# isiNdebele HL Grade 12 P1 November 2024 NSC Question Paper

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 1 question paper from the November 2024 NSC, 15 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Question paper
- Year: 2024
- Exam period: November 2024 NSC
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 15

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 P1 November 2024 NSC Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · November 2024 NSC · 2024 · isindebele. Question paper, 15 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024-mg/67a83de1-20e6-4835-9a82-a7f7008cd427) — Memo · 2024 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Confidential

                                             1
                                             2
                                       1 GRAAD
                                           3   12

                                         NATIONAL
                                    SENIOR CERTIFICATE

                                       IGREYIDI 12

                            ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                IPHEPHA LOKUTHOMA (P1)

                                       NOVEMBA 2024

IMITLOMELO: 70

ISIKHATHI: Ama-iri ama-2

                            Iphepha lemibuzweli linamakhasi ali-15.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                     Phendla

### Page 2

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1               2                            DBE/Novemba 2024
                                         NSC Confidential

YELELA

1.        Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU: ISIGABA A, B kanye NESIGABA C.

          ISIGABA A:        Ukufunda nokuzwisisa                               (30)
          ISIGABA B:        Ukurhunyeza                                        (10)
          ISIGABA C:        Izakhi nemithetjhwana yokusetjenziswa kwelimi      (30)

2.        Funda YOKE imiyalo ngokuyelela.

3.        Phendula YOKE imibuzo.

4.        Thoma isigaba ESINYE NESINYE ekhasini ELITJHA.

5.        Thalela ngemva kokuphendula imibuzo YESIGABA NGASINYE.

6.        Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe
          ngayo ephepheni lemibuzo.

7.        Tjhiya umuda OWODWA ngemva kwaleyo naleyo pendulo.

8.        Yelela kobana upeleda amagama ngendlela efaneleko bewutlole nemitjho
          ezwakalako.

9.        Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:

          ISIGABA A:        Pheze imizuzu ema-50
          ISIGABA B:        Pheze imizuzu ema-30
          ISIGABA C:        Pheze imizuzu ema-40

10.       Tlola kuhle nangesandla esibonakalako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                     Phendla

### Page 3

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1              3                         DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

ISIGABA A: UKUFUNDA NOKUZWISISA

UMBUZO 1

Phendula imibuzo engaphasi kwetheksthi eku-1.1 nengaphasi kwesithombe esiku-1.2.

1.1       Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.   Nov

          ITHEKSTHI A

                 AMALUNGELO WOBUNTU NOKUZIPHENDULELA KWABANTU

          1         Inarha yeSewula Afrika yinarha eyaphila isikhathi eside tle ngaphasi
                    komBuso weBandlululo. Kwathi lokha nakuthoma umBuso weNtando
                    yeNengi ngomnyaka we-1994 mhlana amalanga ama-27 enyangeni
                    kaSihlabantangana kwahlonywa ngokusemthethweni amalungelo
                    wobuntu. Umnqopho wamalungelo la kuletha ikululeko ebantwini 5
                    nokuqinisekisa bona iimpilo zabo ziyathuthuka ngehlangothini
                    lezehlalakuhle enarheni le. Amalungelo wobuntu ayikululeko
                    yangokomthetho omunye nomunye umuntu anayo yokwenza
                    nanyana yini ayibona imlungele epilweni kodwana ngendlela
                    engaphuli umthetho nengatlhorisi abanye abantu.                      10

          2         Ngokuya kwe-South African Rights Commission (SARC),
                    ekuyihlangano eqinisekisa ukuhlonitjhwa nokuvikelwa kwamalungelo
                    wobuntu iveza bona umraro omkhulu ngekululeko nangamalungelo la
                    kukobana inengi labantu liwasebenzisa butjhulweni. Lokho kutjho
                    bona liwasebenzisa nalapha kungakafaneli khona bese kugcine kuba 15
                    nabantu abatlhorisekako. Omunye umraro kukobana abantu abazi
                    bona elinye nelinye ilungelo umuntu analo aligedeki lilodwa kodwana
                    likhambisana nokuziphendulela kwakhe. Ihlangano le iveza bona
                    woke umuntu ophilako enarheni le kufanele athi nakathabela
                    ukusebenzisa      amalungelwakhe       athathe       ukuziphendulela 20
                    okupheleleko ukuze yoke into ayenzako ingatlhorisi ihlalakuhle
                    yabanye abantu.

