# isiNdebele HL Grade 12 P1 NSC Supplementary 2018 QP

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 1 question paper from the NSC Supplementary Exam 2018, 12 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2018/551e9d69-3d08-4b1b-9548-8d8141d314a8
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Question paper
- Year: 2018
- Exam period: NSC Supplementary Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 12

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 P1 NSC Supplementary 2018 QP](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2018/551e9d69-3d08-4b1b-9548-8d8141d314a8)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2018 · isindebele. Question paper, 12 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P1 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2018-memo/d26c524e-1cbb-4ac9-8416-1093cbfcd2a1) — Memo · 2018 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                          NATIONAL
                                     SENIOR CERTIFICATE

                                           IGREYIDI 12

                                ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LOKUTHOMA (P1)

                                    FEBHERBARI/MATJHI 2018

IMITLOMELO: 70

ISIKHATHI: Ama-iri ama-2

                                    Iphepheli linamakhasi ali-12.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1                2                  DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                               NSC

YELELA

1.        Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU: ISIGABA A, B kanye NESIGABA C.

          ISIGABA A:         Ukufunda nokuzwisisa                               (30)
          ISIGABA B:         Ukurhunyeza                                        (10)
          ISIGABA C:         Izakhi nemithetjhwana yokusetjenziswa kwelimi      (30)

2.        Phendula YOKE imibuzo.

3.        Thoma isigaba ESINYE NESINYE ekhasini ELITJHA.

4.        Thalela ngemva kokuphendula imibuzo yesigaba ngasinye.

5.        Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe
          ngayo ephepheni lemibuzo.

6.        Tjhiya umuda OWODWA ngemva kwaleyo naleyo pendulo.

7.        Yelela kobana upeleda amagama ngendlela efaneleko bewutlole nemitjho
          ezwakalako.

8.        Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:

          ISIGABA A: Pheze imizuzu ema-50
          ISIGABA B: Pheze imizuzu ema-30
          ISIGABA C: Pheze imizuzu ema-40

9.        Tlola kuhle nangesandla esibonakalako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1            3                  DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                           NSC

ISIGABA A: UKUFUNDA NOKUZWISISA

UMBUZO 1

Phendula imibuzo engaphasi kwetheksthi eku-1.1 nengaphasi kwesithombe esiku-1.2.

1.1       Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI A

                               OKUNGENZIWA UKWAKHA IBUMBANO
                                  ENARHENI YESEWULA AFRIKA

          1    Umnyaka we-1994 uthathwa njengomnyaka owaqakatheka khulu
               enarheni yeSewula Afrika. Umnyaka lo waletha umbuso wentando
               yenengi nowawuzimisele ukususa ibandlululo lobuhlanga, lobutjhaba,
               lobulili neminye imihlobo yokubandlululana eyayikhona. Waletha
               itjhuguluko lezepolotiki elalithembisa ukwakha isitjhaba esibumbeneko, 5
               ukuletha ukulingana nokubuyisana phakathi kweentjhaba ezihlukeneko.
               Soloko kwangomnyaka we-1994 kufikela gadesi manengi amatjhuguluko
               enzekileko begodu kwafunyanwa nezinto ezinengi eziqakathekileko
               ngehlangothini lezokuhlalisana kwabantu. Nanyana kunjalo izehlakalo
               zamva nje ziletha imibuzo yokobana inarha le ikhambe kangangani 10
               ekwakheni      umbuso      obumbeneko     nonganabandlululo.    Ezinye
               zalezizehlakalo zimbi khulu begodu zihlukanisa isitjhaba kunokobana
               zisibumbanise. Ukuninana ngobuhlanga nokuqalelwa phasi okwenziwa
               ngabanye abantu benarha le kwabanye kubenza bazibone
               banganamsebenzi begodu bangakaqakatheki.                               15

          2    Iinkulumiswano     zokuninana    ngobuhlanga  nebandlululo   zizinto
               ezisematheni. Kunokungathembani hlangana nabantu beenhlanga
               ezihlukeneko begodu lokho kwenza bona kuragelwe phambili ngokuhlala
               ngokweenkorwana zobuhlanga nokwakuvele kukhona ngaphambi
               komnyaka we-1994. Ipilo yebandlululo yaletha isithunzi esingasukiko 20
               emikhumbulweni yabantu benarha le. Ukuze isithunzesi sisuke,
               amaSewula Afrika atlhoga ukuzwisisa bona ukuhlala ngokubumbana
               kuhlathululani nokobana singakuthola njani.

