# isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2023 Question Paper

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 1 question paper from the NSC June Exam 2023, 14 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2023/8a0e2fb4-1283-434e-b100-2b24d0c1548e
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Question paper
- Year: 2023
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 14

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2023 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2023/8a0e2fb4-1283-434e-b100-2b24d0c1548e)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · isindebele. Question paper, 14 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P1 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2023-mg/059d850a-eeeb-42a1-9f47-877595d183f9) — Memo · 2023 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

              SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
          NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LOKUTHOMA (P1)

                                                 2023

                                                                            IMITLOMELO: 70

                                                                    ISIKHATHI: Ama-iri ama-2

                                    Iphepheli linamakhasi ali-14.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1               2                                   DBE/2023
                                            SC/NSC

YELELA

1.        Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU: ISIGABA A, B kanye NESIGABA C.

          ISIGABA A:        Ukufunda nokuzwisisa                            (30)
          ISIGABA B:        Ukurhunyeza                                     (10)
          ISIGABA C:        Izakhi nemithetjhwana yokusetjenziswa kwelimi   (30)

2.        Funda YOKE imiyalo ngokuyelela.

3.        Phendula YOKE imibuzo.

4.        Thoma isigaba ESINYE NESINYE ekhasini ELITJHA.

5.        Thalela ngemva kokuphendula imibuzo YESIGABA NGASINYE.

6.        Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe
          ngayo ephepheni lemibuzo.

7.        Tjhiya umuda OWODWA ngemva kwaleyo naleyo pendulo.

8.        Yelela kobana upeleda amagama ngendlela efaneleko bewutlole nemitjho
          ezwakalako.

9.        Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:

          ISIGABA A:        Pheze imizuzu ema-50
          ISIGABA B:        Pheze imizuzu ema-30
          ISIGABA C:        Pheze imizuzu ema-40

10.       Tlola kuhle nangesandla esibonakalako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1             3                               DBE/2023
                                          SC/NSC

ISIGABA A: UKUFUNDA NOKUZWISISA

UMBUZO 1

Phendula imibuzo engaphasi kwetheksthi eku-1.1 nengaphasi kwesithombe esiku-1.2.

1.1       Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI A

                      UKURHAGALA KWEZIPI ZOKUTLHORISWA NGOKOBULILI

          1      Indaba yezipi zokutlhoriswa ngokobulili ibonakala isese mraro omkhulu
                 enarheni yeSewula Afrika nanyana sekuhlonywe iinhlangano ezinengi
                 kangaka ezizama ukulwisana nomukghwa omumbi lo. Irhubhululo
                 liveza bona inarha le ihlangana neenarha ezidosa phambili ngezipi
                 zokutlhoriswa kwabantu ngokobulili. Okuzwisa ubuhlungu khulu 5
                 kukobana izipezi        ziqaliswe khulu ebantwini abanganamandla
                 wokuzilwela, ekubabantu bengubo nabentwana. Izipezi ubunengi bazo
                 zilimaza ihlalakuhle yabongazimbi kangangokuthi bagcina sele batlhoga
                 isizo lokuthotjwa ngokomkhumbulo.

          2      Ukutlhoriswa kwabantu beengubokhu kwande khulu eentjhabeni 10
                 zabantu abanzima. Eentjhabeni ezinengi zabantu abanzima kusese
                 nekolelo ethatha ihlangothi ethi ubaba nguye obetha umthetho
                 ngekhaya begodu umthethwakhe aweqiwa ngombana uyihloko yomuzi.
                 Ngamanye amagama ikolelo le inikela umuntu wembaji amandla
                 wokulawula umuntu wengubo abe ambekele nomthetho. Lokho kwenza 15
                 bona abantu bengubo bazibone kungananto abangayikhuluma nofana
                 umbono abangawubeka nalokha nakufanele ngathana kuba
                 neenkulumiswano ngekhaya.

