# isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC Supplementary 2016 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 1 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2016, 8 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2016-memo/5f8c707c-3458-40e5-974e-ee6211d3c8ea
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: NSC Supplementary Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 8

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC Supplementary 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2016-memo/5f8c707c-3458-40e5-974e-ee6211d3c8ea)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2016 · isindebele. Memorandum, 8 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P1 Feb March 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2016/af9f6bee-59dc-4569-bae5-4d7d19b6021e) — QP · 2016 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                         GRAAD 12

                                         NATIONAL
                                    SENIOR CERTIFICATE

                                        IGREYIDI 12

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LOKUTHOMA (P1)

                                    FEBHERBARI/MATJHI 2016

                                       IMEMORANDAMU

IMITLOMELO: 70

                              Imemorandamu le inamakhasi abu-8.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                 Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P1               2                   DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                      NSC – Imemorandamu

ISIGABA A: UKUFUNDA NOKUZWISISA

Ukutshwaywa kwesifundo sokuzwisisa

•      Njengombana itjhejo liqaliswe ekuzwisiseni, ukupeleda okungasikho neemphoso
       zelimi akukameli kujeziswe ngaphandle kobana iimphoso lezo zitjhugulula
       okutjhiwoko/ukuzwisisa umqondo. (Iimphoswezo kumele zitjengiswe/zivezwe).

•      Nangabe abafundi basebenzise amagama abuya kwelinye ilimi ngaphandle
       kwalelo elihlolwako, ungawatjheji amagama lawo, nangabe ipendulo ipha
       umqondo, ungajezisi. Nanyana kunjalo, nangabe igama elivela kwelinye ilimi
       lisetjenziswe etheksthini begodu lifuneka ependulweni, lokhu kuzokwamukelwa.

•      Iimpendulo ezifuna imibono yabafundi, imitlomelo ayinganikelwa ipendulo yaka-
       IYE/AWA nanyana NGIYAVUMA/ANGIVUMI. Kumele kutjhejwe/kutlonyeliswe
       ukusekelwa kwependulo kwaphela.

•     Akunamitlomelo ekumele        yabelwe   ULIQINISO/AKUSILO      IQINISO     nanyana
      IQINISO/UMBONO.

•     Nangabe iimpendulo zifuna igama linye kodwana umfundi yena unikele umutjho
      woke, tshwaya igama ekungilo ipendulo nangabe lithalelwe/litjengisiwe.

•     Nangabe kufuneka amaphuzu amabili/amathathu kodwana kutlolwe amanengi,
      tshwaya kwaphela wokuthoma amabili/amathathu.

•     Vumela ukwahluka kwamalimi wesiphande (isiNzunza nesiNala).

Emibuzweni la kukhethwa ipendulo enembako, yamukela kokubili, iledere
elikhambisana nependulo ekungiyo NANYANA ipendulo nayitlolwe ngokuzeleko.

UMBUZO 1

1.1        1.1.1       Kuthome elokitjhini leSnake Park.                                        (1)

           1.1.2       - Lalilila ngokusetjenziswa kwelimi lesiBhuru njengelimi lokufunda
                         nokufundisa ngeenkolweni zemalokitjhini.
                       - Lalilwela ukwehliswa kwesithunzi salo ngabombala omhlophe
                         nabangebokufika enarheni yalo yokubelethwa.                            (2)

           1.1.3       Zizipi ezidlangileko enarheni yekhabo.                                   (1)

           1.1.4       - Kuphula imizi yabo babebele ipahla yabo abayisebenzele budisi.
                       - Kubagebenga eentaradeni.
                       - Kubebela iimpahla edaradeni yokuneka zisese manzi.
                       (ZIMBILI iimpendulo kezingehla).                                         (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P1               3                    DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                      NSC – Imemorandamu

          1.1.5        Izakhamuzi zibike bona umnikazi wesitolo omSomali uqothe
                       umsana obekabhema inyawupe esitolo sakhe, lokho kwabangela
                       bona kube nokungazwani phakathi kwakhe nesiqhenyana
                       sabesana bekwagcina kudunyuzwe abesana ababili, omunye
                       wahlongakala bese omunye walimala umkhono.
                       (Umfundi angayirhunyeza ngeyakhe indlela ezwakalako).                     (2)

          1.1.6        Mphumela wokobana ilimi lesiBhuru lingasetjenziswa njengelimi
                       lokufunda nokufundisa eenkolweni zabantu abanzima.                        (2)

          1.1.7        Zingabalekisa abatjalimmali beenarheni zangaphandle/Zingenza
                       ezinye iinarha zingasarhwebelana nenarha le.
                       (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                         (2)