          3    UmNyango wezobuKghwari namaSiko uhlathulula ukuhlalisana
               kwabantu njengezinga lokuhlalisana kweenhlanga ezihlukahlukeneko 25
               emiphakathini. UmNyango lo ubona ukuqakatheka kokwabelana
               nokusekelana hlangana neenhlanga ezihlukeneko bona kungaletha
               ibumbano enarheni le. Ngokwekambiso yombuso weSewula Afrika
               ukuhlalisana kwabantu kumayelana nebumbano, ukusebenzisana,
               ukulingana nobulungiswa. Ukuze ikambiso le iphumelele kutlhogeka bona 30
               kuthuthukiswe ubudlelwano obuhle, obunokuthembana, ukuzwelana
               okuhlanganyelweko nokubandakanya woke umuntu. Ukungakanzinzi
               kokuhlalisana phakathi kwabantu sekuvezwe ngeendlela ezinengi
               ezihlukahlukeneko.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1            4                  DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                           NSC

          4    UmNyango wezeFundo ngokuhlanganyela neenhlangano ezijamele 35
               abotitjhere usungule iinkundla zokukhulumisana lapho uvulela
               khona abantu bona bacabange ngokutjhugulula ikharikhyulamu
               yezefundo begodu benze bona inarha le ithola ukuzibusa
               ngokupheleleko.    Umbuso     uzibandakanye     eenkulumisanweni
               ezihlukeneko ngomnqopho wokubonisana ngendaba le. Kunabajameli 40
               bomthetho abaqatjhwe mbuso ukobana baqalane nokuhlalisanokhu.
          5    Irhubhululo elenziwe bosolwazi ngezokuhlalisana kwabantu liveza
               ukuqakatheka kwendima engadlalwa botitjhere ngokobana bahlanganise
               iKambiso-lawulo yokuHlalisana kwaBantu nomsebenzi abawenzako.
               Kungebangelo umNyango weFundo-siSekelo uhlome ijima lokuhlolisisa 45
               iincwadi ngomnqopho wokuzitjhugulula bona zifundise abentwana
               ukulwisana nebandlululo, ukuninana nokuthatha ihlangothi lobuhlanga
               obuthileko. Ukuphathwa kwabafundi ngokulingana nokubahlelela ifundo
               efanako kungadlala indima eqakatheke khulu ekwakheni isitjhaba
               esibumbeneko.                                                       50
          6    Okutjhejekako gadesi kukobana ihlelo lefundo yeSewula Afrika
               alikahlelwa ngendlela elinganako. Irhubhululo elenziwa ngomnyaka
               wee-2013 laveza bona abafundi abamakhuwa ebebafunda eenkolweni
               ezineensetjenziswa zokufunda nokufundisa ezisezingeni eliphezulu
               bebamaphesende ama-87, bamaNdiya bamaphesende ama-73 kodwana 55
               babantu abanzima bamaphesende asi-6 kwaphela kilezonkolo.
               Irhubhululweli lenziwa ngomnqopho wokufuna ukuveza bona
               ukulinganiswa    kwamahlelo     wezefundo   kuthintana   kangangani
               nokuhlalisana    kwabantu    ngebumbano.     Okhunye     okwavezwa
               lirhubhululweli  kukobana     abotitjhere batlhoga    ukuthuthukiswa 60
               ngamahlelo wokukhuthaza bebazi nomThetho-kambiso ophathelene
               nokuHlalisana kwaBantu. Kufanele bathole isekelo ukuqinisekisa bona
               ukuhlalisana kwabantu okuhle kuyenzeka ngeenkolweni.
          7    Imithetho-kambiso eminengi eyasungulwa ukusuka ngomnyaka we-1994
               yayinqophe ukuthuthukisa nokwenza ngcono amakghono wabotitjhere 65
               wokufundisa ikharikhyulamu kodwana indima ekufanele bayidlale
               ngehlangothini lokuthuthukisa ukuhlalisana kwabantu azange itjhejwe.
               ImiThetho-kambiso yezokuHlalisana kwaBantu azange yenziwa
               ngokuqaliswa emaqinisweni walokho okwenzeka enarheni le begodu
               azange ibe nabajameli abayitjhejako nabasebenzisana nabotitjhere 70
               ukuqinisekisa bona iyafundiswa ngeenkolweni.
          8    Ikharikhyulamu ehleleke ngendlela efaka hlangana ukuthuthukisa
               ukuhlalisana kwabantu ingaba sisekelo esakha umphakathi obumbeneko
               nonganakubandlululana. Kutholakele bona kunezinto ezinengi ezeqiwako
               ekharikhyulamini le ekhona nasiza eendabeni zokulingana nokuhlalisana 75
               kwabantu. Isibonelo esiqakatheke khulu ngesibonakala ehlelweni
               lokufundisa isifundo se-Life Orientation. Iinkulumiswano ezimayelana
               nokuhlalisana kwabantu beenhlanga ezihlukeneko ziwela ngaphasi
               kwesifundwesi kodwana azinikelwa isikhathi esaneleko ngonobangela
               wokobana kunezinto ezinengi khulu ekufanele zenziwe ngaphasi kwaso. 80
               Iinkolo ezinengi ziqalelela khulu iimfundo ezifana nesifundo seSayensi
               neseemBalo zingayingena indaba yokufundisa ngokuhlalisana kwabantu
               ngombana zikubona kungakaqakatheki.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1                   5                       DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                                  NSC

