# isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2018 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 1 memorandum from the NSC November Exam 2018, 11 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2018-final-memo/66b8ad3a-eda8-42ea-8908-7c74059cd11c
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 11

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2018-final-memo/66b8ad3a-eda8-42ea-8908-7c74059cd11c)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2018 · isindebele. Memorandum, 11 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P1 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2018/953fd39a-f3c2-4552-8b3d-ab9f07572b6d) — QP · 2018 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                         NATIONAL
                                    SENIOR CERTIFICATE

                                        IGREYIDI 12

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LOKUTHOMA (P1)

                                        NOVEMBA 2018

                          UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA

IMITLOMELO: 70

                             Umhlahlandlela lo unamakhasi ali-11.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1                   2                   DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA A: UKUFUNDA NOKUZWISISA

UMBUZO 1

Ukutshwaya ukufunda nokuzwisisa

•   Njengombana itjhejo liqaliswe ekuzwisiseni, ukupeleda okungasikho neemphoso
    zelimi akukameli kujeziswe ngaphandle kobana iimphoso lezo zitjhugulula
    okutjhiwoko/ukuzwisisa umqondo. (Iimphoswezo kumele zitjengiswe/zivezwe).

•   Nangabe abafundi basebenzise amagama abuya kwelinye ilimi ngaphandle
    kwalelo elihlolwako, ungawatjheji amagama lawo, nangabe ipendulo ipha
    umqondo, ungajezisi. Nanyana kunjalo, nangabe igama elivela kwelinye ilimi
    lisetjenziswe etheksthini begodu lifuneka ependulweni, lokho kuzokwamukelwa.

•   Iimpendulo ezifuna imibono yabafundi, imitlomelo ayinganikelwa ipendulo yaka-
    IYE/AWA nanyana NGIYAVUMA/ANGIVUMI. Kumele kutjhejwe/kutlonyeliswe
    ukusekelwa kwependulo kwaphela.

•   Akunamitlomelo ekumele yabelwe ULIQINISO/AKUSILO IQINISO nanyana
    IQINISO/UMBONO.

•   Nangabe iimpendulo zifuna igama linye kodwana umfundi yena unikele umutjho
    woke, tshwaya igama ekungilo ipendulo nangabe lithalelwe/litjengisiwe.

•   Nangabe kufuneka amaphuzu amabili/amathathu kodwana kutlolwe amanengi,
    tshwaya kwaphela wokuthoma amabili/amathathu.

•   Vumela ukwahluka kwamalimi wesiphande (IsiNzunza nesiNala).

•   Emibuzweni la kukhethwa ipendulo enembako, yamukela kokubili, iledere
    elikhambisana nependulo ekungiyo NANYANA ipendulo nayitlolwe ngokuzeleko.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1                   3                      DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

1.1       1.1.1        - Kufanele athathelwe phezulu.                                         (1)
                       - Kufanele atjhejwe ngokulinganako.                                    (1)

          1.1.2        Iziko lakwa-PanSALB litshwaye inyanga kaMhlolanja/kaFebherbari
                       njengenyanga yokugidingwa kwamaLimi wokuBelethwa athathwa
                       njengalawo asemthethweni enarheni yeSewula Afrika.                     (2)

          1.1.3        Iinkulumo ezazikhamba phambili eminyanyeni yokugidingwa
                       kwamaLimi wokuBelethwa athathwa njengasemthethweni enarheni
                       le zangomnyaka wee-2017 ngezokobana kungebanga lani
                       iinhlangano zezombanganarha zinganawo umthetho okhuthaza
                       ukusetjenziswa   kwamalimi    ngokulinganako   ngaphakathi
                       kweenkambisolawulo zazo.                                               (2)

          1.1.4        URakwena Mpho Monareng uthi amaLimi wokuBelethwa
                       nathathwa njengasemthethweni la azokutjhabalala bese amaLimi
                       asetjenziswa liphasi mazombe kube ngiwo athathelwa phezulu.            (1)

