# isiNdebele HL Grade 12 P1 NSC November 2016 Question Paper

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 1 question paper from the NSC November Exam 2016, 14 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2016/f138039d-015a-4076-b01e-876018b39905
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Question paper
- Year: 2016
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 14

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 P1 NSC November 2016 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2016/f138039d-015a-4076-b01e-876018b39905)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2016 · isindebele. Question paper, 14 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                                 1
                                                 2
                                        1 GRAAD
                                            3   12

                                         NATIONAL
                                    SENIOR CERTIFICATE

                                        IGREYIDI 12

                            ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                IPHEPHA LOKUTHOMA (P1)

                                        NOVEMBA 2016

IMITLOMELO: 70

ISIKHATHI: Ama-iri ama-2

                                     Iphepheli linamakhasi ali-14.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                    Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1               2                             DBE/Novemba 2016
                                              NSC

YELELA

1.        Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU: ISIGABA A, B kanye NESIGABA C.

          ISIGABA A:         Ukufunda nokuzwisisa                              (30)
          ISIGABA B:         Ukurhunyeza                                       (10)
          ISIGABA C:         Izakhi nemithetjhwana yokusetjenziswa kwelimi     (30)

2.        Phendula YOKE imibuzo.

3.        Thoma ISIGABA ESINYE NESINYE ekhasini ELITJHA.

4.        Thalela ngemva kokuphendula imibuzo YESIGABA NGASINYE.

5.        Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe
          ngayo ephepheni lemibuzo.

6.        Tjhiya umuda OWODWA ngemva kwaleyo naleyo pendulo.

7.        Yelela kobana upeleda amagama ngendlela efaneleko bewutlole nemitjho
          ezwakalako.

8.        Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:

          ISIGABA A: Pheze imizuzu ema-50
          ISIGABA B: Pheze imizuzu ema-30
          ISIGABA C: Pheze imizuzu ema-40

9.        Tlola kuhle nangesandla esibonakalako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                     Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1           3                             DBE/Novemba 2016
                                          NSC

ISIGABA A: UKUFUNDA NOKUZWISISA

UMBUZO 1

Phendula imibuzo engaphasi kwetheksthi eku-1.1 nengaphasi kwesithombe esiku-1.2.

1.1       Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI A

                                    UKUNIKELA NGEENGAZI

      1   Nawunikela ngeengazi usuke upha isiguli into imali engeze yayithenga.
          Iingazi ezihlwengekileko zisindisa amaphilo wabantu. Qobe kulilanga
          bekungahlongakala iinkulungwana ngeenkulungwana zabantu nangathana
          abanye abantu bebanganikeli ngeengazi. Nawunikela ngeengazi usuke upha
          umuntu izipho ezintathu, okumasotja akhiqhiza iingazi ezibovu, ama-plasma, 5
          nama-platelets. Okudanisako kukobana nama-platelets atsengwa eengazini
          la abulungwa kwaphela amalanga ama-5 bese ngemva kwalokho
          akusakghonakali bona angafakelwa emuntwini owatlhogako.

      2   ISouth    African     National   Blood     Service     ebizwa     nge-SANBS
          ngokurhunyezweko, yihlangano engangenisi imali enikela ngeengazi 10
          ebantwini abazitlhogako. Ihlangano le ibuthelela iingazi ebantwini ebazinikela
          ngesihle bese izitjhugulula zibe sendleleni yokobana zilungele ukufakwa
          komunye umuntu ozitlhogako. Abanikeli ngeengazi bayahlolwa ngaphambi
          kobana bangavunyelwa ukunganikela ngazo. Iingazi ziyatsengwa kukhutjhwe
          izinto ezintathu ezibalwe ngehla okumasotja akhiqhiza iingazi ezibovu, 15
          ama-plasma nama-platelets bese nazidluliselwa kiloyo ozitlhogako kutjhejwa
          bonyana utlhogani hlangana nezinto ezintathwezi ngaphambi kobana isiguli
          singafakelwa iingazi.