          3         Ilungelo lokuthoma elisisekelo woke umuntu analo lilungelo lokuphila.
                    Ngokuya kwe-Bill of Rights, nakuthiwa omunye nomunye umuntu
                    unelungelo lokuphila kutjho bona woke umuntu kufanele avikeleke 25
                    ekubulaweni. Okuzwisa ubuhlungu kukobana ilungelweli selitlhoriseka
                    khulu amalanga la njengombana sibona eenkolweni abafundi balwa
                    bebabulalane bona ngokwabo, abanye bagcina sele babulala
                    nabotitjhere babo. Lokho kukhombisa ukungabi nokuziphendulela
                    kwabantu benarha le. Kufanele bona omunye nomunye umuntu 30
                    ababalele ipilo yalabo abaseduze kwakhe ukuze ilungelo labo
                    lokuphila livikeleke. Woke umuntu kufanele atlhogomele bekasabane
                    nepilwakhe, angazifaki ebujameni obuzokubeka ipilwakhe engozini.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 4

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1              4                          DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

          4         Ilungelo lesibili eliqakatheke khulu lilungelo lokufunda. Ilungelweli
                    litjho bona woke umuntu ufanele afumane ifundo esisekelo bese labo 35
                    abanetjisakalo yokuragisela iimfundo zabo phambili ngokobana
                    bayokufunda emaZikweni wezeFundo ePhakemeko kukatelelekile
                    bona uRhulumende abasize ngeemali. Kuyadanisa ukubona bona
                    ilungelweli alisasetjenziswa ngokupheleleko. Inengi labafundi
                    alivilaphi ukulisa isikolo ngaphandle kwesizathu esiqinileko 40
                    nesizwakalako. Nanyana kunjalo umBuso ulinikela ithuba lesibili
                    (Second Chance Matric) lokobana lizitlolisele ukutlola iinhlahlubo
                    zegreyidi le-12 kodwana nalo ithubeli alilisebenzisi. Umuntu nakenza
                    njalo usuke angathathi ukuziphendulela ngelungelo lakhe lokufunda.
                    Njengabantu       abanelungelo    lokufunda    kufanele    bazimisele 45
                    ngeemfundo zabo. Woke umuntu nakangasebenzisa ilungelo lakhe
                    lokufunda     angazuza       okukhulu     bekathuthukise    ipilwakhe
                    ngokuzakhela ikusasa elihle.

          5         Ilungelo lesithathu ngelokuphathwa ngokulingana. Ukuphathwa
                    ngokulingana kutjho bona woke umuntu kufanele aphathwe ngendlela 50
                    efanako nelinganako phambi komthetho, kungabi khona ophathwa
                    ngcono ukudlula omunye. Ngetjhudu elimbi mvanje nalo ilungelweli
                    alisasetjenziswa ngefanelo. Ufumana abantu basaragela phambili
                    ngokubandlululana,     khulukhulu   ngokombala.      Eenkundleni
                    zokuthintana kuhlala kunamavidiyo asatjalalisweko lapho abantu 55
                    bombala othileko balwisana nabanye bombala ohlukileko kunewabo,
                    kubangwa ukudelelana nokungahloniphani eendaweni zomphakathi.
                    Umuntu nakathoma azibetha isifuba ngokuba nelungelo lokuphathwa
                    ngokulingana kufanele khonokho akhumbule bona likhamba
                    nokuziphendulela kokuhlonipha nokuphatha abanye abantu 60
                    abaseduze kwakhe kuhle.