          1.1.5        Umbono owavezwa nguSabatha Mpho Mokae acabanga bona
                       ungadlala indima eqakathekileko ekuthuthukiseni ukusetjenziswa
                       kwamaLimi     wokuBelethwa     kukobana     atlolwe/Amaforomo
                       wemiNyango ehlukahlukeneko kaRhulumende atlolwe ngamaLimi
                       woke/Nawenza isibawo sakamazisi ufanele uthole iforomo elitlolwe
                       ngamaLimi woke/URhulumende kufanele aqinisekise bona kizo
                       zoke iinkolo boke abentwana bangafundiswa amaLimi wabo
                       kwaphela kodwana bafundiswe namanye amaLimi.                           (1)

          1.1.6        Ngicabanga bona unobangela kungaba kukobana uMthetho-
                       siSekelo unamandla wokubetha umthetho emiNyangweni
                       kaRhulumende nakeminye imikhakha eyilawulako kwaphela/
                       Ngicabanga bona unobangela kungaba kukobana uMthetho-
                       siSekelo awubi namandla wokulawula nokubetha umthetho
                       emikhakheni       ezijameleko/engalawulwa           nguRhulumende/
                       Ngicabanga bona imikhakha engalawulwa nguRhulumende
                       inelungelo lokusebenzisa nanyana ngiliphi ilimi elilifunako.
                       (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                      (2)

          1.1.7        -   Liqiniso ngombana amalanga la amaziko wezeFundo
                           ePhakemeko amanengi sele aneemfundo zamalimi wendabuko
                           nanyana angawafundisi woke, akwenzako kutjheja bona ngiliphi
                           ilimi elisetjenziswa babantu abaseduze nalapha izikwelo
                           linzinze khona bese afundisa lelolimi.

                       -  Akusilo iqiniso ngombana nanyana amaziko aphakemeko
                          abonakala awafundisa amaLimi wokuBelethwa kodwana
                          kusese khona lawo angalifundisiko iLimi lesiNdebele.
                       (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.                       (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1                   4                    DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

          1.1.8        Isenzo    esenziwa     babantu    abanzima    kukobana    lokha
                       nawungakwazi ukukhuluma iLimi lesiNgisi bakubona kwangathi
                       usidlhayela/Abantu abanzima sithatha abentwabethu siyobafundisa
                       eenkolweni ezifundisa iLimi lesiNgisi bese balahla amaLimi
                       wabo/Kubonakala abantu abanzima bathi nanyana babodwa
                       emihlanganweni,      kungekho    umuntu    omhlophe    kodwana
                       bakhulume iLimi lesiNgisi/Isenzo esenziwa babantu abanzima
                       esifakazela isitatimendesi ngesokobana nasizwa umuntu akhuluma
                       kuhle iLimi lesiNgisi sibona kwangathi uhlakaniphile kunaloyo
                       okwazi ukukhuluma iLimi lakhe lokuBelethwa.
                       (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                    (2)

          1.1.9        Ngekulumo le umPhathi omKhulu lo unqophe ukuhlathulula bona
                       njengombana amaLimi wokuBelethwa asathuthuka nje angeze aba
                       sezingeni eliphezulu ngokurhabako kodwana azokuthuthuka
                       kancani kancani abanikazi bawo nabawakhulumako/ Ngekulumo le
                       umPhathi omKhulu unqophe ukobana iincwadi ezigadangiswe
                       ngamaLimi wokuBelethwa nazingaba nabantu abazithengako
                       nerhwebo lazo lizokukhula.
                       (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                    (2)

          1.1.10       Ngokubona kwami ngingathi umnqopho omkhulu weenhlangano
                       zezombanganarha akusikuqalelela amaLimi akhulunywa babantu
                       kodwana kukuzifumanela amavowudu nokuqalelela ihlalakuhle
                       yezakhamuzi zoke zenarha le/Amalimi la akanandima ayidlalako
                       ekuthumbeni kweenhlangano zezombanganarha.
                       (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                    (2)

