# isiNdebele HL Grade 12 P1 NSC November 2022 Question Paper

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 1 question paper from the NSC November Exam 2022, 14 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2022/e9ec71fd-3b11-4139-a289-a5112539d16d
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Question paper
- Year: 2022
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 14

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 P1 NSC November 2022 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2022/e9ec71fd-3b11-4139-a289-a5112539d16d)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2022 · isindebele. Question paper, 14 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P1 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2022-mg/0558a541-d7c5-4423-bb17-a52385ac7b15) — Memo · 2022 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                                1
                                                2
                                         1 GRAAD
                                             3   12

                                         NATIONAL
                                    SENIOR CERTIFICATE

                                        IGREYIDI 12

                            ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                IPHEPHA LOKUTHOMA (P1)

                                        NOVEMBA 2022

IMITLOMELO: 70

ISIKHATHI: Ama-iri ama-2

                                    Iphepheli linamakhasi ali-14.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1               2                            DBE/Novemba 2022
                                              NSC

YELELA

1.        Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU: ISIGABA A, B kanye NESIGABA C.

          ISIGABA A:        Ukufunda nokuzwisisa                               (30)
          ISIGABA B:        Ukurhunyeza                                        (10)
          ISIGABA C:        Izakhi nemithetjhwana yokusetjenziswa kwelimi      (30)

2.        Funda YOKE imiyalo ngokuyelela.

3.        Phendula YOKE imibuzo.

4.        Thoma isigaba ESINYE NESINYE ekhasini ELITJHA.

5.        Thalela ngemva kokuphendula imibuzo YESIGABA NGASINYE.

6.        Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe
          ngayo ephepheni lemibuzo.

7.        Tjhiya umuda OWODWA ngemva kwaleyo naleyo pendulo.

8.        Yelela kobana upeleda amagama ngendlela efaneleko bewutlole nemitjho
          ezwakalako.

9.        Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:

          ISIGABA A:        Pheze imizuzu ema-50
          ISIGABA B:        Pheze imizuzu ema-30
          ISIGABA C:        Pheze imizuzu ema-40

10.       Tlola kuhle nangesandla esibonakalako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                     Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1             3                        DBE/Novemba 2022
                                            NSC

ISIGABA A: UKUFUNDA NOKUZWISISA

UMBUZO 1

Phendula imibuzo engaphasi kwetheksthi eku-1.1 nengaphasi kwesithombe esiku-1.2.

1.1       Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI A

                           UKUTHUWELELA KWEENTURHU EZIKHAMBISANA
                            NOKUZITAPELA ENARHENI YESEWULA AFRIKA

          1      Abantu benarha yeSewula Afrika sebanomukghwa wokobana bathi
                 nabatjhagalako ngombana banganeliseki ngokuphakelwa kwezenzelwa
                 nofana banganeliseki ngobujamo obuthileko bagcine sele bazitapela
                 eentolo zabantu, eenthabathabeni zeentolo, eendaweni ezibulunga
                 ipahla, nakezinye iindawo ezibonakala zinalokho abangakusebenzisa. 5
                 Umukghwa lo sewubonakele wenzeka amahlandla ambadlwana
                 eendaweni ezinengi zenarha le. Okumbi kukobana ngemva
                 kokuzitapelokho bagcina ngokobana batjhiye iindawezo zimalangabi,
                 zivuthe bezilothe.

          2      Umukghwa lo ubonakala sekulisikopilo ebantwini benarha le. Isenzwesi 10
                 sathoma ukwenziwa yihlangano ebusako enarheni le kade
                 nabeyilwisana nomBuso wabamhlophe owawubandlulula abantu
                 abanzima. Ihlangano le yasebenzisa inturhu eyayikhambisana
                 nokutjhiswa     komthangalasisekelo      wenarha     njengetshwayo
                 lokukhombisa ukungakhambisani nesiqunto esasithethwe mBuso 15
                 webandlululo sokuvalela abadosiphambili bayo ejele.

