Isiphetho kumele sibe sitatimende somtloli esinamandla, esikhanyako
              nesanelisako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3      6                   DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

          Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
          Abavumelana nesihloko.
           -   Ukubandlululana kwabentwana.
           -   Ukulwa okuba khona.
           -   Ukumonakalelana.
           -   Ukutlhorisana.
          Abaphikisana nesihloko.
           -   Ukuziphatha kuhle.
           -   Ukulinga ukuzibuthelela.
           -   Ukusama ngalo othandwako.
           -   Ukusekelana nimundeni.                                                      [50]

1.7       Ukutshwaya/Ukurhumutjha iinthombe.
          Umfundi kumele:
          - Anikele i-eseyakhe isihloko esiyifaneleko.
          - Ahlathulule i-eseyakhe ngananyana ngiyiphi indlela kodwana
            ikhambelane nesithombe.
          - Akhethe nanyana ngiwuphi umhlobo we-eseyi okhambelana nesithombe.
          - Ahlanganise ukuhlathululwa kwendaba nesithombe.
          - Atlole ngesikhathi esifaneleko.
          1.7.1        Kilesisithombe umfundi angatlola i-eseyi ecocako nanyana
                       ehlathululako. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we-
                       eseyi evezwa ngotlolako bese utshwaya ngokulandela amaphuzu
                       alindeleke ngaphasi kwalowo mhlobo wendaba.
                       Kilesisithombe kubonakala kukhanyiswe ilambha.
                       Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
                       -   Ukuqakatheka kwefundo.
                       -   Ukukhanya okulethwa yifundo.
                       -   Ipumelelo ebakhona nawufundileko.
                       -   Ingomuso elimanyazelako.
                       -   Ipilo emnandi.                                                  [50]
          1.7.2        Kilesisithombe umfundi angatlola i-eseyi ecocako nanyana
                       ehlathululako. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we-
                       eseyi evezwa ngotlolako bese utshwaya ngokulandela amaphuzu
                       alindeleke ngaphasi kwalowo mhlobo wendaba.
                       Kilesisithombe kubonakala abentwana bengubo nowembaji
                       bathethe ikhambo.
                       Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
                       -   Izinto ezitlhogekako nawuthatha ikhambo.
                       -   Ukuqakatheka kokubetjhwa mumoya.
                       -   Izinto ozifundako.
                       -   Ukuqalana nobudisi.
                       -   Ukufunda ukuzijamela.
                       -   Isifundo ositholako.                                            [50]
                                                            IMITLOMELO YESIGABA A:         50
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3      7                       DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA B: AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA
UMBUZO 2
2.1       INCWADI YOBUNGANI
          Nakhu ekumele kutjhejwe nakutshwaywa incwadi yobungani:
              •   Kufanele ibe nesiphande sinye, sitlolwe ngokujayelekileko esandleni
                  sokudla. Isiphande sotlolako asibe nelanga elitlolwe ngesiNdebele isib:
                  Janabari/Tjhirhweni ingasi ngesiNgisi. Tjheja: Isiphande, isilotjhiso
                  nesiphetho azingabalwa nakubalwa inani lamagama.
              •   Itlolelwa umuntu owazekako, kungaba mnganakho, umnakwenu,
                  umzawakho; njll.
              •   Kunesilotjhiso esiphakamisa ibizo lomuntu omtlolelako; Isib. Jabulile,
                  Mma, Baba; njll.
              •   Kufuneka esingenisweni uveze umnqopho wokutlola incwadi leyo
                  ngobufitjhani. Isingeniso singaba mumutjho munye kufika kemithathu
                  ubunengi. Akucocwa iindaba ezinengi lapha.
              •   Kufuneka bona otlolako ahlathulule ngokuzeleko emzimbeni ihloso
                  yokutlola kwakhe incwadi ngamaphuzu azwakalako nakhambisana
                  nesihloko anikelwe sona.
              •   Kumele ibe nesilayeliso; Isib. Ubalotjhise boke ekhaya/Ngilotjhisela kibo
                  boke ebangaziko ngapho; njll.
              •   Ekugcineni kumele utlole isiphetho; Isib. Ngimi umnganakho/Ngimi
                  umntwanakho/Ngimi       umzawakho/Ngimi,       bese   kuthi     ngaphasi
                  kwesiphetho utlole igama lakho. Lokhu kwenzelwa ukobana loyo
                  otlolelweko azi kuhle ukuthi utlolelwe ngubani. Isibongo akufuneki
                  ukobana usitlole ngombana niyazana nabantu obatloleleko.
          Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
          -        Indawo ebeniyokuphumula kiyo.
          -        Umndeni ebenikhambe nawo.
          -        Izinto ebenizenza qobe lilanga.
          -        Owakuzuzako kilelikhambo.                                                    [30]
2.2       UMLANDO KAMUFI
          Nakutlolwa umlando kamufi, kuthonywa ngesihloko esibonakalako
          esinamagama kamufi apheleleko. Isib. Umlando kaBaphelile Sophy Masilela,
          njll. Ekugcineni kungaphethwa ngomutjho omfitjhani wokumlayelisa,
          njengokuthi: Lala Ngokuthula, Mgwezani Wakokosi, Lala uphumule,
          Mgwezani, nofana ikosi ayikuphe umphumulela wasafuthi, nanyana ngimaphi
          amagama anehlonipho kungaba ziinanazelo zakhe ziyamukeleka.
          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa umlando kamufi:
          •       Isihloko esinamagama kamufi apheleleko.
          •       Amagamakhe apheleleko.
          •       Ilanga abelethwa ngalo.
          •       Igama lendawo abelethelwa kiyo. Tjheja: Akungatlolwa igama
                  lesibhedlela.
          •       Ubelethwa bobani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                     Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3      8                   DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