          9    Okufanele kwenziwe maziko aphakemeko wezefundo afundisa ibizelo
               lobutitjhere kusekela abafundi babo, babenze bona bayokufuna ilwazi 85
               elidephileko lokobana bakwazi ukufundisa ngeendlela ezihlukeneko
               ebujameni obuhlukeneko. Utitjhere ufanele akghone ukufundisa nanyana
               kukuphi begodu nomhlobo omunye nomunye wabentwana. Nangabe
               amahlelo wezefundo azokuragela phambili nokungalingani nokuya
               ngokobana ifundo ethileko ihlelelwe muphi umhlobo wabantu, 90
               ukuhlalisana nokubumbana kwabantu kuzokuhlala kulibhudango.
                              [Ithethwe ephephandabeni i-Pretoria News yatjhugululelwa esiNdebeleni]

          1.1.1        Tlola isizathu esenza bona umnyaka we-1994 uthathwe
                       njengomnyaka oqakathekileko emaphilweni wabantu beSewula
                       Afrika.                                                                           (2)
          1.1.2        Ngokutjho kwesigaba sesi-2 setheksthi engehla le kuthiwa ngikuphi
                       okufanele kuzwisiswe maSewula Afrika ukwenzela bona kususwe
                       isithunzi esimbi esisemikhumbulweni yawo?                                         (2)
          1.1.3        Rhunyeza izinto EZIMBILI ezithathwa mNyango wezobuKghwari
                       namaSiko njengalezo ezingaletha ibumbano enarheni le.                             (2)
          1.1.4        Ngokuqalisa kokutjhiwo esigabeni sesi-4 setheksthi le rhunyeza
                       indlela   ekuthiwa   abotitjhere bangadlala    ngayo    indima
                       ekuthuthukiseni    ukuhlalisana   ngokuzwana      kweenhlanga
                       ezihlukahlukeneko zenarha le.                                                     (2)
          1.1.5        Khetha ipendulo enembako kezingenzasi.
                       Isahluko esingekho ngaphasi kwesifundo se-Life Orientation
                       sisahluko …
                       A    sezokuhlalisana kwabantu.
                       B    sokuyelelisa ngokuziphatha.
                       C    sobujamo bezulu.
                       D    sokuyelelisa abafundi ngamaqhinga wokuzifundela.                             (2)
          1.1.6        Hlathulula umahluko ophakathi              kokuninana      ngokobuhlanga
                       nokuninana ngokobutjhaba.                                                         (2)
          1.1.7        Ucabanga bona kungaba ngimuphi unobangela owenza bona
                       inani labafundi babantu abanzima abafunda eenkolweni
                       ezineensetjenziswa ezisezingeni eliphezulu zokufunda nokufundisa
                       libe lincani naliqathaniswa nelabafundi bamakhuwa nebamaNdiya
                       naphezu kobana umThetho-siSekelo ubavumela bona bangafunda
                       kileziinkolo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                (2)
          1.1.8        Ucabanga bona kungebanga lani amahlelo wokufundisa
                       ukuhlalisana ngebumbano hlangana neentjhaba akhulunyiswa
                       etheksthini engehla le aqaliswe khulu ebentwaneni abasafunda
                       isikolo ukudlula ebantwini esele babadala? Ipendulwakho ayibe
                       liphuzu ELILODWA.                                                                 (2)
          1.1.9        Ngokubona kwakho ungathi mumukghwa omuhle nofana omumbi
                       wokufundisa kwaphela iimfundo zeSayensi neemfundo zeemBalo,
                       kubekelwe ngeqadi isifundo se-Life Orientation nekuthiwa
                       kwenziwa ngezinye iinkolo zenarheni le? Sekela isiqunto
                       osithathako ngawakho amagama.                                                     (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                              Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1              6                   DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                             NSC

