# isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC Supplementary 2017 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 1 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2017, 8 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2017-memo/16007797-dc29-4cd8-851a-86e3439e4495
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2017
- Exam period: NSC Supplementary Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 8

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC Supplementary 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2017-memo/16007797-dc29-4cd8-851a-86e3439e4495)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2017 · isindebele. Memorandum, 8 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P1 Feb March 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2017/167311ea-9bb0-4e93-8447-4dff7b9406f2) — QP · 2017 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                          NATIONAL
                                     SENIOR CERTIFICATE

                                        IGREYIDI 12

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LOKUTHOMA (P1)

                                    FEBHERBARI/MATJHI 2017

                                       IMEMORANDAMU

IMITLOMELO: 70

                              Imemorandamu le inamakhasi abu-8.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                 Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P1             2               DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                     NSC – Imemorandamu

ISIGABA A: UKUFUNDA NOKUZWISISA

UMBUZO 1

Ukutshwaya ukufunda nokuzwisisa

   Njengombana itjhejo liqaliswe ekuzwisiseni, ukupeleda okungasikho neemphoso
    zelimi akukameli kujeziswe ngaphandle kobana iimphoso lezo zitjhugulula
    okutjhiwoko/ukuzwisisa umqondo. (Iimphoswezo kumele zitjengiswe/zivezwe)
   Nangabe abafundi basebenzise amagama abuya kwelinye ilimi ngaphandle
    kwalelo elihlolwako, ungawatjheji amagama lawo, nangabe ipendulo ipha
    umqondo, ungajezisi. Nanyana kunjalo, nangabe igama elivela kwelinye ilimi
    lisetjenziswe etheksthini begodu lifuneka ependulweni, lokhu kuzokwamukelwa.
   Iimpendulo ezifuna imibono yabafundi, imitlomelo ayinganikelwa ipendulo yaka-
    IYE/AWA nanyana NGIYAVUMA/ANGIVUMI. Kumele kutjhejwe/kutlonyeliswe
    ukusekelwa kwependulo kwaphela.

   Akunamitlomelo ekumele          yabelwe   ULIQINISO/AKUSILO   IQINISO   nanyana
    IQINISO/UMBONO.

   Nangabe iimpendulo zifuna igama linye kodwana umfundi yena unikele umutjho
    woke, tshwaya igama ekungilo ipendulo nangabe lithalelwe/litjengisiwe.

   Nangabe kufuneka amaphuzu amabili/amathathu kodwana kutlolwe amanengi,
    tshwaya kwaphela wokuthoma amabili/amathathu.

   Vumela ukwahluka kwamalimi wesiphande (IsiNzunza nesiNala).

   Emibuzweni la kukhethwa ipendulo enembako, yamukela kokubili, iledere
    elikhambisana nependulo ekungiyo NANYANA ipendulo nayitlolwe ngokuzeleko.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P1               3                  DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                       NSC – Imemorandamu

1.1       1.1.1        Isizathu esenza bona enye nenye inarha ihlome umThethokambiso
                       wobulelesi    wayo    kukobana    ikghone    ukulawula  indlela
                       yokuphilisana nokuziphatha kwabantu bayo.                                 (1)

          1.1.2        Malunga      wepalamende    ngaphasi   kwelihlo    lakamongameli
                       wenarha.                                                                  (1)

          1.1.3        Sisenzo esingakavumeleki nekulindeleke bona umuntu osenzileko
                       ajeziswe ngokwesigwebo samandla wombuso.                                  (2)

          1.1.4        Ungasindiswa      kungatholakali    kobufakazi    obuphathekako
                       obukuthintanisa nobulelesi osolelwa ngabo.                                (2)

          1.1.5        Okufanako ngamathiyori la kukobana womabili avikela bona
                       isilelesi singasabuyeleli senze ubulelesi esigwetjelwe bona
                       nangelinye ilanga.                                                        (2)

          1.1.6        Ngicabanga    bona    umehluko    ungaba    kukobana   indlela
                       esetjenziswa mphakathi ukuzwisa isilelesi ubuhlungu neyenziwa
                       mbuso azifani ngombana umphakathi wona uyabetha, njeke lokho
                       kungagcina kwenze bona umuntu loyo ahlongakale kanti umbuso
                       wona usebenzisa indlela ekhethekileko yokuzwisa umuntu
                       ubuhlungu.
                       (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                         (2)

          1.1.7        Ngicabanga bona kungombana umthetho lo bewudzimelele khulu
                       ekuzibuyiseleleni kunokobana ujezise isilelesi ngomnqopho
                       wokusilungisa ukwenzela bona nasiqeda isigwebo saso sibuye
                       samukeleke godu emphakathini.
                       (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                         (2)