          •   Imithombo yefundo asele adlule kiyo.
          •   Akuzuza eemfundweni zakhe.
          •   Iindawo asebenze kizo.
          •   Iinkhundla azifumanako.
          •   Ilanga akhambe ngalo ephasini. Tjheja: Akungatlolwa unobangela
              wokuhlongakala kwakamufi kodwana kungavezwa okhunye kwalokhu:
              Webiwe ngunokufa lokha nakakhambe ngengozi, uhlongakele ngemva
              kokugula isikhathi esifitjhani nofana eside.
          • Umndenakhe awutjhiyileko ephasini njengomyenakhe nofana ukosikazi,
              abentwana, ababelethi, iinzukulu zakhe nabanye ahlobana nabo
              ngokweengazi. Tjheja: Akungatlolwa amabizo weenini azitjhiyileko.
          Isiphetho akube mumutjho omfitjhani wokumlayelisa nofana iinanazelo zakhe.        [30]
2.3       I-ATHIKILI KAMAGAZINI

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-athikili kamagazini:

          •    Isihloko asibe sifitjhani, sidose besilulubeze ozosifunda.
          •    I-athikili kufuze itlolwe ngamaphuzu amafitjhani begodu ibe
               namakholomu. Nakunemigwalo ayibe nemibala emihle, ekhanyako
               nedosako nekhambelana nesihloko.
          •    Kufuze ibe sesitayeleni saloyo oyitlolako kodwana ikhulume noyifundako.
          •    Isitayela sotlolako singaba ngesihlathululako, sibe neenthombe-ngqondo,
               begodu senze ofundako abe nekareko.
          •    Amagama,         iindawo,     isikhathi,   ubujamo     nezinye iimfuneko
               eziqakathekileko kumele zifakwe.
          •    I-athikili kufuze ivuse ikareko njengesikhangiso, ikhuthaze abayifundako
               bona bayifunde.
          •    Iindima akukafuzi bona zibe zide.
          •    Amagama asetjenzisweko kufuze kube ngilayo azakwamukeleka.

          Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:

           -   Ukubika lokha nawubona abantu bahlukumeza umntwana.
           -   Ukubambisana njengomphakathi.
           -   Ukusizana umntwana nakasahlelweko.
           -   Ukubikela ababelethi.
           -   Ukukhamba kwabentwana nabantu abadala.                                       [30]
2.4       IKULUMO-PENDULWANO

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa ikulumo-pendulwano:
          •    Njengemitlolo yoke kufanele kube khona isingeniso. Esingenisweni
               kulapho kwethulwa khona indaba ekuzokucocwa ngayo nokobana
               izokucocwa bobani nendawo lapha izokucocelwa khona.
          •    Akulotjhisanwa kungenwa endabeni zisuka zibekwa.
          •    Amagama walabo abakhulumako atlolwa ngesandleni sesincele, abe
               mafitjhani nesibongo singasetjenziswa. Akutlolwa litho ngaphasi
               kwamagama walabo abakhulumako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3      9                   DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