          1.1.8        ISewula      Afrika   iyinarha   enokuthobelana      ngehlangothini
                       lezepolotiki, ayininani ngokobuhlanga kanti izimisele nokwabelana
                       ngokomnotho.                                                              (2)

          1.1.9        -    LIQINISO ngombana unobangela wemiguruguru ebonakela
                            esithombeni le kukobana abantu benarha le banina abantu
                            bokufika; njeke nabangasekho akunamuntu abazokulwisana
                            naye.
                       -    AKUSILO IQINISO, abesana ababhema inyawupe bebela
                            woke umuntu njeke omunye nomunye umuntu owetjelweko
                            angabadumuza ukuvikela ipahlakhe bese umphakathi wenza
                            lokhu okwenzileko kuye ngombana ungafuni iqiniso.                    (2)

          1.1.10       AKUSIYINTO EHLE, sikhombisa ukungabekezelelani nabantu
                       bokufika abasenarheni le ngombana umsana obuleweko lo
                       akakabulawa ngibo boke begodu nanyana bebabanina
                       bekungakafaneli bona babathathele izinto zabo abazithengisako.            (2)

          1.1.11       Ngingavula iindawo zokuhlenga isimilo bese ngokusizana
                       nomphakathi sibuthe loke ilutjha elibhema inyawupe bona
                       liyokusizwa ukuyilisa.
                       (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                         (2)

1.2       1.2.1        - Izindlu zakhona zitjhidelene khulu okutjho bona iintanda
                           zakhona zincani.
                       - Abantu       ababandakanyeka    esehlakalweni   esibonakala
                           esithombenesi    babantu   abanzima   kwaphela,   abekho
                           abamhlophe.                                                           (1)
                       - Kunamarobodo alawula ukukhamba kwabantu neenkoloyi
                           esitaradeni.                                                          (1)
                       - Kuneendarada zokuvikela ubulelesi.
                       (Iimpendulo EZIMBILI kezingehla).

          1.2.2        Isiqhenyana sabesana singene nofana siphadlhe esitolo sathatha
                       ipahla ethengiswako ngokungekho emthethweni.
                       (Umfundi angarhunyeza ngeyakhe indlela ezwakalako).                       (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                     Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P1              4                  DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                     NSC – Imemorandamu

          1.2.3        Kungaba kukobana urhabele ukuyokubeka ipahla ayiphetheko le
                       bese uyabuya uzokuthatha enye godu/Ufuna kungabonakala
                       bonyana naye bekakhona nakwetjiwako.
                       (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako ingathathwa).                    (2)

          1.2.4        Ngiyaphikisana nesitatimendesi ngombana abantu bokufika
                       basuke baqatjhe emizini nofana emabhizinisini wezakhamuzi
                       zenarha le, njeke navane kwenzeka izehlakalo ezifana nalezi
                       nabanikazi bemizi nebamabhizinisi abaqatjhise abantu bokufikaba
                       baba bongazimbi bokuphulelwa imizabo/amabhizinisabo.                   (2)

          1.2.5        Nasiyelela ubujamo obubonakala esithombeni nokutjhiwo
                       yitheksthi kuyafakazelana bona abonobangela bezehlakalwezi
                       kutlhogeka    kwemisebenzi    ngonobangela    wokungakafundi
                       kwelutjha elinengi, njeke umbuso ungadlala indima ngokobana
                       wenze ifundo ibe simahla emazikweni aPhakemeko wezeFundo
                       bese usungula namathuba wemisebenzi.                                   (2)

                                                          IMITLOMELO YESIGABA A:              30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P1             5             DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                    NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: UKURHUNYEZA

UMBUZO 2

Ukurhunyeza okumayelana namaphuzu aveza iindlela umfundi angazilandela ukutlola
iinhlahlubo zokuphela komnyaka.

IGRIDI YOKUTSHWAYA UKURHUNYEZA.

Isirhunyezo kumele sitshwaywe ngalindlela:

• Ukwabiwa kwemitlomelo:
  o 7 imitlomelo emaphuzwini ali-7 (Umtlomelo owodwa kilelo nalelo phuzu
     eliqakathekileko).
  o 3 imitlomelo yelimi.
  o Inani loke: 10.

• Ukwabiwa kwemitlomelo yelimi lokha ohlolwako nakasebenzise amagamakhe.

    o 1–3 yamaphuzu alungileko: nikela umtlomelo owo-1.
    o 4–5 yamaphuzu alungileko: nikela imitlomelo emi-2.
    o 6–7 yamaphuzu alungileko: nikela imitlomelo emi-3.