          1.1.11       -  Kungakghonakala bona woke amaforomo wemiNyango
                          kaRhulumende atlolwe ngawo woke amalimi asemthethweni
                          wenarha le ngokobana kube namaforomo atlolwe ngamalimi
                          ahlukahlukeneko bese omunye nomunye umuntu azikhethele
                          bona uzalisa elitlolwe ngaliphi ilimi/Kungakghonakala nange
                          angafakwa ngendlela yetheknoloji kumtjhiningqondo khona
                          umuntu azakukhetha iforomo elitlolwe ngelimi alifunako.
                       - Angeze kwakghonakala ngombana amaLimi asemthethweni
                          weSewula Afrika ali-11, njeke kungaba budisi bona iforomo
                          elilodwa litlolwe ngawo woke amalimi la, iforomo lelo
                          lingagcina sele lilikhulu khulu/Angeze kwakghonakala
                          ngombana lokho kungadla imali enengi karhulumende
                          ngombana kungatlhogeka amaforomo amanengi.
                       (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                    (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1                   5                       DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

1.2       1.2.1        Esithombeni    soku-1    kuneencwadi      ezitlolwe ngamalimi
                       wokubelethwa asemthethweni wenarha yeSewula Afrika/
                       Esithombeni sesi-2 kubonakala kunotitjhere afundisa ngeLimi
                       lesiNdebele/ Esithombeni sesi-3 kunetshwayo leflarha yenarha
                       yeSewula Afrika/Esithombeni sesi-3 kubonakala kunamaLimi ali-11
                       wokuBelethwa asetjenziswa enarheni yeSewula Afrika.
                       (Nanyana ngiliphi itshwayo elizokuvezwa mfundi elibonakala
                       eencwadini ezisesithombeni sokuthoma lizokwamukelwa.)                  (1)

          1.2.2        -    ILimi lesiNgisi/English.                                          (1)
                       -    ILimi lesiBhuru/Afrikaans.                                        (1)

          1.2.3        Iincwadi ezibonakala esithombenesi zili-11 ngombana amaLimi
                       athathwa njengalawo asemthethweni enarheni le ali-11, okutjho
                       bona enye nenye incwadi itlolwe ngelinye lamalimi la/Inani
                       leencwadezi zili-11 zijamele amaLimi asemthethweni asetjenziswa
                       enarheni yeSewula Afrika.                                              (1)

          1.2.4        -   Iye, esithombeni sesi-2 kubonakala utitjhere ongasimumuntu
                           onzima afundisa iLimi lesiNdebele nekuyinto engakajayeleki
                           enarheni yekhethu le.
                       -   Awa, isenzwesi sijwayelekile ngombana amalanga la bakhona
                           abantu abamhlophe abakghona ukufundisa amaLimi wabantu
                           abanzima/IsiNdebele.                                               (2)

          1.2.5        -  Iye, uRhulumende wenza ngokwaneleko ukuthuthukisa
                          amaLimi athathwa njengalawo asemthethweni enarheni le
                          ngombana kuneziko alisekelako eliqalelela ukuthuthukisa
                          amaLimi la/Ngombana eenthombeni ezingehlezi kubonakala
                          kuneencwadi      ezitlolwe  ngamaLimi      ahlukahlukeneko/
                          Ngombana kuneflarha yeSewula Afrika ekutlolwe kiyo amaLimi
                          athathwa      njengalawo     asemthethweni       nafundiswa
                          ngeenkolweni.
                       - Awa, uRhulumende akenzi ngokwaneleko ukuthuthukisa
                          amaLimi la ngombana etheksthini engehla le kuzwakala
                          anikelela iziko le-PanSALB bona kube ngilo eliqalelela
                          ukuthuthukisa kokusetjenziswa kwawo kodwana yena
                          ngokwakhe akawasebenzisi ngokulinganako, Isib: UMongameli
                          wenarha utlikitla imithetholawulo/imithethokambiso etlolwe
                          ngeLimi lesiNgisi kwaphela/Amaforomo azaliswako keminye
                          imiNyango kaRhulumende ufumana atlolwe ngesiNgisi
                          kwaphela/Eenthombeni ezingehlezi amaLimi la avezwe
                          ngombana kusuke kubanjwe umnyanya wokugidingwa
                          kwawo kwaphela kodwana akasetjenziswa ngokulinganako/
                          URhulumende uqalelele iLimi lesiNgisi ukudlula amanye
                          amalimi.
                       (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                      (2)