          •    Kutlolwa ikholoni emuva kwamagama wabantu abakhulumako.
          •    Amagama aveza imizwa nobujamo balabo abakhulumako akatlolwe
               afakwe ngaphakathi kweembayana ngemva kwekholoni etlolwe eduze
               negama lokhulumako nofana laloyo okhulumako.
          •    Ukukhethwa kwamagama kumele kutjengise ukwehlukana kwezinga
               lalabo abakhulumako. Isib. ubaba nakakhuluma nendodana,
               umntwana wesikolo nakakhuluma notitjhere.
          •    Ukobana ikulumo-pendulwano ithoma ngesingeniso akutjho bona akube
               khona isigaba esisiphetho. Isiphetho sendaba siba sekulumeni yabo,
               kuzwakale bonyana seyiyaphetha.
          •    Ingaphetha ngokobana bazwane nanyana bangezwani kuye ngokobana
               indaba egade icocwa ikhambe bunjani.

          Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:

          -    Ukuvezwa kwamabizo walabo ababhema iindakamizwa.
          -    Izinto ebazenzako eendlwaneni zokuzithumela.
          -    Ukuthathelwa kwabafundi imali.
          -    Iinkhali abaziphathako.
          -    Ukungakghoni kwabanye abafundi ukuya eendlwaneni.                           [30]

                                                           IMITLOMELO YESIGABA B:          30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3     10                     DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA C: AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA

UMBUZO 3

3.1       ISIKHANGISO

          Ukukhangisa yindlela yokudosa abantu ngento ethileko ethengiswako
          ngomnqopho wokuthi bagcine sebayithengile nanyana bebakhohliswa.
          Abosomarhwebo bavamise ukusebenzisa iiinkhangisi ezimihlobohlobo
          ukubiza abathengi. Isikhali esikhulu sokukhangisa kubuyelelwa kwemibiko
          nokusebenzisa amagama ayengako/adosako. Ngaphandle kweenkhangiso
          zezinto ezithengiswako kukhona iinkhangisi zemisebenzi, zeminyanya
          zabatjhadanako nokhunye. Lesisikhangiso simayelana nentatha esiza
          ukwehlisa umzimba.

          Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:

          -    Ibizo lomkhiqizo.
          -    Indawo lapho utholakala khona.
          -    Indlela esetjenziswa ngayo.
          -    Imiphumela ozoyithola.
          -    Inani lesihlahla.
          -    Indlela eningathintwa ngayo.                                                  [20]

3.2       UMALANGENI/IDAYARI

          Idayari yincwajana la umuntu atlola khona izehlakalo eziphathene
          nepilwakhe, izinto eziqakathekileko afisa ukuzikhumbula, nokhunye. Abanye
          idayari bayithiya igama layo, isibonelo 'Kunje-ke Emhlabeni!' Nakhu
          okuqakathekile ngedayari:

          Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa umalangeni/idayari:

          •   Kumele oyitlolako atlole ilanga phezulu.
          •   Kumele itlolwe ngelimi lomuntu okhulumako.
          •   Kumele itlolwe ibe sesikhathini sanje.
          •   Kuyenzeka godu itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
          •   Kanti kungenzeka begodu itlolwe ibe sesikhathini esizako.
          •   Kumele kutlolwe iingaba ezifitjhani.
          •   Kusetjenziswa ilimi elitjhaphulukileko.                                        [20]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3     11                   DBE/Novemba 2019
                                     NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

3.3       IINKOMBA ZENDLELA

          Epilweni kuyenzeka umuntu akhambele endaweni angayaziko okufuneka
          bona abuze indlela ebantwini ahlangana nabo. Umuntu olayela omunye
          indlela    usebenzisa      iinkomba    zendlela   ukulayela.     Umnqopho
          weenkombandlela kutjengisa umuntu othile indlela nanyana indawo ethile
          ekumele aye kiyo. Kungaba yindlela eya emzini othileko, emsebenzini,
          esikolweni, eposini, lapho kukhwelwa khona iimphaphamtjhini, njalonjalo.