          1.1.8        Ithiyori yokujezisa ngokupheleleko igandelela bona isilelesi
                       sijeziswe ngokuqala ubungako bomlandu esiwenzileko bese
                       ulinganiswa nesigwebo esinikelwa sona.                                    (2)

          1.1.9        C/Ukubhema inyawupe.                                                      (2)

          1.1.10       - Ubuhle   bomthetho   lo   kukobana   umuntu    uyavikeleka
                         nakufumaniseka bona mbala umlandu lowo akakawenzi
                         ngombana kuzabe kunganabufakazi obuphathekako.                          (1)

                       - Ubumbi kukobana nanyana umsolwa abenzile ubulelesi kodwana
                         nakungatholakali ubufakazi ugcina angakagwetjwa nofana
                         alisiwe.
                       (Nezinye iimpendulo ezinembako zamukelekile).                             (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P1              4                   DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                      NSC – Imemorandamu

          1.1.11       Ngingakhetha ithiyori yokobana isigwebo esinikelwa isilelesi kube
                       ngileso esizokwenza bona kube         nokuthileko okuzokuzuzwa
                       mphakathi ngaso/ Ngingakhetha ithiyori yokobana isigwebo
                       esinikelwa isilelesi kube ngileso esizokwenza bona kube
                       nobulungiswa, isileleseso angeze satjhida emphakathini; njeke
                       lokho kuzokwenza bona umphakathi usamukele.
                       (Nezinye iimpendulo ezinembako zamukelekile).                             (2)

1.2       1.2.1        - Kungabamlandu wokutjhayela urhamule ngokweqileko/kungaba
                         mlandu wokutholakala urhamula endleleni.

                       - Kungaba mlandu wokweba ikoloyi.

                       (Nanyana ngimiphi eminye imilandu ekhambisana nokubonakala
                       esithombenesi izakwamukelwa).                                             (2)

          1.2.2        - Amfakela bona angakghoni ukubaleka.
                       - Amfakela ukwenzela bona angakghoni ukulwisana namapholisa
                          ambophako la.
                       - Asuke enzelela bona nanyana angaphumelela abaleke abantu
                          abahlangana naye bakghone ukumbona bona usibotjhwa bese
                          bazisa amapholisa aseduze.
                       (ZIMBILI iimpendulo kezingehla).                                          (2)

          1.2.3        AKUSILIQINISO    ngombana     nasiqala ubujamo   bomuntu
                       osesithombeni sesi-2 ubonakala ambethe komuntu ofundileko
                       nosebenzako.

                       (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                         (2)

          1.2.4        Kunekghonakalo ekulu ngombana esithombeni soku-1 kukhonjiswa
                       ubufakazi obenze bona umuntu lo abotjhwe, esithombeni sesi-2
                       kukhonjiswa lokha umuntu nakasele ayokuvela ngaphambi
                       komtjhutjhisi bese esithombeni sesi-3 kukhonjiswa lokha umuntu lo
                       nakasele afunyenwe amlandu, seladosa isigwebo anikelwe sona.              (2)

          1.2.5        Ngeyokujezisa okupheleleko ngombana eenthombenezi isilelesesi
                       sithe bona sifunyanwe simlandu sagwetjwa ukudosa ngejele,
                       njengombana sele sisibona sivalelwe esithombeni sesi-3.                   (2)
                                                                                                 [30]

                                                           IMITLOMELO YESIGABA A:                30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P1            5                    DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                    NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: UKURHUNYEZA
UMBUZO 2
Ukurhunyeza okumayelana namaphuzu amithelela emimbi ebangelwa kunikelwa
kwemali yesondlo sabentwana.
UKUTSHWAYWA KWESIRHUNYEZO.
Indima yesirhunyezo

Imali yesondlo sabentwana ibangela ilutjha bona lizithwale belibuyelele. Ilutjha ligcina
lilise isikolo. Ilutjheli ligcina selingenwe mumulwana wentumbantonga ngokuya
emsemeni lingakazivikeli. Ukungasafundi kwelutjheli kulibangela bona lingaqatjheki.
Ukukhuphuka kwesibalo sabentwanaba kubangela umbuso bona ukhuphule umthelo
weensebenzi zawo. Imali le ivulele iimphathiswa eziphezulu amathuba amahle
wokobana zikghone ukukhwabanisa. Iinsebenzi zombuso ziyayeba igcine ingakafiki
kwabafanele bayifumane. Iinsebenzi zombuso ezingakafaneli ukuyithola sele
zikhwabanisa ngokunikela abentwababo kwabanye abantu. Imindeni eminengi
ayisazwani ngebanga lemali le.