                                                                IMITLOMELO YESIGABA A:        30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1                   6                         DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA B: UKURHUNYEZA
UMBUZO 2
Ukurhunyeza okumayelana namaphuzu enza bona ukudla okuphekelwe safuthi
kungabi nepilo.
Isigaba sesirhunyezo
Ukudla okuphekelwe safuthi kungunobangela wokobana abantu bahlongakale msinya.
Ukudlokhu kuyanonisa. Iinungo ezithelwa nakuphekwa ukudlokhu zibangela itjhukela
enengi emzimbeni negcina iziphendula ubulwele. Ezinye zeenthako ezifumaneka
ekudlenokhu zikhandela amasotja womzimba ekulwisaneni neengogwana ezibanga
amalwele. Ukudla okuphekelwe safuthi kunamafutha amanengi azitjhugulula
ikholesteroli ebangela amalwele/Ukudla okuphekelwe safuthi kunamafutha
namakhalori amanengi. Amafutha amanengi emzimbeni aliya ukusefeka kweenthako
ezifumaneka ekudleni. Ukudlokhu akutjhejwa bona kuhlwengekile/ kuphekelwe
endaweni ehlwengekileko nengeze yabangela abantu amalwele. Ukudla okuphekelwe
safuthi kunomthelela omumbi ebhodulukweni.
                                            Inani lamagama asetjenzisweko = 66
Tjheja: Imidzubhulo esekholomini yokuthoma yenzelwe ukukhumbuza abatshwayako
        ngemitjho edzujulwe bunqopha etheksthini.
       IMIDZUBHULO ESETHEKSTHINI                      AMAPHUZU AQAKATHEKILEKO
 A     ‘Ukudla      okuphekelwe       safuthi      1. Ukudla    okuphekelwe   safuthi
       kungomunye             wabonobangela           kungunobangela wokobana abantu
       bokobana        abantu   bangasaphili          bahlongakale msinya.
       isikhathi eside.’
 B     'Ukudla okuphekelwe safuthi                 2. Ukudlokhu kuyanonisa.
       kubangela bona umzimba womuntu
       uzimuke.'
 C     'Iinungo ezisetjenziswa lokha               3. Iinungo ezithelwa nakuphekwa
       nakuphekwa ukudlokhu zikhuphula                ukudlokhu zibangela itjhukela
       izinga letjhukela emzimbeni                    enengi emzimbeni negcina
       womuntu bese umzimba ubhalelwe                 iziphendula ubulwele.
       kukuyilawula igcine iziphendule
       ubulwele.'
 D     'Ukudla okuphekelwe safuthi                 4. Ezinye zeenthako ezifumaneka
       kuneenthako ezingafunekiko                     ekudlenokhu zikhandela amasotja
       nezenza bona amasotja womzimba                 womzimba ekulwisaneni
       abhalelwe kulwisana neengogwana                neengogwana ezibanga amalwele.
       ezibanga amalwele.'
 E     'Kanengi       ukudla    okuphekelwe        5. Ukudla       okuphekelwe      safuthi
       safuthi     kuphekwa       ngokobana           kunamafutha                 amanengi
       kuqwiliswe ngemafutheni. Lokho                 azitjhugulula ikholesteroli ebangela
       kwenza bona nanyana sekuvuthiwe                amalwele/Ukudla         okuphekelwe
       kube namafutha amanengi nagcina                safuthi kunamafutha namakhalori
       sele abanga ikholesteroli enengi               amanengi.
       ebangela          amalwele      afana
       nokujanyelwa yihliziyo, ubulwele
       bokufa        ihlangothi     namanye
       amanengi.'
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                       Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1                   7                       DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