          Ukuze ukulayela nokulayelwa kube lula kumele:

          •    Kuvele iindlela umuntu azozikhamba.
          •    Kuvele amagama weendawo umuntu azokudlula kizo.
          •    Kuvele amagama wemilambo umuntu azoyiwela, iintaba azokudlula kizo
               njalonjalo.
          •    Umuntu olayelwako kumele alalelisise kuhle ukuze athole lapho aya
               khona.
          •    Lowo olayela omunye asebenzise ilimi elinqophileko, elingazokudida
               lowo olayelwako.                                                            [20]

                                                           IMITLOMELO YESIGABA C:          20
                                                                       INANI LOKE:         100

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 12

IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3
                                                 Downloaded from hlayiso.com
                                                                           12                                                               DBE/Novemba 2019
                                                             NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA/YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 IMITLOMELO]

TJHEJA:

•   Sebenzisa irubhrikhi njalo nawutshwaya i-eseyi.
•   Amamaksi kusukela e-0–50 ahlukaniswe ngamazinga weentlhadlhuli ama-5.
•   Okumunyethweko, ukusetjenziswa kweIimi nesitayela, lelo nalelo kghono lesitlhadlhuli lihlukaniswe ngezinga eliphezulu neliphasi.
•   Isakhiwo asithintwa lizinga eliphezulu namkha eliphasi.

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 AMAMAKSI]
         Iqhinga              Ngokudluleleko          Ngokwekghono          Ngokulingeneko                            Ngokusisekelo           Ngokungakalingani
 OKUMUNYETHWEKO                    28–30                   22–24                 16–18                                     10–12                      4–6
 NOKUHLELA                -Ukuphendula           -Iimpendulo ezihleleke -Ukuphendula                              -Ukuphendula              -Ukuphendula
                          okudluleleko.          kuhle; zikhambelana    okwanelisako.                             okungakajami              okuphume endleleni

                             Izinga eliphezulu
 (Ukuphendula)            -Imiqondo              khulu begodu zimnandi, -Imiqondo                                 ndawonye.                 khulu.
 Ukuhleleka kwemiqondo    ehlakaniphileko, evusa -kunobufakazi          ekhambelanako                             -Imiqondo                 -Imiqondo erarako
 yokuhlela                imiqondo netjengisa    nokukhula              nekholisako.                              engakancophi.             nengakanqophi.
 Ukulemuka umnqopho,      ukukhula.              okubonakalako.         -Kunokuhleleka                            -Ubufakazi obuncani       -Imiqondo engakahleleki
 abamukelilwazi           -Ukuhleleka            -Isingeniso, umzimba   nokukhambelana                            bokuhleleka               nengakhambelaniko.
 nobujamo.                okudluleleko           nesiphetho kuhleleke   okulingeneko                              nokukhambelana
                          nokukhambelana         kuhle begodu           kwesihloko, isingeniso                    kwendaba.
 30 AMAMAKSI              nesingeniso, umzimba   kuyakhambelana.        umzimba nesiphetho.
                          nesiphetho.
                                   25–27                   19–21                 13–15                                      7–9                       0–3
                          -Ukuphendula           -Ukuphendula           -Ukuphendula                              -Ukuphendula              -Ukuphendula isihloko
                          okudluleleko kodwana   okuhlelwe kuhle.       okwanelisako kodwana                      okungakhambelaniko        akukalingwa
                          kutlhayela amatshwayo  -Imiqondo ekarisako    kunokungakanqophi.                        okusezingeni eliphasi.    nokulingwa.

                             Izinga eliphasi
                          wendaba ehle           nekhambelanako.        -Iimiqondo                                -Imiqondo ayikahlangani   -Imiqondo
                          ngokudluleleko.        - Kunokuhleleka        iyakhambelana                             begodu ayikanqophi.       engakhambelaniko
                          -Imiqondo ekhulileko   nokukhambelana         ngokulingeneko.                           -Kunokuhleleka            nengakafaneli.
                          nenokuhlakanipha.      kwesingeniso, umzimba -Kunokuhleleka                             okungakhambelana          -Imiqondo enganatlha
                          -Kunokuhleleka         nesiphetho.            nokukhambelana                            nendaba.                  nengazwakaloko.
                          nokukhambelana                                okulingeneko
                          okuhle kwesingeniso,                          kwesingeniso, umzimba
                          umzimba nesiphetho.                           nesiphetho.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                       Phendla