          3      Ngokuya kombiko owakhutjhwa lirhubhululo langomnyaka wee-2016
                 elenziwa mNyango wezokuPhepha nokuVikeleka ukuthoma ngenyanga 20
                 kaNtaka ukufika ngenyanga kaNobayeni kuthiwa     baziinkulungwana
                 ezili- 10 166 abantu bengubo ababulawa babantu abatjhidelene nabo,
                 okufaka hlangana abalingani babo nalabo abahlekisana nabo.
                 Ngokutjho kwerhubhululweli kuthiwa unobangela wokobana abantu
                 bembaji babulale abantu bengubo kangaka kukobana umthetho 25
                 wangaphambili wawunikela abantu bembaji amandla ngaphezu
                 kwabantu bengubo. Lokho kwenza bona kube budisi ukobana abantu
                 bembaji bamukele ubujamo bomthetho obuyekezweko wagadesi
                 otjhoko bona umuntu wengubo newembaji sebanamalungelo
                 alinganako.                                                        30

          4      Abongazimbi abatlhoriswa ngendlela efanako kodwana batlhoriswa
                 ngeendlela ezahlukahlukeneko. Kukhona abatlhoriswa ngokubetjhwa,
                 ngokukatwa,     ngokungaphathwa     ngokulinganako    eendaweni
                 zemisebenzi nakezinye iindawo zomphakathi nalabo abatlhoriswa
                 ngokobana     batjelwe    amagama      ahlabako.    Ukuthuwelela 35
                 kwezehlakalwezi kwenze uRhulumende bona asungule ijima elaziwa

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1             4                               DBE/2023
                                          SC/NSC

                 nge-16 Days of Activism Against Women and Children Abuse. Ijimeli
                 lithoma amalanga nakama-25 ngenyanga kaSinyikhaba lirage njalo
                 amalanga ababema-5 ngenyanga kaNobayeni qobe kumnyaka.

          5      Abantu nabo abakazibeki phasi emizameni yokulwisana neenturhu 40
                 zobulilezi. Kungebangelo kuneenhlangano ezifana nabo-Brothers for
                 Life, People Opposing Women Abuse (POWA), Family Society of South
                 Africa (FAMSA), Not in My Name, Khuluma Ndoda, nezinye ezinengi.
                 Okukhuthazwa khulu ziinhlanganwezi kukobana abantu bengubo
                 bangathuli lokha nabazibona bahlukumezeka emitjhadweni nakezinye 45
                 iindawo ezihlukahlukeneko kodwana abakhulume. Hlangana nokhunye
                 okukhuthazwa ziinhlanganwezi kukobana abantu bengubo bangaziyami
                 ebantwini bembaji kodwana bafunde ukuzenzela. Iinhlanganwezi
                 okhunye ezikwenzako kunikela abantu bengubo esele bahlukumezekile
                 iindawo     zokuhlala,  iinluleko  ezisemthethweni    bezibathobe 50
                 nemikhumbulo.

          6      Irhubhululo liveza kobana unobangela omkhulu owenza abatlhorisaba
                 bagcine babulala abalingani babo kukobana basuke babalekela
                 ukuvezwa tjhatjhalazi bona babatlhorisi ngombana basuke basabisa
                 iinthunzi zabo emiphakathini. Abanye babo basuke babalekela 55
                 ukubotjhwa. Kungebangelo iinhlanganwezi emahlelwenazo kubalwa
                 hlangana nokukhuthaza abongazimbi bona bangasabi ukuyokubika
                 emapholiseni. Abongazimbi bakhuthazwa nokobana bangabi nendaba
                 yokobana umtlhorisi nguye obeka ukudla etafuleni ekhaya, umumuntu
                 onesikhundla      esiphezulu   emsebenzini      nofana     uyaziwa 60
                 bewuyahlonitjhwa emphakathini.

          7      Okutjhejekako ngabongazimbi beenturhwezi kukobana nabo ngokwabo
                 babonakala basiqabo ekwenzeni bona uRhulumende neenhlangano
                 ezilwisana nomukghwa lo ziphumelelise umnqophazo wokubavikela
                 ngokupheleleko. Irhubhululo liveza bona inengi labantu bengubo 65
                 abakhulumi lokha nabatlhoriswako ngombana basuke bazitjele bona
                 ngelinye    ilanga    kuzokulunga.    Okhunye    okusuke    kufike
                 emikhumbulwenabo       nakufanele   babike    kukobana    bavikela
                 abentwababo      bona    bangazifumani   basebujameni   bokukhula
                 ngaphandle kwaboyise. Esinye isizathu ngesokobana basaba ihlazo 70
                 lokobana nange ubujamo bubakatelela bona babuyele emakhabo,
                 bazakuhlekwa kuthiwe babhalelwe mumendo.