 F     'Ukudla okunamafutha amanengi               6. Amafutha amanengi emzimbeni
       kuyingozi ngombana indeni nayisefa             aliya ukusefeka kweenthako
       iinthako ezifumaneka ekudleni                  ezifumaneka ekudleni.
       izidlulisele lapha zitlhogeka khona
       akusakghonakali.'
 G     'Ukudlokhu nakuphekwako                     7. Ukudlokhu     akutjhejwa    bona
       akutjhejwa ukobana kuhlwengekile               kuhlwengekile       bekuphekelwe
       nofana indawo ekuphekelwa kiyo                 endaweni ehlwengekileko nengeze
       ngokwayo ihlwengekile ukobana                  yabangela abantu amalwele.
       angeze yabangela abantu amalwele
       na.'
 H     'Ukudla okuphekelwe safuthi kubuye          8. Ukudla    okuphekelwe      safuthi
       kube yingozi nebhodulukweni                    kunomthelela              omumbi
       ngombana amakhemikhali                         ebhodulukweni.
       asetjenziswa nakuphekwako
       ancibilikela emkayini bese amanye
       ancibilikele emanzini alimaze
       ibhoduluko.'

                                                      Inani lamagama asetjenzisweko = 66

Tjheja: Tshwaya amaphuzu ali-7 kangehla.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1                   8                          DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

IGRIDI YOKUTSHWAYA UKURHUNYEZA.

Ukutshwaywa      kwesirhunyezo   kudzimelele                   ekuvezweni      kwamaphuzu
aqakathekileko ngokufunwa mbuzo.

Isirhunyezo kumele sitshwaywe ngalindlela:

•   Ukwabiwa kwemitlomelo:
    o  7 imitlomelo emaphuzwini ali-7 (Umtlomelo owodwa kilelo nalelo phuzu
       eliqakathekileko)
    o  3 imitlomelo yelimi
    o  Inani loke: 10

•   Ukwabiwa  kwemitlomelo                 yelimi    lokha     ohlolwako     nakasebenzise
    amagamakhe.

    o 1–3 yamaphuzu alungileko: nikela umtlomelo owo-1
    o 4–5 yamaphuzu alungileko: nikela imitlomelo emi-2
    o 6–7 yamaphuzu alungileko: nikela imitlomelo emi-3

•   Ukwabiwa kwemitlomelo                 yelimi    lokha    ohlolwako      angakasebenzisi
    amagamakhe.

    o 6–7 imidzubhulo: akunamtlomelo-0
    o 1–5 yemidzubhulo: nikela umtlomelo owo-1

TJHEJA:

•   Ukubala amagama:
    o   Abatshwayi kumele baqinisekise inani lamagama asetjenzisweko.
    o   Ungaphunguli imitlomelo nangabe ohlolwako akhange atjengise inani
        lamagama alisebenzisileko namkha nangabe inani atlole bona ulisebenzisile
        akusingilo.
    o   Nangabe ubude obulindelweko budlulile, funda bewufike emagameni ama-5
        bese awusarageli phambili nesirhunyezweso.
    o   Iinrhunyezo ezifitjhani kodwana zinawo woke amaphuzu aqakathekileko
        akukameli zijeziswe.