### Page 13

IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3
                                                      Downloaded from hlayiso.com                 13                                                                                DBE/Novemba 2019
                                                                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 AMAMAKSI] (IRAGELA PHAMBILI)
            Iqhinga                                          Ngokudluleleko               Ngokwekghono                    Ngokulingeneko                   Ngokusisekelo                 Ngokungakalingani
                                                                   14–15                         11–12                             8–9                             5–6                             0–3
 ILIMI, ISITAYELA NOKU-                             -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista,             -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista nesitayela
 EDITHA.                                            kanye nelwazimagama             isitayela nelwazimagama         nelwazimagama elifanele         nelwazimagama eliwufanele       ezingakafaneli khulu
                                                    elifaneleko nelihle             elifanele khulu umnqopho,       umnqopho, abamukelilwazi        kancani umnqopho,               umnqopho, abamukelilwazi
 Iphimbo, irejista, isitayela                       ngokudluleleko, elinemba        abamukelilwazi nobujamo         nobujamo                        abamukelilwazi nobujamo         nobujamo

                                Izinga eliphezulu
 nelwazimagama elifanele                            umnqopho,                       -Ilimi liyanemba begodu         -Ukusetjenziswa kwelimi         -Ukusetjenziswa kwelimi         -Ilwazimagama elitlhayela
 umnqopho, abamukelilwazi                           abamukelilwazi                  lisetjenziswe ngokufaneleko     okwethula ihlathululo           okusezingeni eliphasi           khulu nelenza kube budisi
 nobujamo.                                          nobujamo                        -Ihlelo nesipelinghi            -Ihlelo nesipelinghi            -Ihlelo nesipelinghi            ukuzwisisa itheksthi.
 Ukukhethwa kwamagama,                              -Ukusetjenziswa kwelimi         akunamphoso khulu,              kuneemphoso ezinengana          kuneemphoso ezinengi            -Ilimi elingazwakaliko.
 ukusetjenziswa kwelimi,                            kusezingeni elihle              ziimbalwa                       -Kutlanywe ngokusezingeni       khulukhulu                      -Ihlelo nesipelinghi
 imithetjhwana, iimphumuzi,                         ngokudluleleko                  -Indabakhe itlanywe             elilingeneko                    -Kutlanywe ngokusezingeni       kuneemphoso ezinengi
 ihlelo nesipelinghi                                -Ihlelo nesipelinghi            ngokutjengisa ikghono                                           eliphasi khulukhulu             khulukhulu
                                                    esinganamphoso                                                                                                                  -Kutlanywe ngokusezingeni
 15 AMAMAKSI                                        -Kutlanywe kuhle                                                                                                                eliphasi khulukhulu
                                                    ngokudluleleko
                                                                     13                           10                               7                               4
                                                    -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela   -Iphimbo, irejista, isitayela
                                                    nelwazimagama                   nelwazimagama                   nelwazimagama elifanele         nelwazimagama elincani