      3   Akusizo zoke iingazi ezinikelwa ihlangano ye-SANBS ezisetjenziswako,
          khulukhulu zalabo bantu abathomako ukunikela ngombana kutlhogeka bona 20
          kulandelwe imilando yabantwabo, kukhutjhwe okungakafaneli okuseengazini
          zabo ngaphambi kobana kufakelwe abantu abazitlhogako. Ihlangano le
          ithembele khulu ebantwini abanikela babuyelela ngombana bona sele
          banemiphumela eyanelisako nanyana emihle.

      4   Ukuze ihlangano ye-SANBS ikghone ukujamelana nokufuneka kweengazi 25
          kufanele ibuthelele iingazi ezingaba mayunithi aziinkulungwana ezintathu
          ubuncani bakhona ngelanga. Ngokutjho kwehlangano le kuthiwa iyunithi
          elilodwa leengazi lingasindisa amaphilo wabantu abathathu kodwana
          okuliqiniso kukobana abanikeli ngeengazi ngendlela efaneleko bangaphasi
          kwe-1% enarheni yeSewula Afrika. Mhlana amalanga ali-14 ngenyanga 30
          kaMgwengweni qobe mnyaka lilanga lapha ihlangano le ikhuthaza woke
          umuntu bona anikele ngeengazi khulukhulu labo abathomako. Nanyana
          kunjalo kuthiwa abanikeli ngeengazi bakhonjelwa bona banikele ngeengazi
          qobe ngemva kwamalanga ama-56.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1           4                                   DBE/Novemba 2016
                                          NSC

    5     Abantu ababu-8 kwabali-10 bazokutlhoga bona bafakelwe iingazi ebuphilweni 35
          babo. Kuze kube gadesi abantu abacabangi ngokunikela ngeengazi bekufike
          lapha kuba ngibo abazitlhogako. Umuntu onganikela ngeengazi ngiloyo
          oneminyaka engaphezu kweli-17, onobudisi obungaba makhilogremu ama-50
          nongazange anikele ngeengazi emalangeni ama-56 adlulileko.

    6     Ufanele ube mumuntu ophilileko, ongatlhayeli ngeengazi ngokwakho, 40
          ongathathi   imitjhoga   yokugula  okuthileko   nonganawo      umulwana
          wentumbantonga.      Abantu   ekungasikade    bavakatjhele    eendaweni
          ezinobulwele bemalariya bakhuthazwa bona banganikeli ngeengazi.
          Ngaphambi kobana umuntu anganikela ngeengazi uyabuzwa ngendlela
          aziphatha ngayo nangobujamo bepilwakhe. Imibuzo le ibuzelwa ukuqinisekisa 45
          bona ubujamo bakhe bepilo bukulungele bona unganikela ngeengazi
          nokobana wena ngokwakho angeze wabasengozini na.

    7     Ngaphambi kobana ungadoswa iingazi bakuhlaba ngenalidi emunweni ukuze
          bathole iingazana abazozihlola bona ukulungele ukunganikela ngeengazi na.
          Ngemva kwalokho kuhlolwa indlela ihliziywakho epompa ngayo iingazi 50
          nokobana awunangazi eziphezulu na. Umuntu anganikela ngeengazi
          ezimamililitha ama-480 kanti umuntu yena ngokwakhe unesilinganiso
          seengazi esingaba malitha ama-5 emzimbenakhe ekuthi ekukhambeni
          kwesikhathi iingazezi zibuyele ezingeni lazo nanyana ezinye anikele ngazo.
          Ukunikela ngeengazi akusimraro njengombana abanye abantu bacabanga 55
          begodu akunakuthi umuntu angazifumana sele angenwe bulwele obuthileko
          ngombana anikele ngeengazi. Ukunikela ngeengazi lihlelo elilula elithatha
          imizuzu ema-30. Zoke iinalidi ezisetjenziswako zitja begodu zisetjenziswa
          kanye bese ziyalahlwa. Nanyana kunjalo kusese nabantu abanganasiqiniseko
          bona ngiyiphi indlela esetjenziswako lokha umuntu nakanikela ngeengazi.    60