          1.1.10       Tshwaya      ngehlelo     lomNyango      wezeFundo    lokuphakela
                       iinsetjenziswa zokufunda nokufundisa ezisezingeni eliphezulu kizo
                       zoke iinkolo zenarha le. Ipendulo ayibe liphuzu ELILODWA.               (2)
1.2      Qalisisa isithombe esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
         ITHEKSTHI B

                                                          [Sithethwe ku: www.images.com]

          1.2.1        Tlola imihlobo   yeenhlanga   EMIBILI   ebonakala     esithombeni
                       esingehla.                                                              (2)
          1.2.2        Rhunyeza isizathu esihlanganise abantu ababonakala esithombeni
                       esingehlesi.                                                            (1)
          1.2.3        Tlola ubujamo OBUBODWA obubufakazi bependulo oyinikele
                       embuzweni oku-1.2.2 ngehla.                                             (1)
          1.2.4        Ucabanga bona ukuhlanganiswa kweenhlanga ezihlukeneko
                       ngekumbeni eyodwa yokufundela njengombana kubonakala
                       esithombenesi kuzokuba nomthelela muphi emaphilweni
                       wabentwanaba?                                                           (2)
          1.2.5        Madanisa inani lobulili labentwana abasesithombeni esingehlesi
                       bese uyahlathulula bona lokho kusitjelani ngehlangothini
                       lokuhlalisana ngokubumbana kwabantu.                                    (2)
          1.2.6        Ngokutjho kwetheksthi engehla ku-1.1 nokuyelela okubonakala
                       esithombeni esiku-1.2 kuyabonakala bona yikulu indima
                       engadlalwa botitjhere ekuthuthukiseni ukuhlalisana nokubumbana
                       kwabantu     enarheni    le.   Coca     ngendima     engadlalwa
                       nguRhulumende ukusiza abotitjhere bona umsebenzi lo bawenze
                       ngepumelelo.                                                            (2)
                                                           IMITLOMELO YESIGABA A:              30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1          7                   DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                         NSC

ISIGABA B: UKURHUNYEZA

UMBUZO 2

Fundisisa itheksthi engenzasi bese uyayirhunyeza ngokwemiyalo onikelwe yona.

IMIYALO:

1.     Ngamagama angadluli kwama-70, rhunyeza ngendima eyodwa uveze
       amaphuzu amayelana neendlela umfundi angazilandela ukwenzela bona
       ufunda ngokuphumelela.
2.     Umutjho owutlolako endimeni awube nomqondo OWODWA opheleleko.
3.     Tlola ngelimi elitsengileko ngombana uzokwabelwa imitlomelo emi-3.
4.     Sebenzisa amagamakho, ungabuyeleli utlole njengombana kutloliwe etheksthini
       ngombana uzokulahlekelwa mitlomelo.
5.     Tlola inani lamagama owasebenzisileko ekupheleni kwesirhunyezo sakho.