          6         Sibabantu sibuye sibe nelungelo lokuphepha nokuvikeleka.
                    Ilungelweli litjho bona omunye nomunye umuntu kufanele avikeleke
                    abe aphephe ezintweni ezingaba yingozi epilwenakhe. Ilungelweli
                    kubonakala abantu abanengi bazimuka bona ngokwabo ngokobana 65
                    babeke iimpilo zabo engozini, khulukhulu ilutjha. Lokha umuntu
                    nakakhamba ebusuku uzifaka engozini yokungakatwa, etjiwe,
                    abetjhwe nofana abulawe babantu. Kwabanye abantu kusuke kube
                    buhlungu nawubona bona ilungelo labeli litlhoriseka emiphakathini
                    abaphila kiyo, njengalokha abantu nabalimalela eenthuthini 70
                    zomphakathi ngebanga leenturhu esele zirhagele khulu amalanga la
                    emkhakheni wezeenthuthi. UmNyango wezokuPhepha nokuVikeleka
                    ukhuphe iimbalobalo ezilinganiselwa emaphesendeni ali-15
                    eziphathelene nezehlakalo zokutlhoriswa kwabantu emakhaya. Lokho
                    kuthikameza ukuphepha kwabo.                                      75

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 5

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1              5                                  DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

          7         Kuyakhanya bona umBuso weNtando yeNengi wenze okukhulu
                    ngehlangothini lokuqinisekisa bona ihlalakuhle yabantu beSewula
                    Afrika ithuthuka khudlwana ngokunikela woke umuntu amalungelo
                    wobuntu. Okuseleko kukobana sibabantu kufanele siqinisekise bona
                    siwasebenzisa ngokufaneleko ukuze sizuze okukhulu ngawo. 80
                    Ivikeleko lamalungelo la lisezandleni zethu soke sibabantu benarha.

                                              [Ithethwe ku-inthanethe yatjhugululelwa esiNdebeleni]

          1.1.1        Ngiwuphi umBuso owahloma ngokusemthethweni amalungelo
                       wobuntu ngokutjho kwesigaba soku-1 setheksthi engehla le?                       (1)

          1.1.2        Hlathulula bona ayini amalungelo wobuntu ngokutjho kwesigaba
                       soku-1 setheksthi engehla le.                                                   (2)

          1.1.3        Tlola imiraro EMIBILI ekuthiwa ilethwa yikululeko namalungelo
                       wobuntu avezwe yihlangano ye-South African Rights Commission
                       ngokutjho kwesigaba sesi-2 setheksthi engehla le.                               (2)

          1.1.4        Ngikuphi okungenziwa babantu ukuze bavikele ilungelo labo
                       nelabanye abantu lokuphila ngokutjho kwesigaba sesi-3 setheksthi
                       engehla le? Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI.                                 (2)

          1.1.5        Kuthiwa ngimuphi unobangela omkhulu owenza bona abantu
                       babhalelwe kuphathana ngokulingana, khulukhulu nabahlangene
                       eendaweni zomphakathi njengokutjho kwesigaba sesi-5 setheksthi
                       engehla le?                                                                     (1)

          1.1.6        Khetha ipendulo enembako kezingenzasi.

                       Owaba nguMongameli wesibili womBuso weNtando yeNengi
                       enarheni le ngu …

                       A    Nelson Mandela.
                       B    Thabo Mbeki.
                       C    Jacob Zuma.
                       D    David Mabuza.                                                              (2)

          1.1.7        Yini eyenziwa ziinkolo zenarha le ukuqinisekisa bona ilungelo
                       labafundi lokulingana ngokobulili aligandelelwa? Ipendulwakho
                       ayibe liphuzu ELILODWA.                                                         (2)

          1.1.8        Ucabanga bona inarha le beyingaba yinarha enjani nangathana
                       woke umuntu bekathathela ukuziphendulela kwamalungelwakhe
                       ehloko? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                    (2)

          1.1.9        Ucabanga bona ngiyiphi indima engadlalwa ziinkolo ukuqinisekisa
                       bona   abafundi    bayawazi     bebawasebenzisa      ngefanelo
                       amalungelwabo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                             (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                            Phendla

### Page 6

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1             6                        DBE/Novemba 2024
                                       NSC Confidential

          1.1.10       Ngokubona kwakho, ingabe umBuso weNtando yeNengi wenza
                       ngokwaneleko nofana awenzi ngokwaneleko ukuqinisekisa bona
                       abantu baba nokuziphendulela emalungelweni abaphiwe wona?
                       Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                            (2)