          3      Ngomnyaka wee-2019 ngenyanga kaKhukhulamungu eemfundeni
                 ezimbalwa zenarha le kwabonakala amakhulukhulu wabantu beSewula
                 Afrika emitjhagalweni eyavala zoke iindlela ezibothela walisa (N roads),
                 amarenge wamateksi, iinkolo namabubulo bafuna bona boke abantu 20
                 abamaphandle abasenarheni le babuyele eenarheni zemakhabo.
                 Umtjhagalo lo wagcina ngokobana uphenduke inturhu lapha abantu
                 bathoma khona ukuzitapela, ukutjhisa imizi, iinthabathaba zeentolo
                 kanye neentolo ezihlangana nemizi ezaziqatjhiselwe abantu bokufika
                 enarheni le. UmBuso waveza bona kilesosehlakala kwahlongakala 25
                 abantu abali-12 okufaka hlangana amaSewula Afrika ali-10. Irhubhululo
                 elenziwa yiHlangano yamaLungelo woBuntu ngonobangela wokuqubuka
                 komtjhagalo lo lathola bona abantu benarha le batshwenya abantu
                 bokufika ngokubabetha, ngokubabiza ngamagama angamukelekiko
                 nangokubabangisa bona kubayini bangakhulumi amalimi akhulunywa 30
                 babantu benarha le.

          4      Ngenyanga kaVelabahlinze ngomnyaka wee-2021 enarheni le kwaba
                 nehlangahlangano kwaqubuka inturhu, khulukhulu esiFundeni
                 saKwaZulu-Natal neseGauteng. Okwavela njengesizathu sokuqubuka
                 kwenturhu le ngemva kobana kwenziwe irhubhululo kukobana abaphehli 35

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1           4                       DBE/Novemba 2022
                                          NSC

                 bayo babenqophe ukudlulisa umlayezo wokungakhambisani nesiqunto
                 sekhotho ephakemeko esasithathelwe loyo owayemdosiphambili
                 wangaphambilini wehlangano ebusako enarheni le. Ngonobangela
                 womtlhago, indlala, ukutlhogeka kwemisebenzi nezinga eliphezulu
                 lobulelesi abantu babona kulithuba elihle lokobana basebenzise 40
                 ubujamobu ukuzitapela eentolo, emabubulweni, emabulungelweni
                 weensetjenziswa ezihlukahlukeneko nakezinye iindawo ebangathola
                 kizo izinto ebangazisebenzisa ukwenzela ukuqotha ukatsu eziko.

          5      Enarheni le kunokungalingani phakathi kwabantu abanzima
                 nabamhlophe ngehlangothini lezomnotho. Kungebangelo iinturhu 45
                 ezikhambisana nokuzitapela kanengi zenzeka eendaweni zabantu
                 abanzima ngomzamo wokulinga ukuphungula umtlhago abasuke
                 baqalene nawo. Abantu abanengi abasebenzi kanti nalabo
                 abasebenzako barhola imali encani engakghoniko ukufikelela zoke
                 iimfuneko zabo.                                                 50

          6      Iinturhu ezikhambisana nokuzitapelezi zinemiphumela emimbi
                 ngombana zibanga bona nalabo abantu ebebasebenza balahlekelwe
                 misebenzi. Amabubulo asuke athintekile ezehlakalwenezi abanobudisi
                 obukhulu nakufanele abuyele ebujameni bawo bangaphambili
                 ngombana kuwafuna imali enengi khulu. Amanye wawo kuwathatha 55
                 pheze iinyanga ezingaphezu kwezimbili ukobana abuyele ebujameni
                 obuhle kanti amanye wona afela safuthi, angasasebenza. Lokho kwenza
                 bona abantu ebebazitholele amatorhwana kiwo abaphelele bese abanye
                 babo bagcine sele bazinikele ekwenzeni ubulelesi ngombana
                 kungasanamadlana engenako abangaziphilisa ngayo. Ukwanda 60
                 kobulelesi kwenza bona kube nokutlhayela kweemali ezifanele zifeze
                 iimfuneko zeminye imiNyango kaRhulumende.