          8      UMongameli wenarha uCyril Ramaphosa namaLunga weKhabhinethi
                 nabo abakazibeki phasi ekulwisaneni nomukghwa lo. Bakhalima
                 ngobukhali abenzi bezenzo ezimbezi, khulukhulu ngamalanga wejima 75
                 le-16 Days of Activism Against Women and Children Abuse.
                 Ngomnyaka wee-2021 uMongameli waveza bona uzibophelele ukudosa
                 ijimeli phambili. Waragela phambili wakhuthaza amalunga womphakathi
                 bona abikele amapholisa nakabona izenzo ezifana nalezi zenzeka
                 eendaweni abahlala kizo.                                            80

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1               5                                         DBE/2023
                                            SC/NSC

          9       Nanyana kunjalo kusese khona abantu abangaboni umsebenzi omuhle
                  owenziwa nguRhulumende neenhlangano ezingalawulwa mBuso
                  ezizinikele ekuletheni iinsombululo zokuqedwa kwezipi zokutlhoriswa
                  ngokobulili. Lokhu kubonakala ngokobana abantu badose iinyawo
                  nakufanele bayokubika imilandu yokutlhoriswa kwabo emapholiseni. 85
                  Inengi labongazimbaba libonakala liphelelwe lithemba emapholiseni
                  wenarha le ngombana lilila ngokobana nanyana libikele emapholiseni
                  umuntu loyo wabanjwa ingasi kade uzambona sele akhambakhamba
                  ngaphandle.

                                            [Ithethwe ku-inthanethe yatjhugululelwa esiNdebeleni]

          1.1.1        Ngokutjho kwesigaba soku-1 setheksthi engehla le kuthiwa
                       bathinteka njani abongazimbi bokutlhoriswa ekubabantu bengubo
                       nabentwana?                                                                   (1)

          1.1.2        Tlola unobangela owenza bona ukutlhoriswa kwabantu bengubo
                       nabentwana kwande khulu esitjhabeni sabantu abanzima
                       njengokutjho kwesigaba sesi-2 setheksthi engehla le.                          (1)

          1.1.3        Rhunyeza okubonakala kungunobangela wokubulawa kwabantu
                       beengubo kangaka okwavezwa lirhubhululo langomnyaka wee-
                       2016 njengokutjho kwesigabeni sesi-3 setheksthi engehla.                      (2)

          1.1.4        Tlola iindlela EZIMBILI ekuthiwa abongazimbi bangatlhoriswa
                       ngazo uqalise kokuvela esigabeni sesi-4 setheksthi engehla le.                (2)

          1.1.5        Ngikuphi okukhuthazwa ziinhlangano ezilwisana nokutlhoriswa
                       kwabantu bengubo okubalwe esigabeni sesi-5 setheksthi engehla
                       le? Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI.                                       (2)

          1.1.6        Ucabanga bona ngiliphi igadango elingathathwa nguRhulumende
                       ekukhuthazeni abongazimbi bona babenetjisakalo yokubika
                       emapholiseni ngokutlhoriswa kwabo bangabi nendaba yokobana
                       abatlhorisaba ngibo ababeka uburotho etafuleni emindenini yabo?
                       Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                          (2)

          1.1.7        Hlathulula ngokungaba miphumela yezenzo zokutlhoriswa
                       kwabantu bengubo phambi kwabentwana abalandelako esikhathini
                       esizako.

                       (a)     Ebentwaneni ababesana.                                                (1)

                       (b)     Ebentwaneni ababentazana.                                             (1)

          1.1.8        Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO
                       IQINISO bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

                       Ngamalanga wejima le-16 Days of Activism Against Women and
                       Children Abuse vane kubonakale kuncipha ukutlhoriswa kwabantu
                       bengubo nabentwana enarheni le.                                               (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                          Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1              6                               DBE/2023
                                           SC/NSC

          1.1.9        Ingabe kusizathu esizwakalako nofana esingazwakaliko sokobana
                       abanye babongazimbi bokutlhoriswaba bangafuni ukubika
                       emapholiseni    ngombana     basabela    bona    abentwababo
                       bazakukhula ngaphandle kwaboyise? Ipendulwakho ayibe liphuzu
                       ELILODWA.                                                         (2)