ITHEKSTHI C

                  IINDLELA UMFUNDI ANGAZILANDELA UKWENZELA
                         BONA UFUNDA NGOKUPHUMELELA
Abafundi baqalene nezinto ezinengi emaphilwenabo begodu zoke izintwezo
ziphalisana ngokufuna ukufumana itjhejo eengqondweni zabo. Ukuphalisana
kwezintokhu engqondweni yomfundi kwenza kube budisi bona atjheje iimfundo zakhe
ngaphandle kokuphazamiseka. Nawumfundi ukatelelekile bona ufunde ukwenzela
bona uphumelele kelinye nelinye igreyidi khona uzokwazi ukudlulela phambili
bewuyokufika emazikweni aphakemeko wezefundo. Okufanele abafundi bakwazi
kukobana ukufunda ngokuphumelela akutjho bona bafanele bafundele ukukhrema
nofana bafunde isikhathi eside kodwana kutlhogeka bonyana bafunde
ngokuhlakanipha nangokuzwisisa.
Ukufunda ngokuhlakanipha kuthoma ngokobana wazi indlela ozokuthoma ngayo
ukufunda lowo msebenzi ofanele uwufunde. Abafundi abanengi bathatha ukufunda
njengomsebenzi ekufanele bawenze, ingasi njengento yokuzithabisa nofana
njengethuba elihle lokuzuza ilwazi elithileko. Nanyana kunjalo abarhubhululi bathole
bona indlela othoma ngayo lokha nawuzilungiselela ukufunda isifundo esithileko
iqakatheke njengalokho olindeleke bona ukufunde.
Kuqakathekile ukutjheja bona indawo ofundela kiyo yindawo lapho ozokukghona
ukufunda ngaphandle kokuphazamiseka. Inengi labafundi lenza iphoso ngokobana
lifundele eendaweni lapho kunezinto ezinengi ezingabaphazamisa. Letha koke
ozokutlhoga nawufundako endaweni ozokufundela kiyo, utjhiye koke ongakutlhogiko.
Ayikho into edla neyona isikhathi ukudlula ukobana unande ubuyela emuva ngombana
ukhohlwe incwadi, iphepha nanyana into yokutlola ozoyisebenzisa nawufundako.
Kuqakathekile bona urhunyeze bewutlole amanowuthi ngawakho amagama ngombana
lokho kuzokwenza bona ungakhohlwa. Ungasebenzisa imibala ehlukahlukeneko lokha
nawutlola amanowuthi wakho nofana uwafunde ngokuwaphimisa. Sebenzisa imidlalo
yomkhumbulo efana nokurhunyezwa kwelwazi elithileko ngamagama amafitjhani
nakhumbuleka lula.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1        8                  DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                       NSC

Zilolonge uwedwa nofana uhlanganyele nabangani nicoce ngalokho enikufundileko
ukwenzela bona uzilungiselela ngokupheleleko. Ukuzihlola ngamaphepha weminyaka
edlulileko nakho kungakusiza. Yenza ihlelo ozokukghona ukulilandela ngaso soke
isikhathi nawufundako. Ukufunda akungabi yinto oyenza nawungananto ongayenza.
Yiba nesikhathi sokuphumula ngokuhlukanisa isikhathi sakho sokufunda ngeenquntu
bewenze nehlelo lokudla.

Kikho koke okwenzako linga ukufumana isilinganiso esizokwenza bona okufundileko
kuhlale engqondwenakho. Ungalibali bona ukufunda akusiyinto esiyenzela
ukuphumelela eemfundweni kwaphela kodwana kusisiza nangokuthi sithole ithuba
lokobana sizuze ilwazi ngezinto ezinengi ezihlukahlukeneko.

                                                    IMITLOMELO YESIGABA B:              10

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1          9                  DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                         NSC

ISIGABA C: IZAKHI NEMITHETJHWANA YOKUSETJENZISWA KWELIMI

UMBUZO 3: ISIKHANGISO

Funda isikhangiso esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI D

                                                    [Sithethwe ku: www.images.com]

3.1      Tlola isifenqo esimunyethwe libinzana lamagama athalelweko emutjhweni
         ongenzasi.

         Ufuna ukuba matsikana ube nedini lakanondovu?                                    (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1                    10                     DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                                   NSC

3.2      Dzubhula umutjho OWODWA osetjenziswe batlami besikhangiswesi
         ongakurogela bona umkhiqizo lo uwuthenge urhabile nange umumuntu ofuna
         ukuphungula umzimba.                                                                           (1)

3.3      Buyelela utlole       umutjho        ongenzasi   bese   utlola    isirhunyezo   segama
         elithalelwe kiwo.