          7      Eminye imikhakha ebethekako lokha nakuba neenturhu ezikhambisana
                 nokuzitapela       ngewezokuThutha,         wezokuLima,  weZenjiwa
                 newokuKhiqiza. Inturhu yangomnyaka wee-2021 yenza bona kungabi 65
                 nokukhanjiswa kweensetjenziswa ezifana nokudla kanye neembaseli
                 ukusuka       esiFundeni      saKwaZulu-Natal     ukuya eemfundeni
                 ezisemaphakathini/ekabeni yenarha le bekwafika lapha zitlhayela
                 khona. Amanye amamayini namabubulo akhiqiza ukudla nezinye
                 iinsetjenziswa agcina akateleleka bona avalwe ngombana kutlhogeka 70
                 iinthuthi ezingasabalalisa imikhiqizo yawo.

          8      Iinturhu ezifana nalezi zenza uRhulumende aqalane nobudisi ngombana
                 kutlhogeka bona angenelele kilabo abasuke bathintekile. Ukwenza bona
                 amabubulo athintekileko abuyele ebujameni obuhle, akghone ukuragela
                 phambili, uRhulumende ukateleleka bona anikele ngesamba semali 75
                 ethileko. Ngakelinye ihlangothi kutlhogeka bona anikele namalunga
                 womphakathi athintekileko iimphaselana zokudla ukwenzela bona ipilo
                 ikghone ukuragela phambili.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                          Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1               5                                DBE/Novemba 2022
                                              NSC

          9       Okumbi kukobana inturhu yangomnyaka wee-2021 yenzeka ngesikhathi
                  lapha uRhulumende wenarha le aqalene nobudisi bokuwa komnotho 80
                  ngonobangela wokuqubuka kwengongwana ye-Covid-19. Ngesikhathi
                  kwenzeka inturhu le uRhulumende wabevele anemali engange-R350
                  ayegade anikela ngayo ebantwini abangasebenziko nakilabo
                  abaphelelwa misebenzi ngonobangela we-Covid-19 qobe kuyinyanga.

          10      Ukuqeda umukghwa lo uRhulumende ufanele abe nakwenzako, 85
                  njengokusungula       imithetho    ezokwenza       bona      abantu
                  ababandakanyekako babe nokuziphendulela. Imithetho le ifanele yenze
                  abantu babe nevalo nabacabanga ukuphehla iinturhu ezikhambisana
                  nokuzitapela, ukoniwa kwepahla nomthangalasisekelo wenarha.

                                             [Ithethwe ku-inthanethe yatjhugululelwa esiNdebeleni]

          1.1.1        Ngokutjho kwesigaba soku-1 setheksthi engehla le kuthiwa
                       ngikuphi ekusuke kube kumbi khulu ngemva kobana abatjhagali
                       bazitapele eendaweni abasuke bazitapela kizo?                                 (1)

          1.1.2        Ngisiphi isizathu esibalwe esigabeni sesi-2 ekuthiwa saba
                       ngunobangela wokobana ihlangano ebusako ivuse inturhu
                       eyayikhambisana nokutjhiswa komthangalasisekelo wenarha
                       wangalesosikhathi?                                                            (1)

          1.1.3        Tlola okwakufunwa babantu beSewula Afrika ngomtjhagalo
                       wangenyanga kaKhukhulamungu ngomnyaka wee-2019 ngokutjho
                       kwesigaba sesi-3 setheksthi engehla le.                                       (1)

          1.1.4        Tlola izinto EZIMBILI ezivezwe esigabeni sesi-4 setheksthi engehla
                       ezibangela bona abantu babone umtjhagalo njengethuba lokwenza
                       ubulelesi bokuzitapela.                                                       (2)

          1.1.5        Ngokutjho kwesigaba sesi-5 setheksthi engehla le kuthiwa
                       kubangelwa yini bona iinturhu ezikhambisana nokuzitapela
                       zenzeka eendaweni ezihlalise abantu abanzima ngobunengi?                      (1)

          1.1.6        Rhunyeza ngamaphuzu AMABILI umonakalo owabangwa zizenzo
                       zokuzitapela ngokutjho kwesigaba sesi-6 setheksthi engehla le.                (2)

          1.1.7        Ucabanga bona ukubuyiselwa kwabo boke abantu bokufika
                       enarheni le eenarheni zemakhabo kungaba nomthelela onjani
                       emnothweni wenarha le? Sekela ipendulwakho ngephuzu
                       ELILODWA.                                                                     (2)