    8     Ngokusabela ubungozi umuntu angahlangabezana nabo nakafakelwa iingazi
          zomunye umuntu, abanye abantu bakhetha ukuzinikelela bona iingazi nofana
          banikelelwe ziinini zabo nangabe uyazi bona uzokuyokuhlizwa. Abantu
          abangakafaneli bona bazinikelele bona ngokwabo iingazi ngabanobulwele
          behliziyo, bokuwa, bokuphelelwa mumoya, beswigiri, bekankere yananyana 65
          ngeyawuphi umhlobo nabanobulwele bokufa ihlangothi. Nangabe ucabanga
          ukuzinikelela ngeengazi ufanele uzilungiselele kusese nesikhathi ngaphambi
          kobana uyokuhlinzwa begodu udorhoderakho ufanele akutjele bona
          ungazinikelela ngeengazi ezingangani. Iyunithi yeengazi inganikelwa
          ngeenkhathi ezihlukeneko ngamalanga angaba ma-4 ukuya kwali-7, okutjho 70
          bona nangabe kuzokutlhogeka iingazi ezimayunithi ama-4 ungathoma
          ukuzinikela ngeengazi kusasele iimveke ezi-4 ngaphambi kobana
          ungayokuhlinzwa. Ukuzinikela kokugcina akukafaneli kube malanga ama-3
          ukuya kwali-7 ngaphambi kobana ungayokuhlinzwa.

    9     Akusikanengi abantu babone bona iingazi zabo ziyinto ebenza bona baphile. 75
          Nangabe ubujamo bakho bezamaphilo bubuhle ulindeleke bona unikele
          ngeengazi okungasenani amahlandla ama-300 ebuphilweni bakho.

                                         [Ithethwe ku-Inthanethi yatjhugululelwa esiNdebeleni]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                          Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1               5                                DBE/Novemba 2016
                                              NSC

          1.1.1        Tlola isizathu ESISODWA esenza bona kube yinto eqakathekileko
                       nefunekako bona woke umuntu anikele ngeengazi.                          (1)

          1.1.2        Ngokutjho kwetheksthi le kuthiwa linani elingangani labantu
                       elingasindiswa liyunithi elilodwa leengazi?                             (1)

          1.1.3        Ngisiphi isizathu esenza bona        iingazi   zabantu     abanikela
                       kokuthoma zingasebenziseki lula?                                        (2)

          1.1.4        Tlola urhunyeze ihlelo elilandelwako ngaphambi kobana iingazi
                       ezinikelweko zingafakelwa umuntu ozitlhogako.                           (2)

          1.1.5        Madanisa phakathi kweengazi zomuntu othomako ukunikela ngazo
                       nezomuntu onikela ngokubuyelela uqalise ekusetjenzisweni kwazo
                       yihlangano ye-SANBS.                                                    (2)

          1.1.6        Hlathulula ocabanga bona kumnqopho wehlangano yabakwa-
                       SANBS ngokwenza okulandelako lokha umuntu nakanikela
                       ngeengazi:

                       (a) Ukuhlola umuntu ngaphambi kobana anganikela ngeengazi.              (2)

                       (b) Ukuhlolwa kweengazi ngokwazo ngemva kobana umuntu
                           anikele ngazo.                                                      (2)

          1.1.7        Ngokuya kwetheksthi engehla ucabanga bona kungebanga lani
                       qobe kulilanga kube khona abantu abanikela ngeengazi nanyana
                       kuthiwa umuntu oyedwa anganikela ngemva kwamalanga ama-56?
                       Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                    (2)

          1.1.8        Ucabanga bona ngibaphi abonobangela abangenza bona umuntu
                       agcine sele azifumana atlhayelelwa ziingazi emzimbeni naphezu
                       kobana amasotjakhe akhiqhiza iingazi asebenza ngokufaneleko?
                       Tlola ubujamo OBUBILI.                                                  (2)

          1.1.9        Kanengi abantu abanikela ngeengazi kuba makhuwa ukudlula
                       abantu abanzima. Ngokwazi kwakho ungathi uyini unobangela
                       walokho?                                                                (2)

          1.1.10       Coca ngabonobangela abenza ihlangano              yabakwa-SANBS
                       ingakghoni ukufakela umuntu ozitlhogako          iingazi nanyana
                       kutholakala bona zikhona iingazi ezinikelweko.                          (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                        Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1               6                            DBE/Novemba 2016
                                              NSC