          1.1.10       Ngokubona kwakho ungathi kufanele nofana akukafaneli bona
                       ungazimbi wokutlhoriswa asole amapholisa ngokukhutjhwa
                       komsolwa ngemva kobana ambophisile? Sekela isiqunto
                       osithathako ngephuzu ELILODWA.                                    (2)

          1.1.11       Tshwaya     ngokuphumelela    kwakaMongameli      wenarha
                       neKhabhinethe yakhe ukulwisana nokutlhoriswa kwabantu
                       bengubo nabentwana enarheni le. Ipendulwakho ayibe liphuzu
                       ELILODWA.                                                         (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1              7                                     DBE/2023
                                           SC/NSC

1.2      Qalisisa iinthombe ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

         ITHEKSTHI B

                     ISITHOMBE 1                                ISITHOMBE 2

                     ISITHOMBE 3                                ISITHOMBE 4

                                                              [Zithethwe ku: www.images.com]

          1.2.1        Tlola okubonakala kusenzeka esithombeni soku-1 kezingehla.               (1)

          1.2.2        Rhunyeza isizathu esenza bona umntwana osesithombeni sesi-2
                       bona azivale iindlebe.                                                   (2)

          1.2.3        Tlola bona okubonakala kusenzeka             esithombeni     sesi-3
                       kezingehlezi kwenzeka kuyiphi indawo.                                    (1)

          1.2.4        Khetha ipendulo enembako kezingenzasi.

                       Itshwayo elenziwa mumuntu osesithombeni sesi-4 kezingehlezi
                       likhombisa bona ujayele ukutlhoriswa …

                       A    ngokukatwa.
                       B    ngokuhlatjwa ngamagama.
                       C    ngokubetjhwa.
                       D    ngokungaphathwa ngokulinganako.                                     (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                     Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1              8                               DBE/2023
                                           SC/NSC

          1.2.5        Madanisa okuhlukileko kwalokho okutjhiwo sigaba sesi-2
                       setheksthi eku-1.1 nekubonakala kusenzeka esithombeni soku-1.     (2)

          1.2.6        Vumelana nofana uphikisane nesitatimende esingenzasi bese
                       usekela isiqunto osithathako ngephezulu ELILODWA.

                       Izipi ezibonakala    eenthombeni    ezingehlezi   zingaqedwa
                       kungenelela kwabafundisi bamasondo kwaphela.                      (2)

                                                         IMITLOMELO YESIGABA A:          30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1          9                                 DBE/2023
                                       SC/NSC

 ISIGABA B: UKURHUNYEZA

 UMBUZO 2

 Fundisisa itheksthi engenzasi bese uyayirhunyeza ngokwemiyalo onikelwe yona.

 IMIYALO:

 1.       Ngamagama angadluli kwama-70, rhunyeza ngendima uveze izinto
          ongazenza ukwenzela ukuzilapha lokha nawungabi nobuthongo
          ngesikhathi sokulala.
 2.       Rhunyeza ngendima eyodwa.
 3.       Ungabuyeleli utlole isihloko setheksthi.
 4.       Tlola inani lamagama owasebenzisileko ekupheleni kwesirhunyezo sakho.

ITHEKSTHI C

      IZINTO ONGAZENZA UKWENZELA UKUZILAPHA LOKHA NAWUNGABI
                 NOBUTHONGO NGESIKHATHI SOKULALA

Abantu abanengi baba nomraro nakufanele balale kangangokuthi bagcina sele banina
ubusuku. Ukungalali kwenza bona umzimba nengqondo zingaphumuli ngokwaneleko
ukwenzela bona zikghone ukuqalana nemisebenzi yangelanga elilandelako.
Irhubhululo elenziwa bodorhodera abaqalelele ukusebenza kwemizimba yabantu
liveza bona umuntu ophile kuhle kufanele alale isikhathi esingaba ma-iri abu-8
ngelanga. Kuqakathekile bona nawuzithola ubanjwa mraro wokutlhoga ubuthongo
ujame ngeenyawo ngombana kukhona ongakwenza wena ngokwakho ngaphandle
kobana ubonane nabodorhodera nofana usebenzise imitjhoga elalisako.