                                                 Inani lamagama asetjenzisweko = 68

Tjheja: Imidzubhulo esekholomini yokuthoma yenzelwe ukukhumbuza abatshwayako
ngemitjho edzujulwe bunqopha etheksthini.
     IMIDZUBHULO ESETHEKSTHINI                     AMAPHUZU AQAKATHEKILEKO

A    'Abentwana abasafundi, batholakala     1.     Ibangela ilutjha bona lizithwale
     sebazithwala bebabuyelele                     belibuyelele.
     ngombana bafuna imali le'.
B    'Imali le yenza bona abentwana         2      Yandisa isibalo selutjha elitshwayeleka
     abanengi bazithole sele                       ngomulwana wentumbantonga.
     banomulwana wentumbantonga
     ngombana baya emsemeni
     ngomnqopho wokobana bafuna
     ukuzithwala'.
C    'Imali le ikhuphula izinga labantu     3.     Yandisa izinga labantu abangasebenziko.
     abangasebenziko ngombana
     imisebenzi yamalanga la ifuna
     abantu abafundileko, njeke inengi
     labentwana alisaqatjheki ngombana
     lingakafundi'.
D    'Imali yesondlo sabentwana ibangela    4.     Ibangela ukukhutjhulwa kwemali
     bona umbuso ukhuphule umthelo                 yomthelo eensebenzini zakarhulumende.
     obhadelwa basebenzi bawo
     ngombana ufuna imali eyaneleko'.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                     Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
        IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P1              6                  DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                              NSC – Imemorandamu

        E       'Ukukhutjhwa kwemali le kubangela      5.   Yenza bona kube nokukhwabanisa
                bona kube nokukhwabanisi                    okunengi     okenziwa      ziimphathiswa
                okunengi okenziwa ziimphathiswa             eziseenkhundleni eziphezulu embusweni.
                eziphezulu zombuso'.
        F       'Imali le sele iphendule izakhamuzi    6.   Iphendula izakhamuzi zenarha le iinlelesi.
                zenarha le iinlelesi ngombana
                nalabo abentwababo
                abangakakulungeli bona
                bangayithola benza amaqhinga
                wokobana bagcine sele bayithola'.
        G       'Imindeni eminengi ayisathelelani      7.   Ibanga ukulwa      hlangana    namalunga
                amanzi ngonobangela wombango                wemindeni.
                obangwe yimali yesondlo
                sabentwana.'

                                                  INANI LAMAGAMA ASETJENZISWEKO = 42

                                                                   IMITLOMELO YESIGABA B:               10
        Isirhunyezo kumele sitshwaywe ngalindlela:

           Ukwabiwa kwemitlomelo:
            o  7 imitlomelo emaphuzwini ali-7 (Umtlomelo owodwa kilelo nalelo phuzu
               eliqakathekileko)
            o  3 imitlomelo yelimi
            o  Inani loke: 10
           Ukwabiwa kwemitlomelo yelimi lokha ohlolwako nakasebenzise
            amagamakhe.

            o      1–3 yamaphuzu alungileko: nikela umtlomelo owo-1
            o      4–5 yamaphuzu alungileko: nikela imitlomelo emi-2
            o      6–7 yamaphuzu alungileko: nikela imitlomelo emi-3
           Ukwabiwa kwemitlomelo             yelimi    lokha   ohlolwako     angakasebenzisi
            amagamakhe.

            o      6–7 yemidzubhulo: akunamtlomelo - 0
            o      1–5 yemidzubhulo: nikela umtlomelo owo-1
        TJHEJA:
           Ukubala amagama:
    o       Abatshwayi kumele baqinisekise inani lamagama asetjenzisweko.
    o       Ungaphunguli imitlomelo nangabe ohlolwako akhenge atjengise inani lamagama
            alisebenzisileko namkha nangabe inani atlole bona ulisebenzisile akusingilo.
o           Nangabe ubude obulindelweko budlulile, funda bewufike emagameni ama-5 bese
            awusarageli phambili nesirhunyezweso.
o           Iinrhunyezo ezifitjhani kodwana zinawo woke amaphuzu aqakathekileko akukameli
            zijeziswe.

        Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                     Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P1               7                DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                       NSC – Imemorandamu

ISIGABA C: IZAKHI NEMITHETJHWANA YOKUSETJENZISWA KWELIMI

Ukutshwaya isigaba C

• Ukupeleda:

   o Iimpendulo ezifuna igama linye kumele zitlonyeliswe nanyana kungakapeledwa
     kuhle, ngaphandle kobana iphoso itjhugulula okutjhiwo ligamelo/yihlathululo
     yegamelo.
   o Eempendulweni ezimumutjho opheleleko, ukungapeledi kuhle akujeziswe
     nangabe iimphoso zisesakhiweni selimi elihlolwako.
   o Nangabe kuhlolwa isirhunyeza, ipendulo kumele ibe netshwayo elifaneleko
     (ngci).

