# isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2017 Question Paper

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 1 question paper from the NSC June Exam 2017, 12 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2017/9a093b4f-43ce-404f-9128-1e02521b6f26
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Question paper
- Year: 2017
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 12

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2017 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2017/9a093b4f-43ce-404f-9128-1e02521b6f26)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2017 · isindebele. Question paper, 12 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                     SENIOR CERTIFICATE EXAMINATION

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LOKUTHOMA (P1)

                                                2017

                                                                            IMITLOMELO: 70

                                                                    ISIKHATHI: Ama-iri ama-2

                                    Iphepheli linamakhasi ali-12.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1               2                               DBE/2017
                                              SCE

YELELA

1.        Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU: ISIGABA A, B, kanye NESIGABA C.

          ISIGABA A:        Ukufunda nokuzwisisa                            (30)
          ISIGABA B:        Ukurhunyeza                                     (10)
          ISIGABA C:        Izakhi nemithetjhwana yokusetjenziswa kwelimi   (30)

2.        Phendula YOKE imibuzo.

3.        Thoma isigaba ESINYE NESINYE ekhasini ELITJHA.

4.        Thalela ngemva kokuphendula imibuzo YESIGABA NGASINYE.

5.        Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe
          ngayo ephepheni lemibuzo.

6.        Tjhiya umuda OWODWA ngemva kwaleyo naleyo pendulo.

7.        Yelela kobana upeleda amagama ngendlela efaneleko bewutlole nemitjho
          ezwakalako.

8.        Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:

          ISIGABA A:        Pheze imizuzu ema-50
          ISIGABA B:        Pheze imizuzu ema-30
          ISIGABA C:        Pheze imizuzu ema-40

9.        Tlola kuhle nangesandla esibonakalako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1            3                                 DBE/2017
                                           SCE

ISIGABA A: UKUFUNDA NOKUZWISISA

UMBUZO 1

Phendula imibuzo engaphasi kwetheksthi eku-1.1 nengaphasi kwesithombe esiku-1.2

1.1       Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI A

                     UBUMBI OBUBANGWA KURHAGALA KWESOMISO

1     Pheze sekungehla kwetjhumi leminyaka iphasi mazombe lisahlelwe sisomiso
      esimbi khulu nesenza bonyana abantu bahlanganyelwe ziinhloko.
      Nakukhulunywa ngesomiso kusuke kukhulunywa ngokutlhogeka kwezulu
      okubangwa kutlhayela komhwamuko olibangako emkayini. Ukutlhayela
      komhwamukokhu kusuke kwenzeke ngeenkhathi zomnyaka ekulindeleke ngazo 5
      ukuna kwezulu, njengetwasahlobo nehlobo. Okumbi ngesomiswesi kukobana
      kuba nokutlhayela okubabazekako kwamanzi nokwenza kube budisi bona abantu
      baragele phambili benze eminye yemisebenzi eyingcenye yobuphilo babo.
      Isomiswesi asibangwa kutlhogeka komhwamuko nokutjhisa okukhulu kwaphela
      kodwana kubangwa nangani kusetjenziswa kwamanzi ngendlela edluleleko 10
      nokwanda kwembalo yabantu.

2     Inarha iba sebujameni besomiso lokha izulu nalingani ngesikhathi elilindeke
      ngaso emnyakeni lowo bekudlulele nemnyakeni olandelako. Abantu abasuke
      babetheke khulu ngesomiswesi balimi ngombana nabatjalako basuke bathembele
      bona iintjalo zabo zizakuthelelelwa lizulu. Abantu nabo ngokwabo badlala indima 15
      ekulu ekubangeni isomiso ngokobana bangaphathi ibhoduluko ngendlela
      efaneleko. Hlangana nokwenziwa babantu nokungunobangela wesomiso
      kugawula imithi bese ingasajanyiselelwa nokwandisa imakhiwo ehlalisa abantu
      neyeenthabathaba zeentolo. Ukugawulwa kwemithi nokurhulwa kwezinye iimila
      kunomthelela omumbi ekuzungelezeni kwamanzi begodu lokho kunciphisa izinga 20
      lokuhwamuka kwesitimu esigcina sibanga ukuna kwezulu. Ukunabiswa
      kwemakhiwo nokusindwa kwephasi kwenza bona amanzi angakghoni
      ukumunywa yihlabathi ngombana asuke agijime ngaphezulu abayokufika
      emilanjeni bese agcina aphelele elwandle.