                                Izinga eliphasi
                                                    elifaneleko nelihle             elifanele umnqopho,             umnqopho, abamukelilwazi        nelisezingeni eliphasi
                                                    elinemba umnqopho,              abamukelilwazi nobujamo         nobujamo ngokulingana           elingakafaneli umnqopho,
                                                    abamukelilwazi nobujamo         -Ilimi liyanemba begodu         -Ukusetjenziswa kwelimi         abamukelilwazi nobujamo
                                                    -Ukusetjenziswa kwelimi         lisetjenziswe ngokufaneleko     okungathuli ihlathululo         -Ukusetjenziswa kwelimi
                                                    kusezingeni elihle khulu        -Ihlelo nesipelinghi            -Ihlelo nesipelinghi            okungakafaneli
                                                    -Ihlelo nesipelinghi            kuneemphoso ezinengana          kuneemphoso ezinengi khulu      -Ihlelo nesipelinghi
                                                    Esinganamphoso khulu            -Kutlanywe kuhle                -Kutlanywe ngokusezingeni       kuneemphoso ezinengi khulu
                                                    -Kutlanywe kuhle khulukhulu.                                    eliphasi                        -Kutlanywe ngokusezingeni
                                                                                                                                                    eliphasi khulukhulu
 ISAKHIWO                                                           5                             4                                3                                2                            0–1
                                                    -Kuvezwe amatshwayo             -Kuvezwe amatshwayo             -Amatshwayo                     -Amaphuzu amanye                -Amaphuzu afunekako
 Amatshwayo wetheksthi.                             nemininingwana                  nemininingwana yesakhiwo        nemininingwana eveziweko        anembako akhona                 ayatlhayela
 Ukwakhiwa kweengaba                                eqakathekileko yesakhiwo        sendaba                         iyakhambelana                   -Ukwakhiwa kwemitjho            -Ukwakhiwa kwemitjho
 nemitjho.                                          sendaba                         -Kunokuqongelana okuhle         -Imitjho neengaba kwakheke      neengaba kuneemphoso            neengaba kuneemphoso
                                                    -Kunokuqongelana okuhle         kweengaba                       ngendlela elingeneko            -Indaba izwakala kancani.       ezinengi khulu
                                                    ngokudluleleko kweengaba        -Imitjho neengaba kwakheke      -Indaba isanikela umqondo.                                      -Indaba ayinamqondo.
 5 AMAMAKSI                                         -Imitjho neengaba kwakheke      ngendlela ehle
                                                    ngendlela ehle ngokudluleleko
 IRENJI YAMAMAKSI                                                43–50                          33–40                           23–30                           13–20                            0–10
ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO:
-km/hl- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
L-/-st-/-ed- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
Sk-     : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                                    Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3                                    14                                                                              DBE/Novemba 2019
                                                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA B: AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA

IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA WELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [30 AMAMAKSI]
       Iqhinga                           Ngokudluleleko               Ngokwekghono                    Ngokulingeneko                   Ngokusisekelo                    Ngokungakaneli
 OKUMUNYETHWEKO,                               15–18                      11–14                              8–10                             5–7                             0–4
 UKUHLELA NESAKHIWO               -Ukuphendula okudluleleko,   -Ukuphendula okuhle khulu        -Ukuphendula okulingeneko        -Ukuphendula                     -Ukuphendula kutjengisa
                                  okungaphezu kwalokho         nokutjengisa ilwazi elihle       okutjengisa ilwazi               ngokusisekelo begodu             ukungabi khona kwelwazi
 -Ukuphendula nemibono.           okulindelweko.               lamatshwayo wetheksthi.          lamatshwayo wetheksthi.          kutjengisa ilwazi                lamatshwayo wetheksthi.
 -Ukubuthelelwa                   -Imiqondo ehlakaniphileko    -Umtlolo unqophile               -Akunakudzimelela                lamatshwayo wetheksthi.          -Akunakukhambelana
 nokuhleleka kwemibono.           nekhulileko.                 awikaphumi esihlokweni           nokukhambelana                   -Kunokunqopha okukhona           kwemiqondo.
 -Umnqopho,                       -Ilwazi elingeneleleko       usekelwe kuhle ngendlela         okulingeneko                     kodwana okunengi                 -Imininingwana esekela
 abamukelilwazi,                  lamatshwayo wetheksthi.      enobukghoni begodu               kokumunyethweko                  kuphambene nesihloko.            isihloko imbalwa.
 amatshwayo/imithetjhwana         -Umtlolo unqophile.          -kunemininingwana esekela        nemiqondo.                       -Imininingwana esekela           -Akakasebenzisi
 kanye nobujamo.                  -Kunokukhambelana            isihloko.                        -Eminye imininingwana            isihloko imbalwa.                amatshwayo nemithetho
                                  kokumunyethweko              -Isakhiwo esifaneleko            esekela isihloko iveziwe.        -Kunobutjhapha obukhona          yesakhiwo.
 18 AMAMAKSI                      nomqondo.                    kodwana                          -Isakhiwo sifanele               obubonakala emithethweni
                                  -Isakhiwo sihleleke kuhle    esinokungakhambelaniko           ngokulingeneko, kodwana          nematshwayeni
                                  begodu yoke imininingwana    okuncazana.                      kunokungakhambelani.             wesakhiwo.
                                  esekela isihloko iveziwe.
                                  -Isakhiwo esifaneleko
                                  nesinembako.
 ILIMI, ISITAYELA KANYE                        10–12                        8–9                              6–7                              4–5                              0–3
 NOKU-EDITHA                      -Iphimbo, irejista,          -Iphimbo, irejista, isitayela,   -Iphimbo, irejista, isitayela,   -Iphimbo, irejista, isitayela,   -Iphimbo, irejista, isitayela,
                                  isitayela,nelwazimagama      nelwazimagama kuwufanele         nelwazimagama kuwufanele         nelwazimagama                    ilwazimagama
 -Iphimbo, irejista, isitayela,   kuwufanela khulu             khulu umnqopho,                  ngokulingeneko umnqopho,         kuwufanele kancani               akukhambelani
 kufanele                         umnqopho, abamukelilwazi     abamukelilwazi kanye             abamukelilwazi kanye             umnqopho,                        nomnqopho,
 umnqopho/umphumela/              nobujamo.                    nobujamo.                        nobujamo.                        abamukelilwazi kanye             abamukelilwazi kanye
 abamukelilwazi                   -Ihlelo lisetjenziswe        -Ihlelo lisetjenziswe            -Kuneemphoso zehlelo             nobujamo.                        nobujamo.
 kanye nobujamo.                  ngokunembako begodu          ngokunembako begodu              kodwana alilimazi ihlathululo.   -Kuneemphoso zehlelo             -Kuneemphoso zehlelo
 -Ukusetjenziswa kwelimi          lihleleke kuhle khulu.       lihleleke kuhle.                                                  ezenza bona ihlathululo          ezenza bona ihlathululo
 kanye nemithetjhwana.             –Kuneemphoso ezincani       -Akunamphoso ezinengi.                                            ingazwakali.                     ingazwakali nakancani.
 -Ukukhethwa kwamagama.           khulu.
 -Ukusetjenziswa
 kwamatshwayo kanye
 nesipelinghi.