Umzimba womuntu uyajayela bona kunesikhathi sokulala nesokuvuka qobe kulilanga,
njeke nakufika isikhatheso uzozizwa ufikelwa buthongo. Ufanele uqinisekise bona
qobe kulilanga ulala bewuvuka ngeenkhathi ezifanako nanyana kungepelaveke nofana
kumaholideyi. Lokho kuzokwenza umzimbakho ujayele bona njalo nakufika isikhathi
sokulala ubuthongo buvele buzifikele. Qinisekisa bona indawo olala kiyo ilungele
ukulala nokuphumula. Lokhu ungakwenza ngokobana ulawule izinga lokutjhisa,
lomkhanyo neletjhada zendawo olala kiyo. Ufanele uthabulule umzimba qobe kulilanga
ngokukhambakhamba nofana ngokududa ukwenzela bona umzimba ukghone
ukutjhaphuluka ngemva kwegandeleleko lomsebenzi ebegade uwenza emini.
Akukafaneli bona lokho ukwenze ngokudluleleko.

Ungaseli iinselo ezinekhafeyini ezinjengekofi, ezingezelela amandla nezimakhaza
nasele kutjhidele isikhathi sakho sokobana uyokulala ngombana ziqeda ubuthongo.
Sekunokobana usele iinselwezi ungaziselela ibisi elifuthumeleko nofana itiye
eneenthako zemvelo. Ungadli khulu nofana usele utjwala ngokweqileko nasele
kutjhidele isikhathi sokobana uyokulala ngombana lokho kungaphazamisa irherho
lakho lokulala. Utjwala bukwenza bona ulale msinyana kodwana ubuthongo bakhona
buba ngebesikhatjhana. Ungabhemi nasele kusikhathi sokobana ulale ngombana
inikhothini yenza bona ungalali msinya beyenza nokobana uphaphame kanengi lokha
nakwenzeke wabanjwa buthongo. Okhunye okungakusiza bona ulale msinyana
kukobana nakufika isikhathi sokulala ungacabangi khulu ukwenzela bona

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1       10                                          DBE/2023
                                     SC/NSC

ingqondwakho iledlhe. Okungakusiza bona ungacabangi khulu kukobana uthi
ngaphambi kokulala wenze irhelo lemisebenzi olindeleke bona uyenze ngelanga
elilandelako.

Abodorhodera abaqalelele ukusebenza kwemizimba yabantu bavumelana ngokobana
nawungalandela iindlelezi angeze waba nobudisi bokufikelwa buthongo ngesikhathi
sokulala nanyana unemiraro.

                                      [Ithethwe ku-inthanethe yatjhugululelwa esiNdebeleni]

                                                        IMITLOMELO YESIGABA B:                 10

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1                     11                                        DBE/2023
                                                   SC/NSC

ISIGABA C: IZAKHI NEMITHETJHWANA YOKUSETJENZISWA KWELIMI

UMBUZO 3: ISIKHANGISO

Qalisisa isikhangiso esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI D

                                                            ATHOLAKALA NGAMABHODLELWANA
                                                            WEENLINGANISO EZIHLUKAHLUKENEKO.

                                      R10,00

                             500 ml

                                                                                               R25,00

                                                                                       1,5 l
         Imininingwana ongasithinta kiyo:      -   Athengiselwa abantu abazithabululako kwaphela.
         Umtato: 087 010 0100                  -   Anamakhemikhali angakwenza wehle khulu emzimbeni.
         I-imeyili: oxygem01@gmail.com
                                                                        [Sithethwe ku-www.images.com]

3.1       Tlola igama lomkhiqizo okhangiswe esikhangisweni esingehlesi.                                   (1)

3.2       Tlola izinto EZIMBILI ezifanako ebantwini ababonakala esikhangisweni
          esingehla.                                                                                      (2)

3.3       Hlathulula ngephuzu ELILODWA okungaba ngunobangela wokobana
          abatlami besikhangiswesi basebenzise abantu abazithabululako/abajimako
          ukukhangisa umkhiqizwabo lo.                                                                    (2)

3.4       Tlola bona isenzo esithalelweko emutjhweni ongenzasi lo siveza muphi
          umhlobo wepambosi.

          Atholakala ngamabhodlelwana weenlinganiso ezihlukahlukeneko.                                    (1)

3.5       Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo bese ujamiselela igama elithalelweko
          kiwo ngelinomqondo ovumako.