• Ukwabiwa kwemitlomelo yelimi lokha ohlolwako angakasebenzisi
  amagamakhe.

   o   6–7 yemidzubhulo: akunamitlomelo-0.
   o   1–5 yemidzubhulo: nikela umtlomelo owo-1.

TJHEJA:

• Ukubala amagama:
  o Abatshwayi kumele baqinisekise inani lamagama asetjenzisweko.
  o Ungaphunguli imitlomelo nangabe ohlolwako akhenge atjengise inani
     lamagama alisebenzisileko namkha nangabe inani atlole bona ulisebenzisile
     akusingilo.
  o Nangabe ubude obulindelweko budlulile, funda bewufike emagameni ama-5
     bese awusarageli phambili nesirhunyezweso.
  o Iinrhunyezo ezifitjhani kodwana zinawo woke amaphuzu aqakathekileko
     akukameli zijeziswe.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P1              6                    DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                     NSC – Imemorandamu

Isigaba sesirhunyezo

Ngaphambi kokutlola qinisekisa bona ubuyekeza umsebenzako. Thoma ukufunda
kusese nesikhathi, ungalindi bona bekuthonywe ukutlolwa bese uthembela bona
uzakufunda ubusuku boke. Yaba umsebenzi owufundako ngeenkhatjhana ezincani,
uzibekele isikhathi sokukhokha umoya ukwenzela bona ingqondwakho ikwazi
ukuphumula. Nasele nithomile ukutlola ungafundi ubusuku boke ngombana
ingqondwakho ingahlangahlangana nasele kusikhathi sokutlola ngebanga lokudinwa.
Zenzele ihlelo lokufunda elikhambisana nerhelo lokutlolwa kweemfundo zakho. Thoma
ngeemfundo ezikunikela umraro bese ulandelise ngozikghonako. Tjela abangani
bakho iinkhathi ofunda ngazo ukwenzela bona bangakuphazamisi.

                                                    Inani lamagama asetjenzisweko = 70

Tjheja: Imidzubhulo esekholomini yokuthoma yenzelwe ukukhumbuza
        abatshwayako ngemitjho edzujulwe bunqopha etheksthini.

        IMIDZUBHULO ESETHEKSTHINI                    AMAPHUZU AQAKATHEKILEKO
A       'Ukubuyekeza umsebenzi wesikolo         1    Ngaphambi kokutlola qinisekisa bona
        lokha nawuyokutlola iinhlahlubo              ubuyekeza umsebenzako.
        zokuphela komnyaka kungakwenza
        bona uphumelele kuhle.'
B       'Abafundi abanengi abaphumelelako       2    Thoma ukufunda kusese nesikhathi,
        eemfundweni zabo bathoma kusese              ungalindi bona bekuthonywe ukutlolwa.
        nesikhathi ukuzilungiselela'
C       'Akukafaneli bona ufunde umsebenzi      3    Yaba umsebenzi owufundako
        omnengi ngesikhathi esincani.'               ngeenkhatjhana ezincani.
D       'Ingqondo itlhoga isikhathi esaneleko   4    Ungafundi ubusuku boke ngombana
        sokuphumula, njeke umfundi                   ingqondo itlhoga ukuphumula.
        akakafaneli azithole sele afunda
        ubusuku boke akatelela bona
        abambe izinto zomnyaka woke
        ngesikhathi esifitjhani.'
E       'Kuhle ukuthoma ukufunda nasele         5    Zenzele ihlelo lakho lokufunda
        ulenzile ihlelo lakho lokufunda              elikhambisana nerhelo lokutlolwa
        begodu likhambisane neemfundo                kweemfundo zakho.
        ozenzako.'
F       'Abafundi kumele batjheje bona          6    Thoma ngeemfundo ezikunikela umraro
        bathoma ngeemfundo ezibapha                  bese ulandelisa ngozikghonako.
        umraro maqangi ukuze babe
        nesikhathi esaneleko
        sokuzibuyekeza.'
G       'Abangani bakho abalazi ihlelo lakho    7    Tjela abangani bakho iinkhathi ofunda
        lokufunda begodu ubatjele                    ngazo ukwenzela bona
        bangakuphazamisi ngalezonkhathi.'            bangakuphazamisi.
                                                     Inani lamagama asetjenzisweko = 51

                                                            IMITLOMELO YESIGABA B:              10

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P1             7                 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                    NSC – Imemorandamu