 12 AMAMAKSI
 IRENJI YAMAMAKSI                           25–30                          19–23                            14–17                            9–12                              0–7
ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO:
Km-/hl-/sk- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
L-/st-/ed- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                 Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3                                       15                                                                              DBE/Novemba 2019
                                                                       NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA C: AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA
IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA WELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [20 AMAMAKSI]
       Iqhinga                          Ngokudluleleko                   Ngokwekghono                    Ngokulingeneko                   Ngokusisekelo                    Ngokungakaneli
 OKUMUNYETHWEKO,                              10–12                           8–9                                6–7                             4–5                             0–3
 UKUHLELA NESAKHIWO              -Ukuphendula okudluleleko,       -Ukuphendula okuhle khulu        -Ukuphendula okulingeneko        -Ukuphendula                     -Ukuphendula kutjengisa
                                 okungaphezu kwalokho             nokutjengisa ilwazi elihle       okutjengisa ilwazi               ngokusisekelo begodu             ukungabi khona kwelwazi
 -Ukuphendula kanye              okulindelweko.                   lamatshwayo wetheksthi.          lamatshwayo wetheksthi.          kutjengisa ilwazi                lamatshwayo wetheksthi.
 nomqondo.                       -Imiqondo ehlakaniphileko        -Umtlolo unqophile               -Akunakudzimelela                lamatshwayo wetheksthi.          -Akunakukhambelana
 -Ukuhlelwa kwemiqondo;          nekhulileko.                     awikaphumi esihlokweni           nokukhambelana                   -Kunokunqopha okukhona           kwemiqondo.
 amatshwayo/imithetjhwana        -Ilwazi elingeneleleko           usekelwe kuhle ngendlela         okulingeneko                     kodwana okunengi                 -Imininingwana esekela
 kanye nobujamo.                 lamatshwayo wetheksthi.          enobukghoni begodu               kokumunyethweko                  kuphambene nesihloko.            isihloko imbalwa.
                                 -Umtlolo unqophile.              -kunemininingwana esekela        nemiqondo.                       -Imininingwana esekela           -Akakasebenzisi
 12 AMAMAKSI                     -Kunokukhambelana                isihloko.                        -Eminye imininingwana            isihloko imbalwa.                amatshwayo nemithetho
                                 kokumunyethweko                  -Isakhiwo esifaneleko            esekela isihloko iveziwe.        -Kunobutjhapha obukhona          yesakhiwo.
                                 nomqondo.                        kodwana                          -Isakhiwo sifanele               obubonakala emithethweni
                                 -Isakhiwo sihleleke kuhle        esinokungakhambelaniko           ngokulingeneko, kodwana          nematshwayeni
                                 begodu yoke imininingwana        okuncazana.                      kunokungakhambelani.             wesakhiwo.
                                 esekela isihloko iveziwe.
                                 -Isakhiwo esifaneleko
                                 nesinembako.
 ILIMI, ISITAYELA NOKU-                        7–8                             5–6                                 4                               3                              0–2
 EDITHA                          -Iphimbo, irejista, isitayela,   -Iphimbo, irejista, isitayela,   -Iphimbo, irejista, isitayela,   -Iphimbo, irejista, isitayela,   -Iphimbo, irejista, isitayela,
                                 ilwazimagama elifanele           ilwazimagama kufanele            ilwazimagama kufanele            ilwazimagama kufanele            ilwazimagama
 Iphimbo, irejista, isitayela,   umnqopho, abamukelilwazi         khulu umnqopho,                  umnqopho, abamukelilwazi         kancani umnqopho,                akukhambelani
 ilwazimagama elifanele          kanye nobujamo.                  abamukelilwazi kanye             kanye nobujamo.                  abamukelilwazi kanye             nomnqopho,
 umnqopho,                       -Kuyanemba ngokwehlelo           nobujamo.                        -Zikhona iimphoso                nobujamo.                        abamukelilwazi kanye
 nokumunyethweko;                begodu kwakhiwe kuhle.           -Ihlelo linemba                  zehlelo.                         -Ihlelo elingakafaneli           nobujamo.
 Ukusetjenziswa kwelimi          -Akunamphoso.                    ngokwekghono elithileko          -Ilwazimagama elifaneleko.       elinemphoso ezimbalwa.           -Kuzele iimphoso begodu
 nemithetjhwana;                                                  begodu lakhiwe kuhle.            -Iimphoso azilimazi              -Ilwazimagama                    akuzwisisakali.
 Ukukhethwa kwamagama;                                            -Ilwazimagama elihle khulu.      ihlathululo.                     elitlhayelako.                   -Ilwazimagama
 Ukusetjenziswa                                                   -Akunamphoso.                                                     -Ihlathululo ivimbekile.         alikawufaneli umnqopho.
 kwamatshwayo                                                                                                                                                        -Ihlathululo ayizwakali
 nesipelinghi                                                                                                                                                        kwamambala.