1.2       Qalisisa iinthombe ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI B

                           ISITHOMBE 1                             ISITHOMBE 2

                           ISITHOMBE 3                             ISITHOMBE 4

                                                                          [Zigugulwe ku-Inthanethi]

          1.2.1        Tlola iinzathu EZIMBILI ezikatelela umuntu osesithombeni sesi-3
                       ukobana afake amadlhavu.                                                 (2)

          1.2.2        Rhunyeza ikambiso evezwa ziinthombe ezingehlezi ngomutjho
                       OWODWA.                                                                  (2)

          1.2.3        Khetha ipendulo enembako bese uqedelela umutjho ongenzasi lo.

                       Lokha umuntu nakazokunikela ngeengazi           unikelwa    isiselo
                       njengombana     kutjengisiwe esithombeni         sesi-2.    Lokho
                       kwenzelelwa ukobana …

                       A    azizwe amukelekile.
                       B    kubizwe abantu bona bazokunikela ngeengazi.
                       C    odoswako angaphelelwa mamandla agcine awile.
                       D    uyozithengela isiselwesi nawuqeda ukudoswa iingazi.                 (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                       Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1             7                          DBE/Novemba 2016
                                            NSC

          1.2.4        Ucabanga bona kubayini esikhathini esinengi iingazi zidoswa
                       emkhonweni?                                                      (1)

          1.2.5        Isenzo sakadade ovezwe esithombeni sesi-3 sokubonisa ithabo
                       lokha nakanikela ngeengazi sisitjelani ngodade lo?               (2)

          1.2.6        Ngokuqalisisa lokhu okwenzeka eenthombeni ezingehlezi ku-1.2
                       nokuzwisisa okukhulunywe etheksthini engehla ku-1.1. Ngikuphi
                       ongakwenza ukukhuthaza abantu ukobana banikele ngeengazi
                       ngobunengi? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                 (2)

                                                         IMITLOMELO YESIGABA A:         30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1          8                           DBE/Novemba 2016
                                         NSC

ISIGABA B: UKURHUNYEZA

UMBUZO 2

Fundisisa itheksthi elandelako bese uyayirhunyeza ngokwemiyalo onikelwe yona.

IMIYALO:

1.        Ngamagama angadluli kwama-70, rhunyeza ngendima uveze amaphuzu
          ongawalandela ukuze ukghone ukwenza imisebenzakho ngesikhathi.
2.        Umutjho owutlolako endimeni awube nomqondo OWODWA opheleleko.
3.        Tlola ngelimi elitsengileko ngombana uzokwabelwa imitlomelo emi-3
4.        Sebenzisa amagamakho, ungabuyeleli utlole njengombana kutloliwe
          etheksthini ngombana uzokulahlekelwa imitlomelo.
5.        Tlola inani lamagama owasebenzisileko ekupheleni kwesirhunyezo sakho.

ITHEKSTHI C

       IINDLELA UMUNTU ANGAZILANDELA UKUZE AKGHONE UKWENZA
                     IMISEBENZAKHE NGESIKHATHI

Uhlala ufika ngesikhathi lapha uya khona nofana kanengi ufika ngemva kwesikhathi?
Izinto ozenzako uziqeda ngesikhathi osibekileko nofana obekelwe sona? Nangabe
ulindeleke bona unikele utitjherakho umsebenzi othileko umnikela ngesikhathi nofana
njani? Nawunikelwe umsebenzi wabekelwa nelanga lokobana uzowethula ingabe
uyakghona ukusebenza bese kuthi nakufika ilangelo uwethule njengombana 5
kulindelwe na? Ingabe umumuntu okghona ukulawula isikhathi sakho ngendlela
efaneleko noyihlosileko? Nangabe ubunengi beempendulo zakho bo; 'Awa' kutjho
khona bona awukghoni ukulawula isikhathi sakho ngendlela elindelekileko.

Ufanele uthome ngokutlama irhelo lemisebenzi yelanga elinye nelinye okumele uyenze
ngaphambi kobana ilangelo lithome. Lokho ungakwenza ekuseni nofana ukwenze 10
ngaphambi kobana ulale ukwenzelela bona nawuvukako sewunomtlamo welangelo.