          1.1.8        Ingabe kusese sizathu esisazwakalako nanamhlanjesi nofana
                       esingasazwakaliko sokobana ilutjha lenarha le liragele phambili
                       ngokusola umBuso webandlululo ngokutlhaga kwalo? Sekela
                       isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.                                       (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                          Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1             6                         DBE/Novemba 2022
                                            NSC

          1.1.9        Phendula isitatimende esingenzasi ngo-Iye nofana Awa bese
                       usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

                       Imali ekhutjhwa nguRhulumende njengesibonelelo sabantu
                       abangasebenziko benarha le inomthelela omkhulu ekubenzeni
                       bona bagcine sele bamavila, bangasafuni ukusebenza.                (2)
          1.1.10       Hlathulula bona ukwanda kobulelesi kuletha muphi umthelela
                       emNyangweni wezoBulungiswa enarheni yekhethu le.                   (2)
          1.1.11       Ngokubona kwakho ungathi ngiyiphi indlela esemthethweni
                       engasiza abosomabubulo/abosomabhizinisi ukobana nanyana
                       bonakalelwe marhwebabo nje kodwana angafeli safuthi?               (2)
          1.1.12       Tshwaya ngelihlo elibukhali ngesenzo sabantu sokobana basuse
                       inturhu nangabe kukhona umuntu ikhotho emsolela ngokobana
                       wenze into ephambene nomthetho. Ipendulwakho ayibe liphuzu
                       ELILODWA.                                                          (2)
1.2       Qalisisa iinthombe ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI B

                         Isithombe 1                       Isithombe 2

                         Isithombe 3                       Isithombe 4
                                                          [Zithethwe ku-www.images.com]

          1.2.1        Tlola isenzo esenziwa yindoda ephambili esithombeni soku-1
                       esibufakazi bona ipahla ayiphetheko le akakayithengi.              (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1            7                        DBE/Novemba 2022
                                           NSC

          1.2.2        Tlola itshwayo ELILODWA elibonakala esithombeni soku-1
                       elibufakazi bona okwenzakala kiso kwenzeka hlangana nemizi.      (1)

          1.2.3        Ngibuphi ubungozi obungehlela umntwana obhejulwe mntazana
                       obonakala esithombeni sesi-2 kezingehlezi?                       (2)

          1.2.4        Ngokuyelela      ekhuthiwa      kwenziwa    nguRhulumende
                       esigabeni sobu-8 setheksthi A nokuyelela okubonakala
                       esithombeni sesi-3 setheksthi B ungathi ngikuphi ekufanele
                       ngathana uRhulumende uyakwenza ukukhandela ubujamobu?
                       Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                             (2)

          1.2.5        Hlathulula bona okubonakala kusenzeka esithombeni sesi-4
                       kezingehlezi kuzobathinta njani abantu abalandelako.

                       (a)   Umphakathi                                                 (1)

                       (b)   URhulumende                                                (1)

          1.2.6        Tshwaya     ngokungakghonakala       nofana     ngokungeze
                       kwakghonakala ukobana abantu benarha le bathi nakukhona
                       abalila ngakho   batjhagale   ngokuthula    bangoni  ipahla
                       kaRhulumende kanye neyabantu abazijameleko.                      (2)

                                                        IMITLOMELO YESIGABA A:          30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1         8                          DBE/Novemba 2022
                                        NSC

 ISIGABA B: UKURHUNYEZA

 UMBUZO 2

 Fundisisa itheksthi engenzasi bese uyayirhunyeza ngokwemiyalo onikelwe yona.

 IMIYALO:

 1.       Ngamagama angadluli kwama-70, rhunyeza ngendima uveze iindlela
          ongazilandela ukuzivikela bona ungabi ngungazimbi wokukhukhuthiswa
          kwabantu.
 2.       Rhunyeza ngendima eyodwa.
 3.       Ungabuyeleli utlole isihloko setheksthi.
 4.       Tlola inani lamagama owasebenzisileko ekupheleni kwesirhunyezo sakho.