ISIGABA C: IZAKHI NEMITHETJHWANA YOKUSETJENZISWA KWELIMI

UMBUZO 3

Ukutshwaywa kwesigaba C

•     Ukupeleda :

      o   Ipendulo eligama linye kumele itlonyeliswe nanyana kungakapeledwa kuhle,
          ngaphandle kobana iphoso itjhugulula okutjhiwo ligamelo/yihlathululo
          yegamelo. umqondo wegama.
      o Eempendulweni ezimumutjho opheleleko, ukungapeledi kuhle akujeziswe
          nangabe iimphoso zisesakhiweni selimi elihlolwako.
      o Nangabe kuhlolwa isirhunyezo, ipendulo kumele ibe netshwayo elifaneleko
          (ngci).
•     Ukwakheka kwemitjho kmele kukhambelane nehlelo begodu kunikelwe ngemitjho
      ezeleko/njengokutjho komyalo.
•     Emibuzweni la kukhethwa ipendulo enembako, yamukela kokubili, iledere
      elikhambisana nependulo ekungiyo NOFANA ipendulo nayitlolwe ngokuzeleko.

3.1       - Abatloli besikhangiswesi basebenzise amagabhadlhela ukutlola amagama
             ekungiwo akhangisa umkhiqizo wabo.
          - Igama lesitolo salapho kutholakala khona umkhiqizo okhangiswako sitlolwe
             ngamagabhadlhela.
          - Iinthombe zomkhiqizo okhangiswako ziveziwe.
          - Iintengo zomkhiqizo okhangiswako ziveziwe.
          - Imibandela itlolwe ngamagama amancani.
          - Kusetjenziswe ilimi elirogelako.
          (Iimpendulo EZINE kezingehla).                                                    (4)

3.2       Kungebanga lokobana kumagama wesiNgisi asetjenziswe hlangana
          namagama wesiNdebele/Kumagama angakatlolwa ngesiNdebele/Kumagama
          angasi ngewesiNdebele.                                                            (1)

3.3       Limumethe umqondo wokobana iintengo zomkhiqizo lo ziphasi khulu/
          zehlisiwe/zitjhiphile.                                                            (1)

3.4       Magama athi; 'Kuthengwa ngekarada lebhanga kwaphela' begodu kumhlobo
          webandlululo ngokubujamo bezeemali.                                               (2)

3.5       UMjanyelwa walila ngomlozi nakafika kwa-ESKOM, afumana bona isikhathi
          ebekabekelwe sona bona azokuhlungelwa umsebenzi sidlulile.
          (Umfundi angatlola wakhe umutjho onalesisitjho ozwakalako).                       (2)
                                                                                            [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P1                8                   DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                       NSC – Imemorandamu

UMBUZO 4

4.1       Ungakhohlwa bona ngilithunjana/ngingumaswaphela ngakwethu.                             (1)

4.2       Phela mina ekhaya ngidla izambana leponde                                              (2)

4.3       B/Ekhabo banemali enengi, badla kusale.                                                (1)

4.4       Ligama elithi; 'ukufeyila' libolekwe elimini lesiNgisi.                                (2)

4.5       Sisitjho. Simumethe umqondo wokuhlongakala/wokubhubha.                                 (2)

4.6       Liveza imizwa yokujabula okunokuzikhakhazisa.                                          (2)
                                                                                                 [10]

UMBUZO 5

5.1       5.1.1        Wena > sisabizwana samambala.                                             (1)

          5.1.2        Do > sisenzukuthi.                                                        (1)

5.2       - enza.                                                                                (1)

5.3       Iye, bazongibona emsebenzini namhlanje.                                                (2)

5.4       Yindlela yesenzo enqophileko esaragela phambili.                                       (2)

5.5       SoMhlekwa! Walala kwabe kwaba semini kwenze njani?                                     (2)

5.6       Ukudosa      emhlweni/Ukudosa           iinkhumba/Ukudosa      iinyawo/Ukudosa
          ngendlebe/Ukudosa phambili.
          (Yinye ipendulo kezingehla).                                                           (1)
                                                                                                 [10]

                                                              IMITLOMELO YESIGABA C:             30
                                                                          INANI LOKE:            70

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

## Related documents

- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2016-memo/222e7e10-ada7-45b3-b618-42eaf1d9132f) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2016-memo/0a59f74e-a900-41a6-acdb-a7809656ccc4) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2016-memo/c507079d-9d91-4b6b-8d31-6e65856d1e60) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2018-memo/d26c524e-1cbb-4ac9-8416-1093cbfcd2a1) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2017-memo/16007797-dc29-4cd8-851a-86e3439e4495) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Feb-March 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2015-memo/11ed86db-5328-4f1c-9f16-d0165d704e95) — isiNdebele HL · Memo · 2015 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