Ngaleyondlela awukazozithola sewuphapharerha ungazi bona uthome ngani begodu
ugcine ngani. Zibekele isikhathi sokuqeda omunye nomunye umsebenzi oserhelweni
lakho langelangelo. Lokho kuzokusiza bona ungoni isikhathi eside emsebenzini
owodwa.                                                                        15

Sebenzisa ikhalenda ngombana lokho kuzokwenza bona ukghone ukulawula
imisebenzakho yelanga nelanga. Kungaba ngcono nange ungasebenzisa
umaliledininakho ukurhemisa imisebenzakho yelanga ukwenzela bona akghone
ukukukhumbuza. Qinisekisa bona amalanga wokugcina wemisebenzakho uwazi woke
ukwenzela bona uzibekele isikhathi bona umsebenzi ngamunye uzimisele ukuwuqeda 20
nini. Zifundise ukungavumeli ukuthatha yoke imisebenzi nanyana sele ubona bona le
onayo seyanele.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1         9                                   DBE/Novemba 2016
                                        NSC

Imisebenzakho irhemise pheze ngokufana kwayo ukwenzela bona kube lula ukwenza
omunye nasele wenze omunye ngombana pheze iyakhambelana. Kuqakathekile bona
uhlale uqala isikhathi ukwenzela bona umsebenzi owenzako ngalesosikhathi usese 25
ngaphasi kwesikhathi ozibekele sona. Zimisele ukusebenza iinkhathi ezingezelelweko
lokha ubona umsebenzi kwangathi uyakwehlula nanyana umnengi.

Khandela zoke izinto ezizokuba ziintjhijilo lokha nawenza umsebenzi. Umaliledininakho
ungamcima ngombana nalokha nakacimileko uyakghona ukuthatha imilayezo.
Kufanele ingqondwakho inamathele phezu kwalokho okwenzako ngalesosikhathi, 30
njeke izinto ezifana nabomaliledinini, imirhatjho nokhunye kungakwenza bona
ingqondwakho itjharagane, ugcine sele ucabanga izinto ezingakhambisani nalokho
okwenzako. Ufanele uzinikele isikhathi sokuphumula ngaphambi kobana ungadlulela
komunye umsebenzi.

                                      [Ikhutjhwe ku-Inthanethi yatjhugululelwa esiNdebeleni]

                                                        IMITLOMELO YESIGABA B:                 10

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                        Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1                10                                DBE/Novemba 2016
                                               NSC

ISIGABA C: IZAKHI NEMITHETJHWANA YOKUSETJENZISWA KWELIMI

UMBUZO 3: ISIKHANGISO

Qalisisa isikhangiso esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI D

                          KWASIDLASOKE
               UNOMNYANYA NANYANA ISILAHLO?
               YEWIZE UZOZIDOBHELA ISITJHEBO
                 NGEENTENGO EZIPHASI, PHASI!

 Imibandela:

 • Iinkomo, iimfarigi nezimvu zithengiselwa umuntu othenga zimbili ukuya phezulu bese iinkukhu
   zithengiswa ukuthoma kezilitjhumi.
 • Asamukeli imali esandleni kodwana kubhadelwa ebulungelweni bese uza nesitlankana esibufakazi.
 • Kukatelelekile bonyana sikuhlabele ngemva kokuthenga.
                                                                 [Sithethwe ku-www.images.com]

3.1      Buyelela utlole umutjho ongenzasi kodwana ujamiselele igama elithalelweko
         ngesenzukuthi esinembako.

         Yewize uzozidobhela isitjhebo ngeentengo eziphasi, phasi!                                 (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                            Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1               11                             DBE/Novemba 2016
                                              NSC

3.2      Tlola iinlungelelo zeempambosi EZIMBILI             ezisetjenziswe    esenzweni
         esithalelweko emutjhweni ongenzasi.