3     Amadamu, imilambo nemisele ngiyo enikela abantu amanzi abakghona 25
      ukuwasebenzisa lula kodwana umtjhiso urhagele amalanga la nezenzo ezithileko
      zabantu zibangela bona imithombo le igcine sele yomile. Iindlela
      ezisetjenziswako zokuthelelela namadamu alawulwa ngokusetjenziswa kwegezi
      ngezinye zezenzo zabantu ezibangela bona amanzi angasafiki kezinye iindawo
      ebekulindeleke bona afike kizo. Ukumayina, ukuphehlwa kwegezi ngamalahle, 30
      ukwandiswa kweenthuthi ezisebenzisa ipetroli nokutjhiswa kwezinye izinto
      kubanga umtjhiso omkhulu owenza bona kungabi lula ukudaleka kwezulu
      emkayini. Kunokobana kudaleke izulu kufumaniseka bona amazinga wokutjhisa
      akhuphuka khulu bekufike lapha abanga khona imililo yemimmango. Isomiso
      esikhulu seenarha ezingeTlhagwini ye-Afrika sihlotjaniswa nomtjhiso wenarha 35
      mazombe nokutjhuguluka kobujamo bezulu.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1              4                                           DBE/2017
                                             SCE

4    Imiphumela yesomiso irhatjheke nephasi loke begodu mimbi khulu
     ebhodulukweni nemiphakathini yoke. Ukusetjenziswa kwamanzi kuyingcenye
     yamaphilo wabantu, yeentjalo neyeenlwana. Ukuragela phambili kokutlhayela
     kwamanzi kukhinyabeza umphakathi ngendlela ebunqopha nangendlela 40
     engakanqophi.        Imiphumela        yokukhinyabezekokhu      ingahlukaniseka
     ngokwebhoduluko, ngokomnotho nangokuhlalisana kwabantu. Umonakalo
     omkhulu ubonakala ngokuhlakazeka kwepilo yeenlwana zemmangweni
     ngonobangela wokutlhayelelwa kukudla namanzi ezingawasela bese zigcina
     zifile. Iinlwana neentjalo ezimila ngemanzini nazo ziyafa ngonobangela wokoma 45
     kwamanzi         ngemilanjeni      nangemadamini.     Ukufa     kweenlwanyana
     zangemanzinokhu kuthikameza ikambiso yebhande lokudla elibizwa ngokobana
     yi-food chain ngelesiyeni begodu lokho kutjhugulula ubudlelwano obuphakathi
     kweenlwana neendawo ezihlala kizo kanye neentjalo neendawo ezimila kizo.
5    Umswakamo wehlabathi owenza bona kube neenlwanyana eziphila kiyo 50
     uyaphunguleka ngonobangela wesomiso. Lokho kunciphisa izinga lobunjalo
     behlabathi ngombana kusuke kwehle izinga lepilo engaphakathi kwehlabathi leyo.
     Ekugcineni ihlabathi leyo yome kere bekufike lapha iphadlhuka khona bese
     akusabi nesitjalo esimila kiyo nofana isilwanyana esingaphila kiyo. Iindawo
     zilahlekelwa mnothwazo zigcine zingasenammilo. Iinlwana zemmangweni 55
     zikateleleka bona zifuduke eendaweni zazo zemvelo ziye kezinye iindawo lapho
     zingathola khona ukudla namanzi. Lokha iinlwanezi nazifudukako inengi alikghoni
     ukukghodlhelela zigcina zifela endleleni. Lezo eziphumelele ukufudukokho
     zizithola seziseendaweni lapha ubuphilo bazo busengozini khona ngombana
     kungasiyo indawo yazo yemvelo.                                                  60
6    Ngehlangothini lezomnotho isomiso sibonakala ngokwehla kwengenisomali
     embusweni, emabubulweni, emindenini nemuntwini ngokwakhe. Abalimi
     bazithola basebenzisa imali enengi emahlelweni wokuthelelela iintjalo zabo
     ukwenzela bona bakghone ukuba nesivuno esihle. Ngakelinye ihlangothi
     balindeleke bona basebenzise amanye amanzi ukuseza ifuyo qobe lilanga 65
     ukwenzela bona ikghone ukuphila. Naphezu kwemalikazi engaka esetjenziswa
     balimi ekuqinisekiseni bonyana umsebenzabo uragela phambili kubonakele
     kobana ababi nesivuno esihle navane inarha isahlelwe sisomiso.
7    Isomiso sinomthelela omkhulu khulu ngehlangothini lezokuhlalisana kwabantu
     ngombana sibanga indlala, ukuqubuka kwamagulo ahlukahlukeneko, ukuthutha 70
     kwabantu eendaweni zemakhabo kanye nokuhlongakala kwabo. Abantu abadla
     izambana leponde bazithola sele bakateleleka ukufuduka eendaweni zemakhabo
     bayokuhlala emadorobheni ngombana khona iphakelo lamanzi libonakala
     lingconywana kuneleendawo zemakhaya. Isomiswesi nasingaragela phambili
     ngendlela singayo le, kungabi namatjhuguluko enzekako ngehlangothini lobujamo 75
     bezulu, abantu abanengi bazokugcina ngokuhlongakala, khulukhulu labo abadla
     imbuya ngelithi.
                                            [Ithethwe ku-inthanethi yatjhugululelwa esiNdebeleni]