 8 AMAMAKSI
 IRENJI YAMAMAKSI             17–20                                           13–15                             10–11                            7–8                              0–5
ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO:

Km-/hl-/sk- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
L-/st-/ed- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

## Related documents

- [IsiNdebele FAL P1 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p1-nov-2019-memo/b46bb6ad-4bfe-428e-a703-4c133e224976) — isiNdebele FAL · Memo · 2019 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P2 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p2-nov-2019-memo/286e24fa-c70d-4f49-a453-98ae10733d97) — isiNdebele FAL · Memo · 2019 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P3 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p3-nov-2023-mg/763a7186-c0a8-4b43-b964-410dfc93c1b4) — isiNdebele FAL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P3 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p3-nov-2022-mg/3d6dab2c-2cf5-4fca-8897-3ee93181a4f7) — isiNdebele FAL · Memo · 2022 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P3 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p3-nov-2021-mg/4af27b16-0cce-4171-8f9c-6d50cef77b18) — isiNdebele FAL · Memo · 2021 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P3 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p3-nov-2018-final-memo/8d4324cc-1705-4c2c-9ebc-93e8634fa89f) — isiNdebele FAL · Memo · 2018 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele FAL

- [Gr 12 IsiNdebele FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-fal-atp-2023-24/71a8c260-2b39-4030-8608-ce5fdc966166) — ATP
- [IsiNdebele FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p1-nov-2024/a38be654-f18c-4add-bbad-da48361465b7) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p2-nov-2024/caa72c30-39e9-4775-a93c-ac0d205fdd9d) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-fal-p3-nov-2024/66fbcba0-06da-40be-be67-5b4022a5ea31) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-fal-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/26445a24-dc0a-4db8-a071-936f33f599aa) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele FAL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-fal-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/230577e1-72e4-4b7d-bef0-723dd563d8d3) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