         Iinkomo, iimfarigi nezimvu zithengiselwa umuntu othenga zimbili ukuya
         phezulu.                                                                            (2)

3.3      Tlola iinkhekhe        zekulumo   EZIMBILI   ezisetjenziselwe   ukwakha   igama
         elilandelako:

         Kwasidlasoke                                                                        (2)

3.4      Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo kodwana uwutjhugulule uveze ubunengi.

         Unomnyanya nanyana isilahlo?                                                        (2)

3.5      Hlathulula umqondo omunyethwe ligama elithi, 'uzozidobhela' elisetjenziswe
         esikhangisweni esingehla.                                                           (1)

3.6      Vumelana nofana uphikisane nesitatimende esingenzasi bese usekela isiqunto
         osithathako ngokuqalisa kokuvela esikhangisweni.

         Isikhangiswesi sizwakala sinamagama anebandlululo ebantwini abasese
         nekolelo yesintu.                                                                   (2)
                                                                                             [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1                 12                                  DBE/Novemba 2016
                                                NSC

UMBUZO 4: IKHATHUNI

Qalisisa ikhathuni engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI E

           Bhorholo ngisiza hle!                       Shh!! Awuboni bona ngisese
         Ungalibali bona zamajaba                     semtatweni? Konje ninjalo nina
             akude ziyonda.                               bantu eningakafundi,
                                                              aninahlonipho.

          ABANTU SEBAPHENDULE AMA-OFISI IINDAWA ZOKUZIGEDLA
                                                [Ithethwe ku-Inthanethi yatjhugululelwa esiNdebeleni]

4.1       Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo bese ujamiselela igama elithalelweko
          ngelimqondo ofana nalo.

          Abantu sebaphendule ama-ofisi iindawo zokuzigedla.                                            (1)

4.2       Dzubhula amagama asetjenziswe ekhathunini engehla akhombisa ukudelela
          nofana ukunyaza.                                                                              (1)

4.3       Tlola bona isakhi esithalelweko emutjhweni ongenzasi sisetjenziselwa
          ukwenzani?

          Shh!! Awuboni bona ngisese semtatweni?                                                        (1)

4.4       Dzubhula igama            elisetjenziswe    ekhathunini     engehla       elinomqondo
          wokuncenga.                                                                                   (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1             13                                  DBE/Novemba 2016
                                            NSC

4.5       Khetha ipendulo enembako bese uqedelela umutjho ongenzasi lo.

          Ubaba osekhathunini eku-A engehla le ubiza ubaba osekhathunini eku-B
          ngesinanazelo bekasebenzise nesakhi u-hle! ngombana …

          A    amhlonipha.
          B    amlonga.
          C    amncenga.
          D    amkhuthaza.                                                                         (2)

4.6       Ingabe ikulumo ethi; 'Konje ninjalo nina bantu eningakafundi, aninahlonipho'
          iliqiniso nofana imbono. Sekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.                  (2)

4.7       Dzubhula amagama asisaga asetjenziswe ekhathunini engehla uzakhele
          ngaso wakho umutjho kuvele bona uyayazi ipendulo yaso.                                   (2)
                                                                                                   [10]

UMBUZO 5

Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI F

Nangabe usebenzisa       umaliledinini sithemba bona uyalemuka           bonyana
kunemisetjenzana eminengi ongayenza ngaye. Kokuthoma ungathumela imilayezo
ubuye ukhulume nomuntu loyo siqu sakhe. Inengi labantu alisayingeni yokubetha
umtato likhulume nomuntu kodwana selithumela imilayezo liphume eendabeni.

Ngokungazazi inengi lemilayezo ethunyelwa ngama-SMS milayezo ethunyelwa 5
batjhayeli begodu lokhu bakwenza lokha nabatjhayelako. Ingabe lokho kumbono
eyingozi nanyana awa. Nanyana inengi labantu lisifa ngesenzwesi kodwana abantu
bakubethela mthalazeni lokho. Kezinye iindawo uthola umhlambi weenkomo
utjhayiswe yikoloyi uzibuze bona kwenzeke njani lokho. Nasele ufunisisa uthole bona
umtjhayeli loyo bekakhuluma ngomaliledinini nanyana bekathumela umlayezo.           10