          1.1.11       Tshwaya ngelihlo elihlabako ngokuba khona kwamalungelo
                       amanengi kangaka enarheni yeSewula Afrika. Ipendulwakho ayibe
                       liphuzu ELILODWA.                                                 (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 7

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1              7                          DBE/Novemba 2024
                                        NSC Confidential

1.2       Qalisisa iinthombe ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI B

                        ISITHOMBE 1                         ISITHOMBE 2

                        ISITHOMBE 3                         ISITHOMBE 4

                                                             [Zithethwe ku-www.images.com]

          1.2.1        Tlola bona ibhugwana yomThethosisekelo esesithombeni soku-1
                       kezingehla yahlonywa ngamuphi umnyaka.                                 (1)

          1.2.2        Tlola bona isithombe sesi-2 nesesi-3 kezingehla zithinta maphi
                       amalungelo wobuntu asisekelo.                                          (2)

          1.2.3        Tlola bona okuvezwe esithombeni sesi-4 kezingehla kuhlathulula
                       ukuthini ngehlangothini lamalungelo wobuntu.                           (1)

          1.2.4        Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO
                       IQINISO bese usekela isiqunto osithetheko ngephuzu ELILODWA.

                       Epilweni yamambala kubonakala woke umfundi alithabela ilungelo
                       lakhe lokufunda.                                                       (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 8

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1             8                         DBE/Novemba 2024
                                       NSC Confidential

          1.2.5        Ngokuyelela okutjhiwo sigaba sesi-6 setheksthi eku-1.1 nalokhu
                       okwenzeka esithombeni sesi-3 setheksthi eku-1.2 ucabanga bona
                       yini engenziwa mapholisa wenarha le ukukhandela izipi ezenzeka
                       emkhakheni wezeenthuthi zomphakathi ukuze ilungelo lokuphepha
                       labakhweli livikeleke? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.        (2)

          1.2.6        Ingabe umNyango wezeFundo wenza ngokwaneleko nofana
                       awenzi ngokwaneleko ukuqinisekisa bona woke umuntu
                       uyalifumana ithuba lokufunda njengelungelo lakhe elisisekelo?
                       Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                             (2)

                                                          IMITLOMELO YESIGABA A:          30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 9

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1          9                         DBE/Novemba 2024
                                    NSC Confidential

ISIGABA B: UKURHUNYEZA

UMBUZO 2

Fundisisa itheksthi engenzasi bese uyayirhunyeza ngokwemiyalo onikelwe yona.

IMIYALO:

1.       Ngamagama angadluli kwama-70, rhunyeza ngendima uveze ekufanele
         ukwenze ukuze uphumelele nawuyokuhlungelwa umsebenzi.
2.       Rhunyeza ngendima eyodwa emumethe amaphuzu alikhomba.
3.       Ungabuyeleli utlole isihloko setheksthi.
4.       Tlola inani lamagama owasebenzisileko ekupheleni kwesirhunyezo sakho.

ITHEKSTHI C

     EKUFANELE UKWENZE UKUZE UPHUMELELE NAWUYOKUHLUNGELWA
                           UMSEBENZI

Ukuqeda igreyidi le-12 kuthuthukisela omunye nomunye umfundi esigabeni esitjha
sepilwakhe. Isigabesi simenza akhethe phakathi kokuragela phambili neemfundo
zakhe zemaZikweni aPhakemeko wezeFundo nofana ayokufuna umsebenzi. Kanengi
okuvane kube sitjhijilo kilabo abakhetha ukuyokufuna umsebenzi kungaphumeleli
nabahlungelwa imisebenzi evane bafake iimbawo zayo. Nakhu ekufanele ukwenze
ukuze uphumelele nawuhlungelwa umsebenzi othileko.

Ngaphambi kobana uyokuhlungwa yenza irhubhululo ngekhamphani ezabe ikuhlunga
ukghone ukwazi bona ikhiqiza imikhiqizo enjani nofana inikela ngezenzelwa ezinjani.
Lokhu kuzokwenza bona ukghone ukuphendula imibuzo ephathelene nalokho
okwenziwa yikhamphani leyo. Rhubhulula ngemibuzo amakhamphani avamise
ukuyibuza abantu lokha nabahlungelwa umsebenzi ofana nalo ozabe uhlungelwa
wona bewulinge nokuyiphendula ngendlela enembako. Nawenze njalo uzabe
sewukulungele ukuqalana nabantu abazokuhlunga ngendlela yobuso nobuso.