         UDorhodera Mkoneni uqinisekisile bona i-herbex iyasebenza kwamambala.                          (1)

3.4      Khetha ipendulo enembako kezingeembayaneni.

         Abadidiyeli bomkhiqizo          lo     abakazokuthweswa      ukuziphendulela      nange
         ungakakusebenzeli.

         Isenzo esithalelwe emutjhweni ongehla lo sisendleleni yesenzo (eyamileko,
         egandelelako, ekatelelako, esabizo).                                                           (1)

3.5      Igama elithi; 'inyanga' elisetjenziswe esikhangisweni lingaba neenhlathululo
         ezinengana lilodwa. Tlola umutjho ozozitlamela wona usebenzise igameli
         liveze ihlathululo ehlukileko kunale esetjenziswe esikhangisweni.                              (1)

3.6      Dzubhula igama elisetjenziswe njengesenzukuthi esikhangisweni esingehlesi
         usisebenzise emutjhweni ozozitlamela wona kuvele bona uyayazi ihlathululo                      (1)
         yaso.

3.7      Hlathulula unobangela wokusetjenziswa kwakadwi (-) egameni elithalelweko
         emutjhweni ongenzasi lo.

         Zitholele i-Herbex         esisahlelamafutha     esiqinisekiswe    bodorhodera      bona
         siyasebenza.                                                                                   (2)

3.8      Vumelana nofana uphikisane nesitatimende esingenzasi bese usekela isiqunto
         osithathako ngephuzu ELILODWA.

         Kuzwakala kunokutjhayisana kwemiqondo emagameni asetjenziselwe ukudosa
         abathengi nemibandeleni yomkhiqizo lo.                                                         (2)
                                                                                                        [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                            Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1            11                     DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                           NSC

UMBUZO 4: IKHATHUNI
Qalisisa ikhathuni engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI E

                                                 [Ithethwe ku: www.images.com]

4.1       Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo kodwana uwutjhugulule ube sesikhathini
          esisezako.
          Qala nje ngijanyiswe phambi kwakamma nobaba kwanga ngebile.                           (1)
4.2       Tlola imihlobo yeenlungelelo zeempambosi zezenzo EZIMBILI ezisetjenziswe
          esenzweni esithalelwe emutjhweni ongenzasi.
          Qala nje ngijanyiswe phambi kwakamma nobaba kwanga ngebile.                           (2)
4.3       Tlola bona isakhi esithalelwe emutjhweni ongenzasi lo ngesamhlobo bani.
          Ngimlise adlhayele? Awa NaJiyana.                                                     (1)
4.4       Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo bese ujamiselela ibinzana lamagama
          elithalelwe kiwo ngegama elilodwa.
          Qala nje ngijame phambi kwakamma nobaba kwanga ngebile.                               (1)
4.5       Dzubhula umutjho onomqondo wokulonga osetjenziswe ekhathunini le.                     (1)
4.6       Tlola bona amagama akhulunywa msana lo athi; 'Ahh! Baba' aveza muphi
          umqondo ngamagama akhulunywa nguyise la.                                              (2)
4.7       Dzubhula ibinzana lamagama asisitjho kila akhulunywa ngumma
          osekhathunini engehla le usisebenzise emutjhweni ozozitlamela wona kuvele
          bona uyayazi ihlathululo yaso.                                                        (2)
                                                                                                [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1            12                       DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                           NSC