                                                                IMITLOMELO YESIGABA B:           10

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1                   9                   DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA C: IZAKHI NEMITHETJHWANA YOKUSETJENZISWA KWELIMI

Ukutshwaya isigaba C

•     Ukupeleda:

      o   Iimpendulo     ezifuna   igama  linye     kumele   zitlonyeliswe nanyana
          kungakapeledwa kuhle, ngaphandle kokobana iphoso itjhugulula okutjhiwo
          ligamelo/ihlathululo yegamelo.
      o   Eempendulweni ezimumutjho opheleleko, ukungakapeledeki kuhle akujeziswe
          nangabe iimphoso zisesakhiweni selimi elihlolwako.
      o   Nangabe kuhlolwa isirhunyezo, ipendulo kumele ibe netshwayo elifaneleko
          (ungci).

•     Ukwakheka kwemitjho kumele kukhambelane nehlelo begodu kunikelwe ngemitjho
      ezeleko/njengokutjho komyalo.

•     Emibuzweni la kukhethwa ipendulo enembako, yamukela kokubili, iledere
      elikhambisana nependulo ekungiyo NANYANA ipendulo nayitlolwe ngokuzeleko.

UMBUZO 3: ISIKHANGISO

3.1       Isizathu esingangenza bona ngigcine ngithenge umkhiqizo lo kukwehliswa
          kwenani lawo/Isizathu esingangenza bona ngigcine ngithenge umkhiqizo lo
          kukobana uzongenza ngisebenze ngiledlhile/ngifunde ngawo. /Isizathu
          esingangenza bona ngigcine ngithenge umkhiqizo lo mhlobo womkhiqizo
          wakwa-HP ngombana usezingeni eliphezulu/ Isizathu esingangenza bona
          ngigcine ngithenge umkhiqizo lo kukobana ngihlangabezana nemibandela
          ebekiweko.                                                                      (1)

3.2       Itshwayo lesiphambano elisetjenziswe enanini leli limumethe umqondo
          wokobana inaneli alisasebenzi/limumethe umqondo wokobana ngaphambili
          umkhiqizo lo bewubiza lelo nani kodwana kwanje wehliselwe enanini
          elinganatshwayo lesiphambano.                                                   (1)

3.3       Amakhulu     amabili wamaranda/Maranda        amakhulu   amabili/Likhulu
          leemponde.
          (Tjheja: Umfundi ongakatloli igama elithi; ‘wamaranda nofana maranda’
          akangatlonyeliswa.                                                              (1)

3.4       Umtjhiningqondo.                                                                (1)

3.5       Ingabe       uya         eZikweni       eliPhakemeko             lezeFundo
          emnyakeni ozako/olandelako/ozokuthwasa?                                         (1)

3.6       C/Kunesibalo esibekiweko semikhiqizo le.                                        (1)

3.7       Zitholele ikhomphyutha ye-HP usebenze urhabile/ujarhile.                        (1)

3.8       Ibinzana lamagama la ahlathulula ukuhlakanipha/ukuyelela/ukutjheja/
          ukutlhogomela/lemuka.                                                           (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1                  10                    DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

3.9        Umtlami wesikhangiswesi uphumelele ukusebenzisa amaqhinga
           wokukhangisa ngombana:
           - igama      lesitolo    litlolwe  ngamaledere/ngamagama         amakhulu/
              ngamagabhadlhela.
           - kuvezwe isithombe salokho okukhangiswako.
           - kuvezwe inani lomkhiqizo.
           - imibandela itlolwe ngamaledere/ngamagama amancani.
           - kusetjenziswe ilimi lokuyenga/lokudosa/lokwenzisa.
           (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.)                                                (2)
                                                                                           [10]

UMBUZO 4: IKHATHUNI

4.1       Litshwayo lokuphutha imikhono/izandla/kusonga izandla.                           (1)

4.2       - Isabizwana sokubala/senani > zoke.                                             (1)
          - Isabizwana sobunikazi/songumnini/ubunikazi/ngongumnini > zami.
          (Tjheja: Tlomelisa umhlobo wesabizwana kwaphela.)                                (1)

