# isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2015 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2015, 22 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2015-memo/962b2d5b-a8a4-4ca2-8e9f-e9a14e81a496
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2015
- Exam period: NSC Supplementary Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 22

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2015-memo/962b2d5b-a8a4-4ca2-8e9f-e9a14e81a496)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2015 · isindebele. Memorandum, 22 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 Feb-March 2015](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2015/d32174bf-4c06-46b6-a6ec-e8eb41886973) — QP · 2015 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                         NATIONAL
                                    SENIOR CERTIFICATE

                                        IGREYIDI 12

                           ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                    FEBHERBARI/MATJHI 2015

                                       IMEMORANDAMU

IMITLOMELO: 80

                             Imemorandamu le inamakhasi ama-22.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                 Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2             2                  DBE/Febherbari–Matjhi 2015
                                    NSC – Imemorandamu

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA

1.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
          tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
          umbuzo omude nomfitjhani ngenovela eyodwa nofana umdlalo
          owodwa).

2.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
          eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.

3.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
          ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
          newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule
          imibuzo yomi-4, tshwaya umbuzo munye omfitjhani namunye omude
          ngaphasi kwesigaba ngasinye).

4.        Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
          elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko, tshwaya yokuthoma. Yesibili
          ungayitjheja (Ungayitshwaya).

5.        Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
          lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo.

6.        Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
          elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
          emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.

7.        Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide).
          Nangabe inani lamagama asetjenzisweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
          umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
          khulu tshwaya ufike enanini elibekiweko nofana cocisana nabaphathi bakho.
          (Tjheja: Sebenzisa igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).

8.        Imibuzo emifitjhani.
          Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
          ipendulwakhe akangajeziswa.

9.        YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
          liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono omuhle
          nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo esimbi azinikelwa
          umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela (IMITLOMELO YOKE
          NGEYOKUSEKELA).

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 3

IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com                      3                                                                    DBE/Febherbari–Matjhi 2015
                                                                            NSC – Imemorandamu

ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUHLOLA INDABA YEZEMITLOLO: IINKONDLO [10 AMAMAKSI]
     Iqhinga                       Ngokudluleleko                   Ngokwekghono                     Ngokulingeneko                     Ngokusisekelo                    Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO                         8–10                             6–7                               4–5                               2–3                               0–1
                            -Umfundi uhlathulule isihloko      -Umfundi utjengise ukuzwisisa     -lsihloko usizwisise              -Isihloko akakasizwisisi kuhle.   -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo:   ngokungeneleleko begodu            isihloko.                         bewasihlathulula ngendlela        -Ubuyelele amaphuzu kezinye       azizwakali begodu
Ukungenelela kokunikelwa    uwathinte woke amaphuzu                                              ephakathi. Imininingwana          iindawo uveze namaphuzu           azikanamatheli esihlokweni
kwamaphuzu azwakalako,      amayelana nekondlo.                -limpendulo pheze                 ayikavezwa yoke.                  angafunekiko.                     esinikelweko, kubudisi
ukusekela kanye nelwazi                                        ziyakhambelana nesihloko.                                           -Akakatloli amaphuzu              ukuzilandela ngombana
lekondlo.                   -Uphendule ngendlela ehle                                            -Amaphuzu amanengi asekela        azwakalako/Amaphuzu               azikhambelani nombuzo.
                            khulu. Kunamaphuzu amanengi        -lmibono esekelweko ikhona        imibono akakavezwa ngendlela      awatlolileko akakasekelwa kuhle   -Uhlulekile ukunikela iimpendulo
                            asekelwe ngokunemba begodu         kodwana ayikavezwa yoke           eyanelisako. Unelwazi             bekwazwakala.                     ekungizo.
7 AMAMAKSI                  anqotjhiswe ekondlweni.            begodu ayikasekelwa               elisezingeni eliphasi lekondlo.   -Akayazi kuhle ikondlo Ie.        -Amaphuzu ambalwa
                                                               njengombana bekulindelekile.                                                                          awanikeleko akakasekelwa.
                            -Ikondlo uyizwisise kuhle khulu.                                                                                                         -Umfundi ikondlo akayazi kuhle.
                                                               -Kunobufakazi obutjengisa
                                                               bonyana uyayizwisisa ikondlo.