Ilembatho lakho nawuyokuhlungwa yinto yokuthoma etjela abaqatjhi bakho okukhulu
ngawe. Njeke yembatha ngendlela efaneleko, ekunikela isithunzi nezokwenza uzizwe
unokuzithemba. Lokhu akutjho bona wembathe izembatho ezitjha nezibizako kodwana
akube zizembatho ezifanele ubujamo okibo. Qinisekisa bona ufika ngesikhathi
endaweni      omenyelwe       bona     uzokuhlungelwa        kiyo.    Ukuladelwa
kungakuhlangahlanganisa bekunikele nabantu abazokuhlunga umkhumbulo wokobana
awunarhuluphelo lomsebenzi lowo.

Linga ngakho koke okusemandlenakho bona ungathukwa nasele uhlungwa.
Ukuthukwa kwenza umuntu alahlekelwe kukuzithemba bekakhohlwe koke
okuqakathekileko akwaziko okumayelana nomsebenzi ahlungelwa wona. Omunye
nomunye umuntu nakahlungwako uphunyeleliswa yindlela azihlathulula ngayo
ebantwini abamhlungako bona umumuntu onjani. Zihlathulule ngokupheleleko
nangendlela ezokwenza bona abakuhlungako babe nekareko lokukuqatjhela
umsebenzi lowo.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 10

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1         10                                   DBE/Novemba 2024
                                    NSC Confidential

Into eyenza inengi labantu lingaphumeleli nalihlungwako kuhlahlatha lokha nalibuzwa
umbuzo othileko ngebanga lokungakazwisisi bona umbuzo uthini. Ngalokho-ke
qinisekisa bona uzwisisa omunye nomunye umbuzo obuzwa wona ngaphambi kobana
uwuphendule. Indlela abantu abarhuluphelele ukufumana umsebenzi ngayo ibenza
bagcine bakhuluma amanga ngelwazi namakghono wabo, bakhohlwe nokobana lokho
kungabenza bona bagcine bangakaqatjhwa. Koke okukhulumako nawuphendula
imibuzo ozabe ubuzwa yona akube liqiniso kwaphela.

Nanyana inengi labantu lithi imisebenzi ayikho nje kodwana iqiniso kukobana kubamba
ezumako!

                                    [Ithethwe ku-inthanethi yatjhugululelwa eLimini lesiNdebele]

                                                            IMITLOMELO YESIGABA B:                  10

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                         Phendla

### Page 11

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1               11                            DBE/Novemba 2024
                                          NSC Confidential

ISIGABA C: IZAKHI NEMITHETJHWANA YOKUSETJENZISWA KWELIMI

UMBUZO 3: ISIKHANGISO

Qalisisa isikhangiso esingenzasi usizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI D

                                    LALUPHOLILE PHARMACY

BOKE ABAPHETHWE MGOMANI ABEZE SIZOBALAPHA NGEMITJHOGA
ENAMANDLA NGENDLELA ERARAKO. NAWUTHENGAKO UZOKUNIKELWA
ISAPHULELO SAMAPHESENDE AMA-50.

RHABA! IKWALI YAMUVA IPHAPHA NESIBHUKU.

Imibandela:
   Sithengisela abaphethe incwadi ebuya kwadorhodera ebufakazi bokobana mbala baphethwe
    mgomani kwaphela.
   Umuntu munye akakavunyelwa ukuthenga imikhiqizo edlula kwemibili.
                                                                 [Sithethwe ku-www.images.com]

3.1       Tlola igama elibonakala liyibhrendi yayo yomibili imitjhoga ekhangiswe
          esikhangisweni esingehlesi.                                                             (1)

3.2       Tlola umsebenzi owenziwa ngebakwaLalupholile Pharmacy.                                  (1)

3.3       Dzubhula amagama asetjenziswe esikhangisweni esingehlesi angakwenza
          bona ungakghoni ukuzithengela imitjhoga le nanyana uyifuna kodwana
          ungakayi kwadorhodera.                                                                  (1)