          1.1.1        Tlola iinkhathi EZIMBILI zomnyaka ezithathwa njengezokuna
                       kwezulu eenarheni ezinengi zeSewula Afrika.                                    (2)

          1.1.2        Ngiziphi izinto EZIMBILI ezibalwe esigabeni sesi-2 sendatjana le
                       ezenziwa babantu nekuthiwa zirhagalisa isomiso?                                (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                           Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1                5                                DBE/2017
                                               SCE

          1.1.3        Rhunyeza ngephuzu ELILODWA isizathu esenza bona kube balimi
                       ababetheka khulu lokha inarha nayisahlelwe sisomiso.                 (1)

          1.1.4        Tlola igama elisetjenziswe esigabeni sesi-5 elihlathulula ukuba
                       manzana kwehlabathi nokwenza bona iinlwanyana zikghone               (1)
                       ukuphila kiyo.

          1.1.5        Ngokutjho kwendatjana le kuthiwa ukugawulwa kwemithi
                       nokurhulwa kwezinye iimila zemvelo kuba namthelela muphi             (2)
                       ekuthuweleliseni isomiso?

          1.1.6        Esigabeni soku-1 sendatjana le kunalapha kuthiwa ukwanda
                       kwabantu kungomunye wabonobangela besomiso. Akhe
                       uhlathulule ngewakho amagama bonyana ukwanda kwabantu
                       kuthintana njani nesomiso.                                           (2)

           1.1.7       Esigabeni sesi-6 sendatjana le kuthiwa abalimi basebenzisa imali
                       enengi emahlelweni wokuthelelela lokha navane inarha isahlelwe
                       sisomiso kodwana bangabi nesivuno esihle. Ucabanga bona
                       kungaba yini unobangela walokho.                                     (2)

          1.1.8        Endatjeneni le kuthiwa inarha ibanjwa sisomiso navane izulu
                       lingakani ngesikhathi elilindeleke ngaso. Ucabanga bona
                       kungebanga lani kunganamraro wesomiso navane kwaziwa bona
                       akusisikhathi salo sokuna, njengebusika?                             (2)