ISAKHIWO NELIMI             -Umtlolo unesakhiwo esihle         -Umtlolo unesakhiwo esihle        -Bukhona ubufakazi besakhiwo      -lkondlo ayikethulwa ngefanelo.   -Kubudisi ukutjho bonyana
                            khulukhulu nokusekelwa             nokusekelwa kwemibono             sekondlo.                                                           kukhulunywe ngokwanelisako
                            kwemibono okulandelekako.          okulandelekako.                                                     -Ukungakahlelwa kuhle ngikho      ngesihloko.
Isakhiwo, ukulandelana                                                                           -Ikondlo ayinakho                 okwenza ukulandelana              -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
kwamaphuzu kanye            -Isingeniso, isiphetho neengaba    -lsingeniso, isiphetho neengaba   ukunamathelana kwamaphuzu         kwamaphuzu kungezwakali.          kwesakhiwo nanyana
nokwethulwa: Ukuzwakala     kuhleleke kuhle khulu.             kuhleleke kuhle.                  begodu ayilandeleki.              -Kuneemphoso ezinengi zelimi      ukulandelana kwamaphuzu.
kwelimi kanye nokuzwakala                                                                                                          begodu nokusetjenziswa kwelimi    -Ilimi elisetjenzisiweko
kwamaphuzu.                 -lmibono iyazwakala                -lmibono iyazwakala               -Kuneemphoso ezenziwe             okunganembiko kwenza umtlolo      Iisezingeni eliphasi khulu
                            beyisekelwe kuhle khulu.           beyisekelwe kuhle.                elimini, ekuzwakaleni kwekondlo   lo ungezwakali.                   begodu alizwakali.
3 AMAMAKSI                                                                                       kanye nekuhlelweni kodwana
                            -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa     -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa    iingaba zakhiwe kuhle.
                            kwamaphuzu kuhle kutjengisa        kwamaphuzu kuhle.
                            ukutjhuja kwengqondo.
IRHERHO LAMAMAKSI                        8–10                               6–7                               4–5                               2–3                               0–1

YELELA: Nangabe umfundi akakatloli okukhambelana nombuzo/ nokumumethweko begodu sewazitlolela umtlolo nje ongavezi okubuziweko, mtlomelise i-0 kokubili
        okumumethweko, isakhiwo nelimi

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                 Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2             4                 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
                                    NSC – Imemorandamu

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO

ISIGABA A: IINKONDLO

UMBUZO 1: ITJHUGULUKO – JK Mahlangu

1.1       Ummongo-ndaba ngilokho imbongi ekhuluma ngakho ekondlweni. Iinthombe-
          ngqondo magama alinganisa into enye nenye, abumbeka emkhumbulweni
          womuntu. Ummongo-ndaba wekondlo le usitjela ngomuntu owabe azinikele
          ebulelesini kodwana ngokukhamba kwesikhathi watjhuguluka, wabona bona
          ubulelesi abubhadeli. Njeke usihlathululela ngezenzo ezimbi abegade azenza
          nokuthi kweza njani bona agcine sele atjhugulukile.

          Imbongi isebenzise iinthombe-ngqondo ezilandelako ukusivezela tjhatjhalazi
          ummongo-ndaba wayo.

          Ukungafuni kufuna > Mqondo-phikisana – Imbongi isivezela umqondo
          wokobana nabakuyalako kufanele ulalele nanyana into leyo ungakhambisani
          nayo.
          Uzenze usiyazi ungazi > Mqondo-phikisana – Imbongi isebenzise lomhlobo
          wesithombe-ngqondo ukusivela bona indlela ebeyiziphatha ngayo beyizitjela
          bona iyazi kanti ayazi.