3.4       Dzubhula amagama asetjenziswe njengesaga esikhangisweni esingehlesi.                    (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                       Phendla

### Page 12

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1              12                            DBE/Novemba 2024
                                         NSC Confidential

3.5       Khetha ipendulo enembako kezingenzasi.

          Amagama athi; 'Nawuthengako uzokunikelwa isaphulelo samaphesende
          ama-50' asetjenziswe esikhangisweni esingehlesi amumethe umqondo
          welimi …

          A       lokudlelezela.
          B       lezwelomagama.
          C       lokurogela.
          D       lokuncenga.                                                                  (1)

3.6       Madanisa iindlela imikhiqizo emibili ekhangisweko le esetjenziswa ngayo
          lokha umuntu nakayisebenzisela ukuzilapha umgomani.                                  (2)

3.7       Tjhugulula ikulumo        enqophileko   engenzasi   le   uyenze   ibe   yikulumo
          engakanqophi.

          'Umuntu munye akakavunyelwa ukuthenga imikhiqizo edlula kwemibili'; kutjho
          umphathisitolo.                                                                      (1)

3.8       Tshwaya    ngokutjhayisana    kwemiqondo     esetjenziswe   emagameni
          akhangisako nemibandeleni. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                      (2)
                                                                                               [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 13

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1              13                                DBE/Novemba 2024
                                         NSC Confidential

UMBUZO 4: IKHATHUNI
Qalisisa ikhathuni engenzasi uyizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI E

                                                            [Ithethwe ku: www.images.com]

4.1       Tlola OKUKODWA okukhombisa bona ubaba osekhathunini engehla le
          akakhulumi kodwana uyacabanga.                                                              (1)

4.2       Rhunyeza ummongo wekhathuni engehla le ngephuzu ELILODWA.                                   (2)

4.3       Tlola isandiso sesikhathi esisetjenziswe ekulumeni kamma osekhathunini
          engehla le.                                                                                 (1)

4.4       Khetha ipendulo enembako kezingenzasi.

          Ikulumo kamma osekhathunini engehla le ethi; 'Asiye! Ngena, uthengele
          mina-ke namhlanjesi' iveza ilimi …

          A      lokukhohlisa.
          B      lokudlelezela.
          C      lokwenzisa.
          D      elithatha ihlangothi.                                                                (1)

4.5       Ucabanga bona kungaba yini isizathu esenza ubaba osekhathunini engehla
          le aqaleke kwanga akafuni ukuthengela umma lo inyama njengombana
          amkatelela bona amthengele? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                            (2)

4.6       Tlola ngokuzeleko i-akhronimi ethi; 'KFC' esetjenziswe ekhathunini engehla
          le.                                                                                         (1)

4.7       Tshwaya wenabe ngobungozi umntwana ovezwe ekhathunini engehla le
          angaba nabo ngokubona isehlakalo esenziwa ngumma kubaba lo.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                                        (2)
                                                                                                      [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                           Phendla

### Page 14

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1          14                           DBE/Novemba 2024
                                     NSC Confidential

UMBUZO 5

Funda itheksthi engenzasi uyizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI F

Alale obungangani mhlokho uBadanile, ingani bekungatjhisi khulu njengemhleni. Izulu
liwucimile umtjhiso. Izulu lamalanga la lina ngomoya ophephula izindlu. 'Siyalifuna lona
kanti nezindlu asinazo. Abanye bathi balele, kube thina silele sijamile' kucabanga
uBadanile. Ukusa kwangoMvulo kwabonwa nguye. Wathunyathunyisa intuthu
njengabanye abafazi alungiselela abentwana bonyana bathi nabaya esikolweni 5
bakhambe bathe ukurhamula itiyana, ingani namhlanje urhulwabo ubenze abantu
ngokubaphathela uburotho.