          1.1.9        Khetha ipendulo enganembiko kezingenzasi.

                       Ubulwele engekhe babangwa sisomiso bulwele …

                       A    bokuthulula.
                       B    bemalariya.
                       C    bokungakondleki.
                       D    bomratjhana (malnutrition).                                     (2)

          1.1.10       Ngelwazi onalo akhe uhlathulule indlela imithi nezinye iimila
                       ezidlala ngayo indima ekubangeni ukuna kwezulu.                      (2)

          1.1.11       Imiphakathi eminengi iyalila ngesomiswesi ngombana sibanga
                       ukutlhogeka kwamanzi wokwenza imisetjenzana yangamalanga
                       efaka hlangana ukupheka, ukuhlanza izambatho nokhunye.
                       Nawungaba nguNgqongqotjhe weeNdaba zaManzi nokuThuthwa
                       kweNdle ngikuphi ongakwenza bona nanyana kunesomiso
                       kodwana imiphakathi ingatlhogi amanzi wokwenza imisetjenzana
                       le?                                                                  (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1             6                                  DBE/2017
                                            SCE

1.2       Qalisisa iinthombe ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI B

                        ISITHOMBE 1                              ISITHOMBE 2

                                                                  [Zithethwe ku: www.images.com]

          1.2.1        Rhunyeza    ngamaphuzu      AMABILI    okubonakala       kufana
                       eenthombeni ezingehlezi.                                             (2)

          1.2.2        Tlola ngegama ELILODWA unobangela wezehlakalo ezibonakala
                       eenthombenezi zombili.                                               (1)

          1.2.3        Ngisiphi isehlakalo semvelo esingaqeda ubujamo obubonakala
                       eenthombenezi?                                                       (1)

          1.2.4        Hlathulula bona isehlakalo esibonakala esithombeni ngasinye
                       kezingehlezi sinamthelela muphi emaphilweni wabantu. Ipendulo
                       ayibe maphuzu AMABILI.                                               (4)

          1.2.5        Ngokuyelela okutjhiwo yindatjana oyifunde ku-1.1 nokubona
                       ubujamo obuseenthombeni ezingehlezi akhe utshwaye ngendima
                       engadlalwa mphakathi ukukhandela ubujamobu.                          (2)

                                                         IMITLOMELO YESIGABA A:             30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1          7                                  DBE/2017
                                         SCE

ISIGABA B: UKURHUNYEZA

UMBUZO 2

Fundisisa itheksthi elandelako bese uyayirhunyeza ngokwemiyalo onikelwe yona.

IMIYALO:

1.        Ngamagama angadluli kwama-70, rhunyeza ngendima uveze amaphuzu
          ayikambiso-lawulo yokuthenga ngokuhlakanipha ongawalandela lokha
          nawuyokuthenga izinto ukwenzela bona ungazifumani sele uthenga nezinto
          ongakazihleleli.
2.        Umutjho owutlolako endimeni awube nomqondo OWODWA opheleleko.
3.        Tlola ngelimi elitsengileko ngombana uzokwabelwa imitlomelo emi-3.
4.        Sebenzisa amagamakho, ungabuyeleli utlole njengombana kutloliwe
          etheksthini ngombana uzokulahlekelwa mitlomelo.
5.        Tlola inani lamagama owasebenzisileko ekupheleni kwesirhunyezo sakho.