          Zabantu zazidojwa ngodli, zaziba ngezami ngodli > Isilingisi – Iinthombe-
          ngqondo lezi zisivezela ukugandelela bona gade ithathela abantu izinto zabo
          ngekani.
          Bapatjazwe babe bovu be! > Isilingisi – imbongi isivezela bona nabegade
          umuntu aba nekani lokha nayifuna ukumthathela into beyimbetha kabuhlungu
          abe aphume iingazi.
          Ngavakatjhela 'ngelawini' ngisanuka umkghatho, ngakhiwa 'lilawu', >
          Isingathekiso – ngesithombe-ngqodwesi imbongi isihlathululela bona
          yathoma ukubotjhwa isese yincani begodu nesimilo sayo sakhiwa lijele.
          Ngangigangela saqhegwana, Ngangigangela sasilukazi, > iimfaniso - Imbongi
          isebenzise iimfaniso lezi ukusivezela bona beyilelesela woke umuntu,
          ingakhethi bona umdala nofana umncani, ingakhethi bona umumuntu
          wengubo namkha wembaji.
          Ijele kwakulikhaya, > Lirhwala/Isingathekiso – Imbongi Ibiza ijele ngekhabo
          ngomnqopho wokusivezela bona kiyo ukubotjhwa bekungasese yinto
          ebuhlungu kodwana besele kuyinto eyijayeleko.
          Lona lingitjhiye nobani? > Sisenzasamuntu – Imbongi isebenzise isithombe-
          ngqondo sesenzasamuntu ngomqopho wokuveza bona ijele besele limjayele
          kangangokuthi belingamrarekela nakangakabotjhwa.
          Wenziwa kukhula > Umqondo-minengi - Imbongi isebenzise igama elithi
          khula ukusivezela umqondo wokukhula kokuluphala nokungazi ngezinto
          zabantu abatjha.

          Nasiyelela indlela iinthombe-ngqondo ezingehla nendlela ezihlathululwe
          ngayo singatjho bona ziwuveza epepeneneni ummongo-ndaba wekondlo le.              [10]

                                        NOFANA

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2               5                     DBE/Febherbari–Matjhi 2015
                                      NSC – Imemorandamu

UMBUZO 2: INTATHA – JK Mhlangu

2.1       Ligama elithi, uLayiwe nelithi Nolahliwe.                                                (2)

2.2       Lilang' elikhanyisa kukhanya.                                                            (1)

2.3       Lisijameleli segama elithi, ... ngifako/... ngihlongakalako/... ngibhubhako.             (1)

2.4       Sisitjho.
          Simumethe   umqondo          wokobana       imbongi    iyazikhakhazisa/iyazitjela
          ngoNomalanga wayo.                                                                       (2)

2.5       Akusilo iqiniso, imbongi ilila ngokuhlongakalelwa nguNomalanga ngombana
          emudeni wama- 39, imbongi ithi, 'Langitjhiya nelinzim' ilifu'.                           (2)

2.6       Igama elisetjenziswe yimbongi emudeni wama-29 elithi, 'lingakatjhingi'
          lihlathulula bona imbongi ifuna ukukhohlwa ngoNomalanga ingakafi bese
          elisemudeni wama-30 elithi, 'selatjhinga' lihlathulula bona ilibale uNomalanga
          nanyana ingasaphili. Ngamanye amagama ingasamkhumbula nanyana
          ingasaphili.                                                                             (2)
                                                                                                   [10]

                                          NOFANA

UMBUZO 3: ISILILO SENYONI – JK Mahlangu

3.1       Itlawana/Ubutlawana bami sebuyala.                                                       (1)

3.2       Noman' iinyoni zingatjho, Bona ngiphaphele safuthi./Eziny' iinyoni ziyangisola.          (1)

3.3       Ngingasafuduka ngitjho
          Lisina ngesinanja.                                                                       (1)

3.4       Yivumelwano-yeqa.
                           ...-a
                           ...-i
                           ...-a
                           ...-i                                                                   (1)

3.5       Kubamba     ezumako    simumethe    umqondo    wokobana umntazana
          ozozifumanela isokana ngokhambe alifuna/Mntazana okhamba iminyanya
          abe hlangana nabanye abantu khulukhulu amasokana.                                        (2)

3.6       -    Igama, -ehle! elisetjenziswe emudeni woku-1 limumethe umqondo wento
               ekarisako/eqalekako/ehlamazana.
          -    Igama, hle! elisetjenziswe emudeni we-2 limumethe umqondo wokubawa
               wokuncenga/wokuzirabhelela.                                                         (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                        Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2             6                 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
                                    NSC – Imemorandamu