ITHEKSTHI C

 IINDLELA ONGAZILANDELA UKUZE UZIVIKELE BONA UNGABI NGUNGAZIMBI
                  WOKUKHUKHUKISWA KWABANTU

 Ngamalanga kuba nemibiko ehlahlathelisa umzimba yokuthunjwa kwabomma
 nabentwana enarheni yeSewula Afrika. Lendlela etja yokugqilaza abantu yenziwa
 ngokobana iingilamkhubezi zirogele abantu ngokubathembisa imisebenzi nofana
 imali. Lokhu zikwenza ngehloso yokubasebenzisa ngekani ngaphandle
 kokubabhadela nofana bayobathengisisa ngedini. Abentazanyana abasese bancani
 ngibo abavame ukuba bongazimbi bobulelesobu. Nakhu okungakusiza bona
 ungagcini sele ungungazimbi wobulelesobu begodu kungaba kuhle nange
 ungabelana ilwazeli nabantu otjhidelene nabo.

 Kuqakathekile bona nawumumuntu uhlale utjhejile ngaso soke isikhathi lapha
 ukhamba khona. Amalanga la abantu sebahlala bakhuluma ngabomaliledinini, lokho
 kwenza bona bangasatjheja ukuvikeleka kweendawo abakhamba kizo kanye
 nokuvikeleka kwabo. Nawumumuntu wengubo balekela ukukhamba wedwa endleleni,
 khulukhulu ethulileko nengaphithizeliko. Nangabe kukhona okusolisako thatha
 amagadango wokuzivikela ngokurhaba. Ngaphambi kobana uledlhe qinisekisa bona
 mbala umuntu omsolelako loyo akukho aphezu kwakho. Nakukhona okusolako
 balekela kunanyana ngimuphi umakhiwo onabantu oseduze nawe. Nawufikako
 batjele ukobana kukhona umuntu nofana abantu osolela kwangathi bakulandela
 ngomnqopho wokukuthumba.

 Kanengi abantu bathunjwa babantu abangabaziko nebafika kibo babathembise
 imisebenzi nofana amathuba wokubathuthukisa babenze abavumi nofana
 abonobuhle abasezingeni eliphezulu. Akukafaneli bona uthembe abantu lula,
 khulukhulu ococa nabo eenkundleni zokuthintana nalabo obonana nabo bunqopha.
 Sebenzisa iinkundla zokuthintana ngokuhlakanipha ukwenzela ukulemuka abantu
 abazokulandela bazenze abangani bakho ngemva kokubona isithombe
 nemininingwana ethileko ngawe kanti ukube bafuna ukukuthumba.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                           Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1        9                         DBE/Novemba 2022
                                       NSC

Kuqakathekile ukuhlala ulindele okhunye nokhunye okumbi okungakwehlela, njeke
hlala uphethe irhasi elilisa iinyembezi ukuze ukghone ukulwisana nanyana ngubani
okuzela nemikhuba engazwisisekiko. Vumela abangani/iinini zakho okungasenani
ezintathu ozithembako ukobana zikghone ukukubona bona ukuphi ngaso soke
isikhathi ngokusebenzisa i-GPS. Ezehlakalweni ezifana nalezi nezibonakala
zenzakalela abantu bengubo abasakhulako kuqakathekile bona umNyango
wezeFundo ngokubambisana nomNyango wezokuPhepha nokuVikeleka ubambe
iimfundobandulo zokuhlomisa ilutjha elisakhulako ngeendlela nangeentlhabagelo
zokuzivikela. Nakubonakala kukhona okwenzakalela omunye umuntu sifanele sisizane
sikhumbule bona isintu sithi: 'Ukutjheja kuyelela,' singazitjeli bona okwenzeka
komunye umuntu kithi angekhe kwenzeka.