Nanamhlanjesi uBadanile usathabile, naye akazi bonyana uthabeleni. Mhlamunye
yikulumakhe nodadwabo loya ohlala eOgies kwazi bani? Uvuma nengonyana eyaziwa
nguye yedwa. Uyatjhagala umfazi, uyabutha bewuyokupha neenkukhu. Naku-ke 10
omunye umraro, ubuye umcabango wokubuyela kwabo. Akekho umuntu ongabhesela
ukudulwa sengathi mlilo wesikhotha nawubhulwa ngemigodla. UBadanile abavukelwe
ziinhlabi ezwe kwangathi sewuyadulwa, kufike nomcabango wokuya esondweni, alo
enzeni? UBadanile bekazi bona nakunguGijimani yena, nakuphele inyanga bayinja
nomqasa, abe akunanto angamtjela yona ayizwe. Alo ngombana nezulu amalanga la 15
liyana nje uyokulalaphi nabentwana. UBadanile sele adine abantu ngokubalekela kibo,
sewuthi kungcono balale ngaphandle, kwamanye amalanga balala ngapha kuhlala
khona iinkukhu.

                                                                [Ithethwe kuBatjho Njalo]

5.1       Tlola umhlobo wesifenqo osetjenziswe emutjhweni ongenzasi lo.

          Alale obungangani mhlokho uBadanile.                                               (1)

5.2       Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo kodwana utlole isirhunyezo segama
          elithalelweko kiwo.

          Ukusa kwangoMvulo kwabonwa nguye.                                                  (1)

5.3       Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo bese ujamiselela ibinzana lamagama
          athalelweko kiwo ngegama elilodwa.

          Kwamanye amalanga balala ngapha kuhlala khona iinkukhu.                            (1)

5.4       Ngokuyelela imiThetho nemiThetjhwana yokuTlola nokuPeledwa kweLimi
          lesiNdebele buyelela utlole umutjho ongenzasi lo ulungise okungakalungi
          egameni elithalelweko kiwo.

          Mhlamunye yikulumakhe nodadwabo loya ohlala eOgies kwazi bani?                     (1)

5.5       Hlathulula bona isilungelelo esithalelweko egameni elithi; 'nengonyana'
          emutjhweni ongenzasi lo simumethe muphi umqondo.

          Uvuma nengonyana eyaziwa nguye yedwa.                                              (1)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 15

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1          15                       DBE/Novemba 2024
                                     NSC Confidential

5.6       Ingabe isakhi esithalelweko emutjhweni ongenzasi lo simumethe muphi
          umqondo wesikhathi sesenzo?

          Nanamhlanjesi uBadanile usathabile.                                         (1)

5.7       Dzubhula amagama abomakhambisana/akhambisanako asetjenziswe
          etheksthini engehla le uzakhele ngawo umutjho ozozitlamela wona
          kubonakale bona uyayazi ihlathululo yawo.                                   (2)

5.8       Tjhugulula igama elingundaweni elisetjenziswe emutjhweni ongenzasi libe
          libizo bese uzakhela ngalo umutjho ozozitlamela wona.

          Kufike nomcabango wokuya esondweni.                                         (2)
                                                                                      [10]

                                                        IMITLOMELO YESIGABA C:        30
                                                                    INANI LOKE:       70

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

## Related documents

- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024-mg/21ddb82d-9b0a-42dc-94ef-8a1c7c053996) — isiNdebele HL · Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024-mg/65f7950d-ccc9-482e-b011-465dfd9eb653) — isiNdebele HL · Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isindebele/5f0b0dc6-7b0d-4d24-87c0-9f12a05e2fd8) — isiNdebele HL · Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2023/4479801b-83ae-4d95-803c-66604f7ba1a4) — isiNdebele HL · QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2022/e9ec71fd-3b11-4139-a289-a5112539d16d) — isiNdebele HL · QP · 2022 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2021/5e584653-7984-4182-8caa-42f4c9b995df) — isiNdebele HL · QP · 2021 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isindebele/452c407d-5b22-4680-a8e7-9f7d127094cb) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May-June 2024 MG.docx](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-3-isindebele/63136439-bf26-44bf-a7ce-d363817b95ce) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2023-mg/059d850a-eeeb-42a1-9f47-877595d183f9) — Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2023-mg/9507e1b4-42ec-497c-a823-0e9be86e9615) — Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2023-mg/b40b1497-1495-4f5f-9939-4d59d140d8bd) — Memo · 2023 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