3.7       Imbongi iphumelele kuhle ukusebenzisa isithombe-ngqondo sesingathekiso/
          izibize ngenyoni/ngezuba kuthi lo ekhuluma ngaye ekulisokana
          ilingathekise/ilibize ngomuthi ukuveza bona yona imbongi imntazana
          ozifunela isokana ezalithanda unomphela.                                          (2)
                                                                                            [10]

                                         NOFANA

UMBUZO 4: IPI YERHOLWENI – DM Jiyane

4.1       Ikule.
          Isibhuku.
          Umkhonto.
          (Iimpendulo EZIMBILI kezingehla)                                                  (2)

4.2       Izandla neenyawo zakaNdebele zadliwa ziinsimbi.                                   (2)

4.3       Kuveza umqondo wokwenzeka kwezinto nangendlela ekwenzeke ngayo
          ukuduma kwezulu, ukutjha nokuhlwa okubujamo obuhlukeneko.                         (2)

4.4       Umhlobo wesithombe-ngqondo ovezweko sifaniso, imbongi ifanisa ukubulawa
          kwabantu ngobunengi/msinyana njengeempukani.                                      (2)

4.5       Ikhetho-magama elisetjenziswe yimbongi lisivezela ukuhlukahlukana
          kwemihlobo yabantu abebasepini le, ngomnqopho wokugandelela indlela ipi
          le eyayiyikulu ngakho nokuveza bona kwakungasaqalwa bona sele
          badatjukelwe.                                                                     (2)
                                                                                            [10]

                                         KANYE

UMBUZO 5: MMA AFRIKA – DM Jiyane

5.1       Ikhethululo/Kwakhethululeka.                                                      (1)

5.2       Singathekiso.                                                                     (1)

5.3       -    Ukutlhoga sakho kubhica ngamanzi.
          -    Okungapheliko kuyahlola.                                                     (2)

5.4       5.4.1      Abantu babulalene sekwanele./Abantu babulewe kwanele.                  (1)

          5.4.2      Abantu babotjhiwe sekwanele.                                           (1)

5.5       Ihlathulula bona abantu be-Afrika basala banganalitho amabhuru abathathela
          koke/Wasala ungenalitho.                                                          (2)

5.6       Kusisenzeko samambala ngombana ummongo-ndaba wekondlo le
          libandlululo nokuthathelwa kwabantu abanzima izinto zabo ngabamhlophe
          nekuzizinto ezenzeka kwamambala eSewula Afrika.                                   (2)
                                                                                            [10]

                                                         IMITLOMELO YESIGABA A:             30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 7

IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com                    7                                                                    DBE/Febherbari–Matjhi 2015
                                                                          NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: INOVELA

UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana

IGRIDI YOKUTSHWAYA I-ESEYI

     Iqhinga                        Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                     Ngokulingeneko                     Ngokusisekelo                   Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                             9–11                              6–8                               4–5                             0–3
                            -Uphendule umbuzo kuhle          -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise             -lsihloko akakasizwisisi kuhle   -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa              ngokudluleleko.                                                    bewasihlathulula ngendlela       nemininingwana ayikavezwa        azizwakali begodu
                            -Uhlathulule isihloko            -limpendulo pheze                 ephakathi kodwana                yoke.                            azikanamatheli esihlokweni
kwesihloko:                 ngokungeneleleko begodu          ziyakhambelana nesihloko.         imininingwana ayikavezwa yoke.                                    esinikelweko, kubudisi
Ukungenelela kwesihloko     uwathinte woke amaphuzu                                                                             -Amaphuzu asekelako              ukuzilandela nanyana
nokuzwisisa itheksti.       amayelana nomtlolo.              -lmibono esekelweko ikhona        -Amaphuzu amanengi asekela       nakhambelana nesihloko           azikhambeleni nombuzo.
                                                             kodwana ayikavezwa yoke           imibono akakavezwa ngendlela     mancani khulu.                   -Uhlulekile ukunikela iimpendulo
                            -Uphendule umbuzo kuhle.         begodu ayikasekelwa               eyanelisako.                                                      ekungizo.
15 AMAMAKSI                 -Uphendule ngendlela ehle.       njengombana bekulindelekile.                                       -Unelwazi elincani khulu         -Amaphuzu ambalwa
                            Kunamaphuzu amanengi                                               -Unelwazi elisezingeni           lomtlolo                         awanikeleko akakasekelwa.
                            asekelwe ngokunembako            -Kunobufakazi obutjengisa         eliphakathi lomtlolo.                                             -Umtlolo akawazi.
                            anqotjhiswe emtlolweni.          bonyana umtlolo uwuzwisisile.