                                                    IMITLOMELO YESIGABA B:           10

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                         Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1          10                          DBE/Novemba 2022
                                         NSC

ISIGABA C: IZAKHI NEMITHETJHWANA YOKUSETJENZISWA KWELIMI

UMBUZO 3: ISIKHANGISO

Qalisisa isikhangiso esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI D

                                                     [Sithethwe ku-www.images.com]

3.1       Tlola umhlobo wepambosi osetjenziswe esenzweni esithalelweko emutjhweni
          ongenzasi lo.

          Nakungenzeka ikuphunyule      izandla   bakwa-Dettol   abakazukuthweswa
          ukuziphendulela.                                                                (1)

3.2       Hlathulula umnqopho womtlami wesikhangiswesi wokusebenzisa amafonti
          ahlukahlukeneko esikhangisweni esingehlesi. Ipendulwakho ayibe maphuzu
          AMATHATHU.                                                                      (3)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1                 11                      DBE/Novemba 2022
                                                NSC

3.3       Dzubhula amagama asetjenziswe esikhangisweni esingehla angakwenza
          bona ungawuthengi umkhiqizo lo.                                                   (1)

3.4       Ngokuqala ubujamo bobuso babantu abasesikhangisweni esingehlesi
          ngikuphi OKUBILI umuntu angakuzuza nange asebenzisa umkhiqhizo
          okhangisweko lo?                                                                  (2)

3.5       Thatha igama elithi; 'tere' elisetjenziswe esikhangisweni esingehla wakhe
          ngalo umutjho ozozitlamela wona kuzwakale bona uyayazi ihlathululo yalo.          (1)

3.6       Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana MBONO bese
          usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          I-Dettol   ngiyo           KWAPHELA     isibulalimagqiwana     esiqinisekiswe
          ngamaphesende             ama-99,9 nayimadaniswa       neminye    imikhiqhizo
          yokuhlwengisa.                                                                    (2)
                                                                                            [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1                12                      DBE/Novemba 2022
                                               NSC

UMBUZO 4: IKHATHUNI
Qalisisa ikhathuni engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI E

                                                          [Ithethwe ku-www.cartoons.com]

4.1       Tlola amatshwayo AMABILI abonakala kumma lo abufakazi balokho alila
          ngakho engqondwenakhe.                                                            (2)

4.2       Tlola bona isenzo esithalelweko emutjhweni ongenzasi lo simhlobo bani
          wesitlhadlhuli.

          Kazi umsanyanami lo uzokuthini ngezenzo zakayisezi.                               (1)
4.3       Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo bese utjhugulula             isabizwana
          sokukhomba eduze esithalelweko usenze sikhombe kude.

          Jabu ungakhohlwa bona ngimi ihloko yomuzi lo.                                     (1)
4.4       Khetha ipendulo enembako kezingenzasi.

          Amagama akhulunywa ngumma lo athi: 'Utjho amadoda' aveza umqondo
          welimi …
          A      elinezwelomagama.
          B      elinebandlululo.
          C      elithatha ihlangothi.
          D      elinekolelo enganabufakazi.                                                (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1            13                           DBE/Novemba 2022
                                           NSC

4.5       Hlathulula ngobujamo bokuhlalisana      phakathi   kwamalunga       womndeni
          abonakala ekhathunini engehla le.                                                   (2)

4.6       Ngokubona kwakho ungathi uRhulumende wenarha le wenza ngokwaneleko
          nofana akenzi ngokwaneleko ukulwisana nobujamo obubonakala busenzeka
          ekhathunini engehla le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                        (2)
                                                                                              [10]

UMBUZO 5

Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI F

'NoThabani ngisiza hle! Ngibizela ikoloyi ingise emtholapilo.' 'Mm …! Mm …!' Kuquma
uGijimani. Abentwana nabo baphumile. Badose iindlebe sengathi miqasana.
UBadanile akhulume ngehliziyo athi: 'Akhe ubuzwe nawe ubuhlungu ohlale ungizwisa
bona.' Emva kwesikhatjhana ibuye ihliziyo yobufazi. Athi mhlambe uSomnini
uyamlinga. UBadanile asikime, akhanyise ikesi. Aphume ayiphethe aye ngendlini 5
yokuphekela. UGijimani selahlezi phasi ngamanzinzo, bubhokile ubuhlungu.
Uyazirabhelela kwanje; 'Akhe ubize bakwamnakwethu bangise emtholapilo hle!
Ngitjhile. Qala bona amathumbami atjhe kangangani. Isikhitjhana ebengisembethe
ngiso esenze bona ngitjhe kangaka. Qala nomkhono lo bona unamabhanyaza
angangani. Babake! Khona bengithi ngenzani? Nanjalo nento engikubangisa yona 10
abangiyazi mkami', kuzililela uGijimani. Athule uBadanile amqale. Aphume angatjeli
muntu bona uyaphi. Emva kwesikhathi angene umnakwabo kaGijimani. Amthwale
ngekoloyi amuse emtholapilo. Kuthi phakathi kobusuku babuye. UBadanile ezwe
ngokuduma kwekoloyi bona sebabuyile. Angene uGijimani. Ubotjhwe ihloko le
ngeembhanditjhi ezimhlophe twa. Umkhono nawo ubotjhiwe. Enye ibhanditjhi imbophe 15
amathumbu la. Ufumbethe isitjhutjana samapilisi.