Isikwata sabantu esisebenzako asisawuqedi umsebenzi ngesimanga sokukhuluma
ngabomaliledinini. Nemisebenzini ufumana abantu bahlezi ngaphasi kwemithi nanyana
kweenthurhu bahlalele ukuthumela imilayezo ngabomaliledinini. Kesinye isikhathi uthi
nawuthi mehlo suka ufumane isiqubuthu sabantu sikakamelele umaliledinini batjho
sibukela abantu ababulanzi.                                                          15

                                                  [Ithethwe kusikhethu sabafundi igreyidi le-12]

5.1       Tlola bona ibizo elithalelweko emutjhweni ngamunye kengenzasi le
          limhlobobani webizo.

          5.1.1        Nangabe usebenzisa umaliledinini sithemba bona uyalemuka bona
                       kunemisetjenzana eminengi ongayenza ngaye.                                  (1)

          5.1.2        Kezinye iindawo uthola umhlambi weenkomo utjhayiswe yikoloyi
                       uzibuze bona kwenzeke njani lokho.                                          (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                            Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1            14                            DBE/Novemba 2016
                                           NSC

5.2       Tlola umqondo omunyethwe sisakhi esithalelweko emutjhweni ongenzasi.

          Nangabe usebenzisa umaliledinini lemuka bona kunemisetjenzana eminengi
          ongayenza ngaye.                                                               (1)

5.3       Buyelela utlole umutjho ongenzasi bese utjhugulula isenzo esithalelweko kiwo
          siveze umqondo wokwenzayenza.

          Nasele ufunisisa uthola bona umtjhayeli loyo bekakhuluma ngomaliledinini
          nanyana bekathumela umlayezo.                                                  (1)

5.4       Buyelela utlole umutjho ongenzasi bese ujamiselela ibizo elithalelweko kiwo
          ngelinomqondo ofana nalo.

          Isikwata sabantu esisebenzako       asisawuqedi   umsebenzi     ngesimanga
          sokukhuluma ngabomaliledinini.                                                 (1)

5.5       Buyelela utlole umutjho ongenzasi bese ujamiselela ibinzana lamagama
          athalelweko kiwo ngegama elilodwa.

          Inengi labantu alisayingeni yokubetha umtato likhulume nomuntu kodwana
          selithumela umlayezo liphume eendabeni.                                        (1)

5.6       Ngokutjheja imithetho nemithetjhwana yokutlola nokupeledwa          kwelimi
          lesiNdebele, lungisa okungakalungi emutjhweni ongenzasi.

          Ingabe lokho kumbono eyingozi nanyana awa                                      (2)

5.7       Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo bese ujamiselela isitjho esisetjenziswe
          kiwo ngalokho esikutjhoko nofana esikuhlathululako.

          Nanyana inengi labantu lisifa ngesenzwesi kodwana abantu bakubethela
          mthalazeni lokho.                                                              (2)
                                                                                         [10]

                                                         IMITLOMELO YESIGABA C:          30
                                                                     INANI LOKE:         70

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

## Related documents

- [IsiNdebele HL P2 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2016/d0d54fad-0c38-44a3-a322-de235b125ef5) — isiNdebele HL · QP · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2016/623c5c51-9ece-4837-8d18-5c3c2746d033) — isiNdebele HL · QP · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May June 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2016/d3de5990-6a52-4f85-9f0c-0be6cde6e50e) — isiNdebele HL · QP · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Feb March 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2016/af9f6bee-59dc-4569-bae5-4d7d19b6021e) — isiNdebele HL · QP · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2023/4479801b-83ae-4d95-803c-66604f7ba1a4) — isiNdebele HL · QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2022/e9ec71fd-3b11-4139-a289-a5112539d16d) — isiNdebele HL · QP · 2022 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024-mg/67a83de1-20e6-4835-9a82-a7f7008cd427) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024-mg/21ddb82d-9b0a-42dc-94ef-8a1c7c053996) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024-mg/65f7950d-ccc9-482e-b011-465dfd9eb653) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isindebele/5f0b0dc6-7b0d-4d24-87c0-9f12a05e2fd8) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isindebele/452c407d-5b22-4680-a8e7-9f7d127094cb) — Memo · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