 Ukwakheka kwemitjho kumele kukhambelane nehlelo begodu kunikelwe ngemitjho
  ezeleko/njengokutjho komyalo.

 Emibuzweni la kukhethwa ipendulo enembako, yamukela kokubili, iledere
  elikhambisana nependulo ekungiyo NANYANA ipendulo nayitlolwe ngokuzeleko.

UMBUZO 3

3.1       3.1.1        -   Loke.
                       -   Koke.
                       (Yinye ipendulo kezingehla).                                            (1)

          3.1.2        Yekomo.                                                                 (1)

          3.1.3        Kwekuseni.                                                              (1)

3.2       Maranda amatjhumi amabili nahlanu/Masumi amabili nahlanu wamaranda.                  (1)

3.3       Emnyanyeni kwaMasango sadla sasutha nti bekwatlhogeka bona nasifika
          ekhaya singasadla.

          (Umfundi angatlola wakhe umutjho onalesisenzuthi (nti) uzakwamukelwa).               (2)

3.4       3.4.1        Basebenzise udwi (-) ngombana kuhlukaniswa amalunga wegama
                       lesiNdebele namalunga wegama lesiNgisi.                                 (1)

          3.4.2        Basebenzise udwi (-) ngombana ngokuya komthetho wokutlola
                       nokupeleda   welimi   lesiNdebele    abokamisa    abalandelani
                       ngaphandle kwalokha nabasetjenziselwe ukuveza ubunengi.                 (1)

3.5       Nasiyelela inani elikhonjiswe esikhangiswenesi litjhayisana nombandela
          wokuthoma ngombana inani lithi ufumana koke ngama-R25.00 kodwana
          umbandela wona uthi ibhega le ungayithola ikhamba nebhlegana lesiselo
          esimakhaza nofana nama-chips.                                                        (2)
                                                                                               [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P1              8                    DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                      NSC – Imemorandamu

UMBUZO 4

4.1       ILimi lesiNdebele.                                                                     (1)

4.2       Silungelelwe ipambosi yokwenzakala.                                                    (1)

4.3       Ukulwangisa.                                                                           (1)

4.4       Themba (sisenzo) + ikosi (libizo).                                                     (2)

4.5       B/wokurareka.                                                                          (1)

4.6       Thembinkosi bengilemuka bona nesiKhethu sesiyatholakala emahlelweni
          wekhomphyutha.                                                                         (1)

4.7       Sisendleleni yesenzo enqophileko esikhathini sanje.                                    (1)

4.8       Ukukhamba kancani kufana nokugijima > sitjho bona nothome muva ugcina
          afikile lapha kuya khona abathome maqanzi.                                             (2)
                                                                                                 [10]

UMBUZO 5

5.1       Abantu abanengi eSewula Afrika nawubabuza bona ngikuphi ukudla
          okuqakathekileko okudliwa ephasini lekhethu abakghoni ukukuphendula.                   (1)

5.2       Amaphrotheyini.                                                                        (1)

5.3       Isitjhaba  samaNdebele     sitjhaba   esihloniphako     nesisawalandelako
          amasikwaso.
          (Umfundi angatlola wakhe umutjho kodwana kuvele ibizo elithi; 'isitjhaba').            (2)

5.4       Ipendulo iba budisi ngombana ephasini lekhethu kuhlala abantu abanamasiko
          ahlukeneko.                                                                            (2)

5.5       Abanye abantu bathe emngcwabeni kwasibanibani badle kamnandi khulu
          bebabuyelela.                                                                          (2)

5.6       KwaMabhena      sebafinya     ngendololwana      soloko   afumana      imalakhe
          yokukhubalela endleleni.

          (Umfundi angatlola wakhe umutjho ozwakalako kodwana asebenzise isitjho
          esithi, 'ukufinya ngendololwani').                                                     (2)
                                                                                                 [10]

                                                           IMITLOMELO YESIGABA C:                30
                                                                       INANI LOKE:               70

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

## Related documents

- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2017-memo/4a4cbc22-fc67-40a4-ab70-f6b0fd85d1a7) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2017-memo/ff7b844a-5e62-42c5-a897-157ee1bed67c) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2017-memo/3247f8fc-a3d7-4dd8-9eb6-e0c73d0216b6) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2018-memo/d26c524e-1cbb-4ac9-8416-1093cbfcd2a1) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2016-memo/5f8c707c-3458-40e5-974e-ee6211d3c8ea) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Feb-March 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2015-memo/11ed86db-5328-4f1c-9f16-d0165d704e95) — isiNdebele HL · Memo · 2015 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