          Zitholele i-oxygem water ukuze ungaluphali.                                                     (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                               Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1                12                                      DBE/2023
                                              SC/NSC

3.6       Khetha ipendulo enembako kezingezasi.

          Amagama asetjenziswe esikhangisweni esingehlesi athi: 'Athengiselwa
          abantu abazithabululako kwaphela' amumethe umqondo welimi …

          A      elithatha ihlangothi.
          B      elibandlululako.
          C      elithinta imizwa.
          D      elirogelako.                                                                       (1)

3.7       Coca ngokuphumelela komtlami wesikhangiso esingehlesi ukusebenzisa
          amaqhinga wokukhangisa ngepumelelo. Ipendulwakho ayibe maphuzu
          AMABILI.                                                                                  (2)
                                                                                                    [10]

UMBUZO 4: IKHATHUNI

Qalisisa ikhathuni engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI E

                     Tjhaphuluka hle!             Bamkhulu namhlanje
                                             khona uzowasela amapilisi la.
                   qhegu lami. Nawunga-
                                             Lisa ukubhema. Igwayeli liya-
                   sela amapilisi la unga-
                                             kugulisa. Konje ninjalo nina
                    phila njengotjheleni.     amaqhegu anifuni ukulatjhwa
                                                    babantu bengubo.

                                                                             Ungangitjeli
                                                                             lokho. Utjheje
                                                                             angisimnganakho.

                                                                    [Ithethwe ku: www.images.com]

4.1       Tlola isisetjenziswa      setheknoloji   ESISODWA        esibonakala    ekhathunini
          engehla le.                                                                               (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                         Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1            13                                        DBE/2023
                                          SC/NSC

4.2       Tlola amatshwayo AMABILI akhombisa bona abantu abasekhathunini
          engehla le basendaweni yezamaphilo.                                                        (2)

4.3       Ngikuphi okungenziwa ziinsebenzi zezamaphilo ukwenza bona iqhegweli
          ligcine liwaselile amapilisi la. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                      (1)

4.4       Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana MBONO bese
          usekela isiqunto osithathako.

          Abantu ababhemako baba nobudisi bokulisa igwayi nanyana sebatjeliwe
          bona ukugula kwabo kubangelwa ngilo.                                                       (2)

4.5       Isenzo esisekulumeni kadade lo esithi; 'Sela!' ekhathunini engehla sikuyiphi
          indlela yesenzo?                                                                           (1)

4.6       Sebenzisa isihlanganisi esifaneleko ukuhlanganisa imitjho emibili engenzasi.

          Lisa ukubhema. Igwayeli liyakugulisa.                                                      (1)

4.7       Tshwaya ngokuphumelela komtlami wekhathuni le ukusebenzisa imiqondo
          yamalimi ahlukahlukeneko. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI.                              (2)
                                                                                                     [10]

UMBUZO 5: IPHROZI

Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI F

'Wena Ndlelehle yehlisa ivolumu khesizwe bona umrhali lo ulila ngani'. Isivakatjhi
silotjhise ngomusa kakatsu. Alo kutlhuwa lokhuya. Silila ngendawo yokulala, asazi
muntu kilendawo. 'Baba ngihlwelwe endleleni. Ngibuya eHammanskraal, ngehle
e-Allemansdrift C sekuhlwile ngalinga ukufuna eziza nganeno kodwana do, ngabe
ngazijwa ngabetha ngoNyabela. EMaphodhla nakhona ngilingile kodwana ngahluleka.                  5
Bezingigegeda iinkoloyi. Ngidlumbana bona bebathi ngisigebengu. Ngibe ngafika
erenkeni ngathola kulila ikubabulongwe. Manje ngibone bonyana kungcono ngingene
ngapha ngemzini ngibawe indawo yokufihla ihloko. Ngingene ekhayapha ngombana
ngibone kusakhanya.' 'Ngiyakuzwa sokana, manje ngizakuthi ungowakosobani, kuphi?'
'Mina baba ngingewakwaHlabathi eDennilton.' 'Ngiyezwa, mina anginandawo                          10
yokulalisa abantu abakhamba ebusuku.'
'Msongelwa mphekeleleni enduneni mhlamunye bazakuba neqhinga abangalenza.'
Abuye naye uMsongelwa. Azijwe unomzana Kabini athi ukumbuzabuza bese athi
akanikelwe kokugoma alungiselwe nendawana yokulala. Nangambala kwenziwe njalo.
Uqaleka amaratjhana umrhali lo, awuzazi bonyana ubona umuntu otlhogileko.                        15
Ebusuku kube netjhadana. Iinkukhu zilile zililile. Izinja nazo zibethe umule. Kuthonywe
ukuphikisanwa ngekumbeni yokulala abadala. 'Mina SoBaphelile ngivele ngasola.
Kubayini ulalise umuntu ekhayapha ungamazi nokumazi, wazi kuhle bonyana abantu
basiqala kumbi.' 'Awa, mfazi akwenziwa njalo isikhambi asiqotjhwa ngombana awazi
ukobana uZimu usuke asiqophise kuwe nje kwenzenjani'. 'Konje ninjalo nina makholwa               20
nithi into isemtarini nibe nivika ngoZimu.'
                                                    [Ithethwe ku: Ulibambe litjhisa mntwanami]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                       Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1                 14                                    DBE/2023
                                               SC/NSC