4.3       Zoke iimfundo zami ngizozihlelela/ngiyozihlelela isikhathi.                      (1)

4.4       Isakhesi simumethe umqondo wokobana ibizweli ngelomuntu wengubo
          othiyelelwe ngesiga esithileko/libizombala lomuntu omsikazi.
          (Tjheja: Umfundi nakatlole bona simumethe umqondo wokobana mumuntu
          wengubo kwaphela uzokutlonyeliswa.)                                              (1)

4.5       C/Angeze waphumelela nawungaphika nobuthongo.                                    (1)

4.6       Ukusetjenziswa kwesibabazwesi kusitjela bona umntazana lo uyarareka
          nakezwa umnganakhe abuza ngendaba yobuthongo ngesikhathi esibudisi
          kangaka sokutlolwa kweenhlahlubo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele bona umntazana lo
          akasalali.)                                                                      (2)

4.7       UZodwa ngathi bona ngimlume indlebe ngokobana isokana lakhe linamehlo
          amanengi wakhamba wayolitjela.
          (Umfundi angazitlamela wakhe umutjho asebenzise isitjho esithi; 'Ukuluma
          indlebe'.)                                                                       (2)
                                                                                           [10]

UMBUZO 5

5.1       Isifaniso/Isimanyaniso.                                                          (1)

5.2       Ekukhambeni kwesikhathi kube namalwelekazi abakhokhobelako bazifumane
          sebaba buthakathaka.
          (Yelela; Tshwaya isakhi sokukhulisa u-kazi bese ungatjheji ukurhwalabhisa
                  okwenzeke egameneli.)                                                    (1)

5.3       Ipambosi yokwenzayenza.                                                          (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1                  11                       DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

5.4       - Igama elibolekweko ngelithi; 'amaphrotheyini'.                                    (1)
          - libolekwe eLimini lesiNgisi/le-English.                                           (1)

5.5       UDorh. wabentwana uthi imizimbabo itlhoga ibisi lebele ukuze iqine.
          (Tjheja: Akungatlonyeliswa nangabe akukatlolwa itshwayo ungci (.) ngemva
          kwesirhunyezo).                                                                     (1)

5.6       Wona-ke asebenza imisebenzi eminengana emzimbeni womntwana.
          (Tjheja: Umutjho lo awungatlonyeliswa nangabe akukatlolwa ihayifeni/udwi
          phakathi kwaka 'wona' no '-ke'.                                                     (1)

5.7       -    Igama elisetjenziswe njengondaweni/isandiso sendawo ngelithi;
               'emntwaneni'.                                                                  (1)
          -    Umntwana kamzala uyamilisa.
          (Nikela umtlomelo owodwa egameni elisisandiso sendawo/undaweni;
          'emntwaneni' namunye emutjhweni umfundi azozitlamela wona asebenzise
          ibizo elithi; 'umntwana').                                                          (1)

5.8       Umalume ungizele nenyoni izolo nakabuya ekwaluseni.
          (Nanyana     ngimuphi umutjho     umfundi azozitlamela wona ikani
          nakusetjenziswe igama elithi; 'inyoni' eliveza umqondo wenyoni
          ephaphako/edliwako nanyana yevalo uzakwamukelwa).                                   (1)
                                                                                              [10]

                                                                IMITLOMELO YESIGABA C:        30
                                                                            INANI LOKE:       70

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

## Related documents

- [IsiNdebele HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2018-final-memo/2fb380b3-a319-4eff-ad0e-0e0513d343af) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2018-final-memo/e714b239-5473-467b-b28b-f371f1f4f6c1) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2018-memo/5760d2dd-bb33-451c-bdfc-901b76dd685d) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2018-memo/d26c524e-1cbb-4ac9-8416-1093cbfcd2a1) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2023-mg/a0f81bee-17cb-40bc-b127-276e1f7e03d0) — isiNdebele HL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2022-mg/0558a541-d7c5-4423-bb17-a52385ac7b15) — isiNdebele HL · Memo · 2022 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