UMBUZO 5
Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI F

Ngambala lafika ilanga lokuhlanganiswa kwethu nokubekwa kwami ebukhosini
elalikhulunyiswa nguLitheni. Sathi sisavela kude le sabona bonyana unokghadanyana
ubindwa lithuli, kuyayalukwa akekho oqale omunye. Irhubo egade lizwakala belithabisa
kwamambala. Wawuthi nawuqala khona ubone iintuli ziphuma ngehla kwebandla.
Ekwakuthusa khulu kwakukuphazima kwemikhonto okubonakala usavela kude le. 5
Ngazizwa ngibetjhwa ngelikhulu ivalo. Ngajama. Ngezwa umalume athi kimi
ngingathuki, koke kujame ngerherho lakhona. Ngathi ngifuna ukumphendula ilimu
lararana. Khonokho ngakhumbula isithukulo sami sesibindi, ngasiluma bengazizwa
ngiqina. Sakhamba njalo besatjhidela ebandla langemtjhade.
Sathi nasifikako sathola abantu sebangangotjani. Sazibonela bonyana umphako 10
wawungadliwa mntwana. Ngathi nangiqalako ngabona woke amehlo angiqalile,
ngabethwa ngelikhulu ivalo. Ngazizwa sele ngikhuluma ngedwa ngisithi, 'Bamkhulu
Makhwela, iba nami kilesi sitjhaba engingasaziko.' Ngabamba umkhonto wami kuhle
kwanga ngiyalwa. Kwathi kusese njalo ngabona uLitheni athi tjhazi kanti wayesele
angibonile. Kwasuka uGwalimba weza kithi wasitjela bona simlandele. Mbala 15
samlandela. Leso senzo senza bonyana ngikhohlwe ngabantu abazele ebandla.
                                    [Ikhutjhwe encwadini yesihloko esithi, Ngifanele ukuzenzela]

5.1    Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo bese ujamiselela igama elithalelwe kiwo
       ngelinomqondo ophikisana nalo.
       Ngambala lafika ilanga lokuhlanganiswa kwethu nokubekwa kwami ebukhosini
       elalikhulunyiswa nguLitheni.                                                                (1)
5.2    Tlola bona igama elithalelwe emutjhweni ongenzasi lo lisikhekhe bani sekulumo.
       Ngazizwa ngibethwa ngelikhulu ivalo.                                                        (1)
5.3    Dzubhula isabizwana esisetjenziswe emutjhweni ongenzasi bese uyatjho
       nokobana ngesamhlobo bani.
       Sathi sisavela kude le sabona bonyana kumbi.                                                (2)
5.4    Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo kodwana uveze umqondo wokulandula.
       Leso senzo senza bonyana ngikhohlwe ngabantu abazele ebandla.                               (2)
5.5    Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo ulungise okungakalungi kiwo ngokuyelela
       imithetho nemithetjhwana yokutlola nokupeleda iLimi lesiNdebele.
       Ngajama ngezwa umalume athi; mzukulu, ungathuki koke kukhamba ngerherho
       lakhona.                                                                                    (2)
5.6    Tsomula ibinzana lamagama asisaga esigabeni sokuthoma setheksthi engehla
       le usisebenzise emutjhweni ozozitlamela wona kuvele bona uyayazi ihlathululo
       yaso.                                                                                       (2)
                                                                                                   [10]
                                                            IMITLOMELO YESIGABA C:                 30
                                                                        INANI LOKE:                70
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

## Related documents

- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2018/f71572f9-8e93-41ce-91f8-cea8deb1eebf) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2018/cf61d12c-616c-47e8-8115-c18892d26fba) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2018/1f110e2a-e184-4149-a51d-7f7b09b5c0ac) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2018/953fd39a-f3c2-4552-8b3d-ab9f07572b6d) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Feb March 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2017/167311ea-9bb0-4e93-8447-4dff7b9406f2) — isiNdebele HL · QP · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Feb March 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2016/af9f6bee-59dc-4569-bae5-4d7d19b6021e) — isiNdebele HL · QP · 2016 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024-mg/67a83de1-20e6-4835-9a82-a7f7008cd427) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024-mg/21ddb82d-9b0a-42dc-94ef-8a1c7c053996) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024-mg/65f7950d-ccc9-482e-b011-465dfd9eb653) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isindebele/5f0b0dc6-7b0d-4d24-87c0-9f12a05e2fd8) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isindebele/452c407d-5b22-4680-a8e7-9f7d127094cb) — Memo · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