ITHEKSTHI C

              IKAMBISO-LAWULO YOKUTHENGA NGOKUHLAKANIPHA
Umuntu angaba mthengi ohlakaniphileko nakangalandela ikambiso-lawulo yokuthenga
ngokuhlakanipha ngendlela angakghona ngayo. Kubonakele bona nanyana inengi
labantu lazi ngeenkambiso-lawulwezi kodwana liba nobudisi bokuzilandela ngaso soke
isikhathi naliyokuthenga. Lokho kulenza bonyana ligcine sele lithethe iinqunto
ezingakalungi nezilenza lisebenzise imali enengi ngokungakafaneli. Okuqakathekileko
kukobana umuntu kufanele alinge ukuthatha iinkambiso-lawulwezi njengenjayelo
ngazo zoke iinkhathi nakayokuthenga. Nawuyokuthenga zijayeze ukukhamba nerhelo
elitlolwe izinto oyozithenga. Ngamanye amagama ufanele wazi bonyana ufunani
begodu ngokwenza njalo amathuba wokobana ugcine sele uthenge izinto
ongazitlhogiko azokuba mancani. Nasele uthethe isiqunto sokobana uyokuthengani,
khambakhamba uqale eentolo ezihlukeneko umadanise amanani nobunjalo bezinto
ozifunako. Iba nelwazi ngokufunda abomagazini, amaphephandaba, iinkhangiso
neencwadi ezazisa abathengi ngemikhiqhizo ehlukahlukeneko khona uzakukghona
ukukhetha yekhwalithi oyifunako. Ilwazi elitlolwe ngaphandle kwesimumathi nofana
into yokuphatha liyatjho bona umkhiqhizo ongaphakathi lowo ngewayiphi ikhwalithi
nokobana mingaki ngaphakathi.
Madanisa inani lokuthenga ngokonga kwalokha nawuthenga ngakhunye nalokha
nawuthenga ngepakana. Kanengi izinto ezifana nokudla, izinto zokuhlamba neenhlahla
zokwelapha zavamise ukuthengiswa ngeempakana ezinemihlotjana ehlukahlukeneko
ngaphakathi nokwenza bona nawuthenga ngakhunye uthole bonyana kuyabiza
kunalokha nawukuthenga ngepakana. Abathengi bavamise ukwenza iimphoso
ngokobana bangatjheji nanyana bafunde iintlakana abanikelwa zona ngemva
kokubhadela, njeke kuqakathekile ukuqala bona mbala izinto ezisesitlankaneni ngizo
kwamambala lezo ozibhadeleleko nofana enivumelene ngazo. Njengomthengi ufanele
utlhogomele iindleko ezingezelelwe enanini elibekweko. Ufanele utjheje bona
kuzokuba neendleko ezingangani ezingezelelweko zokulayitjhelwa ipahla oyithengileko
nofana ukufakelwa yona ngaphambi kobana ungayisebenzisa.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1                  8                                        DBE/2017
                                                 SCE

Yazi umthetho wokubuyisela newokutjhentjha nangabe ipahla oyithengileko ingasi
sebujameni obuhle bokungasetjenziswa. Amabhizinisi amanengi anikela ukuthenga
ngesikolodo bese ubhadela kancani kancani, njeke sebenzisa isikolodweso ngendlela
ehlakaniphileko. Ungakatelelwa mthengisi bona uthenge ngesikolodo nanyana
kungatlhogeki.

Okuhle nokuqakathekileko kukobana umthengi azi bona ezinye iintolo ziyamvumela
bonyana angabhadela umkhiqhizo awuthengako iinyanga ezintathu ukuya
kezisithandathu kodwana abhadele njengomuntu othenge ngekhetjhi. Umuntu
nakangalandela iinkambiswezi njalo nakayokuthenga angazithola onge imali enengi
angayisebenzisela ezinye iimfuneko anazo.

                     [Ithethwe encwadini i-FOCUS on Consumer Studies, yatjhugululelwa esiNdebeleni]

                                                                 IMITLOMELO YESIGABA B:                10

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                            Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1           9                                       DBE/2017
                                          SCE

ISIGABA C: IZAKHI NEMITHETJHWANA YOKUSETJENZISWA KWELIMI
UMBUZO 3: ISIKHANGISO
Qalisisa isikhangiso esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI D
      UNGUBABA OHLALA AMATASATASA, OPHILA ASENDLELENI NOFANA
      ONGAKAVUNULISI? YIZA KWASITHAKGHA LAUNDRY. SIKUHLANZELA
               BESIKU-AYINELE NGEMADLANA ENCANI TLE.