                                                                 [Ithethwe ku-Bathjo Njalo]

5.1       Tlola bona ibizo elithi; 'uGijimani' elisetjenziswe etheksthini engehla le
          limhlobobani webizo.                                                                (1)

5.2       Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo bese ulwangisa/urhwalabhisa igama
          elithalelweko kiwo.

          Emva kwesikhathi angene umnakwabo kaGijimani.                                       (1)

5.3       Tlola bona umutjho ongenzasi lo ukuyiphi indlela yesenzo.

          UBadanile asikime, akhanyise ikesi.                                                 (1)

5.4       Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo bese ujamiselela isakhi esithalelweko
          kiwo ngesinomqondo ophikisana naso.

          Akhe ubize bakwamnakwethu bangise emtholapilo hle!                                  (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1           14                         DBE/Novemba 2022
                                          NSC

5.5       Tlola bona umutjho ongenzasi lo umumethe mhlobobani wesifenqo.

          Abentwana nabo baphumile, badose iindlebe sengathi miqasana.                   (1)

5.6       Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo bese ujamiselela ibinzana lamagama
          athalelweko kiwo ngegama elilodwa.

          UBadanile aphume aphethe ikesi aye ngendlini yokuphekela.                      (1)

5.7       Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo kodwana uveze umqondo wokulandula.

          Isikhitjhana ebengisembethe ngiso esenze bona ngitjhe kangaka.                 (1)

5.8       Ngokuyelela imiThetho nemiThetjhwana yokuTlola nokuPeledwa kweLimi
          lesiNdebele buyelela utlole umutjho ongenzasi lo kodwana ulungise
          okungakalungi kiwo.

          'Babake! Khona bengithi ngenzani?'                                             (1)

5.9       Tjhugulula ikulumo enqophileko engenzasi le uyenze ikulumo engakanqophi.

          UBadanile akhulume ngehliziyo athi: 'Akhe ubuzwe nawe ubuhlungu ohlale
          ungizwisa bona.'                                                               (2)
                                                                                         [10]

                                                        IMITLOMELO YESIGABA C:           30
                                                                    INANI LOKE:          70

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

## Related documents

- [IsiNdebele HL P2 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2022/184e6663-fa0a-4fb9-844b-1d1de7b2b3a7) — isiNdebele HL · QP · 2022 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2023/4479801b-83ae-4d95-803c-66604f7ba1a4) — isiNdebele HL · QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2021/5e584653-7984-4182-8caa-42f4c9b995df) — isiNdebele HL · QP · 2021 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2019/77325662-2952-42cb-afc9-bdba1284c27b) — isiNdebele HL · QP · 2019 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2018/953fd39a-f3c2-4552-8b3d-ab9f07572b6d) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2017/fff2a0e5-c973-4ddf-8ae8-dce15f093087) — isiNdebele HL · QP · 2017 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024-mg/67a83de1-20e6-4835-9a82-a7f7008cd427) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024-mg/21ddb82d-9b0a-42dc-94ef-8a1c7c053996) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024-mg/65f7950d-ccc9-482e-b011-465dfd9eb653) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isindebele/5f0b0dc6-7b0d-4d24-87c0-9f12a05e2fd8) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isindebele/452c407d-5b22-4680-a8e7-9f7d127094cb) — Memo · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