5.1       Tlola bona igama elithalelweko emutjhweni ongenzasi lo lisikhekhe bani
          sekulumo.

          Wena Ndlelehle yehlisa ivolumu khesizwe bona umrhali lo ulila ngani.                    (1)

5.2       Tlola bona igama elithi; 'ivolumu' elisetjenziswe etheksthini engehla le
          libolekwe kiliphi ilimi.                                                                (1)

5.3       Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo bese ujamiselela igama elithalelweko
          kiwo ngelimqondofana nalo.

          Ngidlumbana bona bebathi ngisigebengu.                                                  (1)

5.4       Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo bese ujamiselela ibinzana lamagama
          athalelweko kiwo ngegama ELILODWA eliyihlathululo yalo.

          Ngibe ngafika erenkeni ngathola kulila ikubabulongwe.                                   (1)

5.5       Tlola umqondo ovezwa sisakhi esithalelweko emitjhweni engezasi.

          5.5.1        Ebusuku kube netjhadana                                                    (1)

          5.5.2        Mina SoBaphelile ngivele ngasola.                                          (1)

5.6       Ngokuyelela imiThetho nemiThetjhwana yokuTlola nokuPeledwa kweLimi
          lesiNdebele buyelela utlole umutjho ongenzasi lo ulungise lapha kungakalungi
          khona.

          Azijwe unomzana           Kabini   athi   ukumbuzabuza      bese   athi akanikelwe
          kokugoma.                                                                               (1)

5.7       Tjhugulula ikulumo         enqophileko    engenzasi    le   uyenze   ibe   yikulumo
          engakanqophi.

          'Mina ngingewakwaHlabathi eDennilton'; kutjho isivakatjhi.                              (1)

5.8       Thatha ibinzana lamagama atlolwe ngokunzima khulu esigabeni sokuthoma
          setheksthi engehla le uzakhele ngawo umutjho ozozitlamela wona kuvele
          bona uyayazi ihlathululo yawo.                                                          (2)
                                                                                                  [10]

                                                                IMITLOMELO YESIGABA C:            30
                                                                            INANI LOKE:           70

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

## Related documents

- [IsiNdebele HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2023/4bb74702-107a-4f18-8e5a-bd6fd3903a66) — isiNdebele HL · QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2023/e1b73853-febd-468b-8b22-3d0360ea3f44) — isiNdebele HL · QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2023/4479801b-83ae-4d95-803c-66604f7ba1a4) — isiNdebele HL · QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2018/1f110e2a-e184-4149-a51d-7f7b09b5c0ac) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May June 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2017/9a093b4f-43ce-404f-9128-1e02521b6f26) — isiNdebele HL · QP · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May June 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2016/d3de5990-6a52-4f85-9f0c-0be6cde6e50e) — isiNdebele HL · QP · 2016 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024-mg/67a83de1-20e6-4835-9a82-a7f7008cd427) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024-mg/21ddb82d-9b0a-42dc-94ef-8a1c7c053996) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024-mg/65f7950d-ccc9-482e-b011-465dfd9eb653) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isindebele/5f0b0dc6-7b0d-4d24-87c0-9f12a05e2fd8) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isindebele/452c407d-5b22-4680-a8e7-9f7d127094cb) — Memo · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