 1. Sithoma ukuhlanza iimpahla ezihlanu ukuya phezulu.
 2. Izambatho zakho uzithola ngemva kwamalanga ali-7.
                                                            [Sithethwe ku: www.images.com]

3.1    Tlola igama elisetjenziswe esikhangisweni esingehla elimqondofana nelithi
       ongakathathi.                                                                           (1)
3.2    Dzubhula ibinzana lamagama        elingakwenza   bonyana       ukhambele     kude
       nomkhiqhizo okhangisweko lo.                                                            (1)
3.3    Dzubhula igama elisetjenziswe esikhangisweni esingehla elibolekwe elimini
       lesiNgisi latlolwa ngelimi lesiNdebele.                                                 (1)
3.4    Ibinzana lamagama elithi, '… ophila asendleleni' lisetjenziswe njengesifengqo.
       Tlola bona sifengqo bani.                                                               (1)
3.5    Buyelela utlole umutjho ongenzasi         bese       ujamiselela   okuthalelweko
       ngokunomqondo ophikisana nakho.
       Sikuhlanzela besiku-ayinele ngemadlana encani tle.                                      (2)
3.6    Thatha igama elisetjenziswe njengesenzukuthi esikhangisweni esingehla wakhe
       ngaso umutjho ozozitlamela wona kuvele bona uyawazi umqondo
       esiwumumetheko.                                                                         (2)
3.7    Tshwaya ngomhlobo webandlululo ozwakala esikhangisenwesi.                               (2)
                                                                                               [10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1            10                                     DBE/2017
                                           SCE

UMBUZO 4: IKHATHUNI
Qalisisa ikhathuni engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI E

                                                            [Zithethwe ku: www.images.com]

4.1      Tlola umhlobo wesilungelelo sepambosi esisetjenziswe yindoda ehlezi phasi le
         esenzweni esithi; 'lalelisisa'.                                                       (1)
4.2      Tlola isibongo sendoda ejamileko le ekhathunini engehla.                              (1)

4.3      Tjhugulula umutjho ongenzasi lo ube sebunengini.
         Kghani umuntu uzayijayela lepilo yokuphudlhelwa ngalendlela?                          (2)
4.4      Khetha ipendulo enembako kezingenzasi
         Ikulumo esetjenziswe ekhathunini le ethi; 'sizayibawa ingavuthwa' ihlathulula
         bona …
          A      ikulumabo le izakuzwakala nasele iphelele.
          B      izakuthatha isiqunto ngemva kobana arhole.
          C      kuzakubonakala ekukhambeni kwesikhathi bonyana kwenzakalani.
          D      ubaba lo uzazilungisela yena.                                                 (2)
4.5      Thatha ibinzana lamagama asetjenziswe njengesitjho ekhathunini engehla le
         wakhe ngaso umutjho ozozitlamela wona kuvele bona uyayazi ihlathululo yaso.           (2)
4.6      Hlathulula umqondo omunyethwe yikulumo ethi; 'Izambana angilikeli kabili'
         esetjenziswe ekhathunini engehla le.                                                  (2)
                                                                                               [10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1              11                                DBE/2017
                                             SCE

UMBUZO 5

Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI F

 Lathi naliphumako wabesele aqede indlela uKhuzani. Kuthe nakubetha iiri lesi-2
 emini yavela inyanyatha ikoloyi. Ithe nayehlika indlela iphambukela ngesidleni
 kwabe woke amehlo ayinamathele. Nakubentazana bebajika nayo nayidlulako.
 Kwaba nguye uSithokozile ovula iyege. USizani banonina bajame erhodlweni
 babonakala bathabe bafile. USithokozile wavula umnyango wegaratjhi. Yangena
 ikoloyi kaKhuzani kwabo. Wathi bona ehle ngekoloyini wangena ngendlini, wahlala
 phasi walotjhisa. Wararwa kuqala phasi kukaSithokozile. Kwakungathi mntazana
 nakakhulunyiswa lisokana. 'Khuzani, ngithokoza nawungenileko emasangweni
 wakwenu mntwanami. Ngithokoza iKosi nayikwenzele umusa, kadanyana
 wakhamba besele sikuhlulukele.'
 'Nami ngiyathaba ukunifumana uZimu asanibekile mma. Sekukade ngithanda bona
 sihlangane. Kuhle nanimndeni khenihlale phasi nibonisane.' Koke lokhu
 kukhulunywa nje urheme etafuleni umndeni wakwaMasuku. USizani wabe sele
 atinazela neempoto zantambama. Nakubetha i-iri lesi-5 besele apheka. Ngemva
 komthandazo wokudla kwadliwa. Kuthe nakuqeda ukudliwa, uSizani wasusa izitja
 uSithokozile wazihlanza. Nabasaditjhileko kwezwakala ukulila kwemilozana
 ngaphandle kanti bangani bakaSithokozile sebazomfuna, kuyiwa emditjhweni.

5.1      Buyelela utlole umutjho ongenzasi bese ujamiselela ibinzana lamagama
         elithalelwe kiwo ngegama ELILODWA elinomqondo ofana nalo.

         USithokozile waba neenhloni kwangathi mntazana okhulunyiswa lisokana.             (1)

5.2      Tlola umqondo ovezwa silungelelo u-ile esisetjensiswe egameni elithi,
         'USithokozile'.                                                                   (1)

5.3      Buyelela utlole umutjho ongenzasi bese ujamiselela isenzo esithalelwe kiwo
         ngesingathekiswe naso.

         Ithe   nayihlika   indlela      iphambukela       ngesidleni   kwabe   woke
         amehlo ayinamathele.                                                              (1)

5.4      Tjhugulula igama elisetjenziswe njengondaweni emutjhweni ongenzasi libe
         libizo bese ulisebenzisa emutjhweni ozozitlamela wona.

         USizani banonina bajame erhodlweni bathabe bafile.                                (2)

5.5      Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo kodwana ulungise okungakalungi kiwo
         ngokuyelela imithetho nemithetjhwana yokutlola nokupeledwa kwelimi
         lesiNdebele.

         Kuthe nakubetha iiri lesi-2 emini yavela inyanyatha ikoloyi.                      (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1          12                                DBE/2017
                                         SCE

5.6      Tlola bona isenzo ngasinye kezithalelwe emutjhweni ongenzasi lo sikuyiphi
         indlela yesenzo.

         Nami ngiyathaba ukunifumana uZimu asanibekile mma.                            (2)

5.7      Tlola umhlobo wetjhuguluko-mdumo elenzeke esenzweni           esithalelwe
         emutjhweni ongenzasi bewutjho nokobana libangelwe yini.

         Koke lokhu kukhulunywa nje urheme etafuleni umndeni wakwaMasuku.              (2)
                                                                                       [10]

                                                      IMITLOMELO YESIGABA C:           30
                                                                  INANI LOKE:          70

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

## Related documents

- [IsiNdebele HL P2 May June 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2017/77d53fc7-4c2a-4a03-afaa-1865c652bd1f) — isiNdebele HL · QP · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May June 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2017/997924b5-dffc-440d-af4a-ddb006534235) — isiNdebele HL · QP · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2017/fff2a0e5-c973-4ddf-8ae8-dce15f093087) — isiNdebele HL · QP · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Feb March 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2017/167311ea-9bb0-4e93-8447-4dff7b9406f2) — isiNdebele HL · QP · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2023/8a0e2fb4-1283-434e-b100-2b24d0c1548e) — isiNdebele HL · QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2018/1f110e2a-e184-4149-a51d-7f7b09b5c0ac) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024-mg/67a83de1-20e6-4835-9a82-a7f7008cd427) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024-mg/21ddb82d-9b0a-42dc-94ef-8a1c7c053996) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024-mg/65f7950d-ccc9-482e-b011-465dfd9eb653) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isindebele/5f0b0dc6-7b0d-4d24-87c0-9f12a05e2fd8) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isindebele/452c407d-5b22-4680-a8e7-9f7d127094cb) — Memo · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