                            -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                            khulu.
ISAKHIWO NELIMI                          8–10                              6–7                              4–5                               2–3                             0–1
                            -Umtlolo uhleleke kuhle.         -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi besakhiwo     -Isakhiwo asikathulwa            -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa        Kunesingeniso, iingaba           kwemibono okulandelekako.         somtlolo.                        ngefanelo.                       kukhulunywe ngokwanelisako
                            nesiphetho ezisezingeni elihle                                                                      -Ukungakahlelwa kuhle ngikho     ngesihloko.
komqondo.                   ngokudluleleko.                  -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho                okwenza ukulandelana             -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
Ilimi, iphimbo nesitayela                                    kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana kwamaphuzu        kwamaphuzu kungezwakali.         kwesakhiwo nanyana
okusetjenziswe endabeni.    -Kunokuthuthuka kwamaphuzu                                         begodu awulandeleki.             -Kuneemphoso ezinengi zelimi     ukulandelana kwamaphuzu.
                            begodu azwakala kuhle.           -lmibono ivezwe beyasekelwa                                        begodu nokusetjenziswa kwelimi   -Ilimi elisetjenzisiweko
                                                             yezwakala.                        -Kuneemphoso ezenziwe            okunganembiko kwenza umtlolo     Iisezingeni eliphasi khulu
10 AMAMAKSI                 -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa                                     elimini, ekuzwakaleni kwendaba   lo ungezwakali.                  begodu alizwakali.
                            kwamaphuzu kuhle bekutjengisa    -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa    kanye nekuhlelweni.
                            ukutjhuja kwengqondo.            kwamaphuzu kuhle.                 -Iingaba zakhiwe kuhle.
IRHERHO LAMAMAKSI                       20–25                            15–19                             10–14                              5–9                             0–4

YELELA: Nangabe umfundi akakatloli okukhambelana nombuzo/nokumumethweko begodu sewazitlolela umtlolo nje ongavezi okubuziweko, mtlomelise i-0
kokubili okumumethweko, isakhiwo nelimi.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                             Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2             8                 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
                                    NSC – Imemorandamu

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO

UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Umlayezo ngilokho umtloli afuna bona kufike emikhumbulweni yabantu abafunda
inovelakhe. Abalingisi babantu umtloli abasebenzisileko enovelini ngomnqopho
wokobana badlulise imilayezo ehlukahlukeneko. Ukuze umtloli aphumelele ukudlulisa
imilayezo uthatha abalingisi bakhe abanikele iimilo ezithileko ezizomsiza bona
abalawule ngendlela afuna bona umlayezo wakhe uzwakale ngayo. Umlayezo
ungathulwa ngeemilo nangezenzo ezimbi nofana ezihle zabalingisi. Kilomtlolo
sizokutjheja iimilo nezenzo zakaMavela, uNaMtshweni, uDladla noGotjiwe bese siveza
imilayezo esiyithola ngomlingisi ngamunye.

UMavela wethulwe njengomlingisi onekani nongalaleliko nakayeleliswako. Uyise wathi
uyamyelelisa bona afunde azokwazi ukuzijamela epilweni walikhomba libaba. Uvezwe
amlingisi odobha phasi ngombana umzakhe nepahla anayo akwazisi. Uthanda izinga
lepilo ephezulu ngombana ngemva kobana athathe umfazi wayokwakha
eSoshanguve. Ukobana uthanda izinga lepilo ephezulu kufakazelwa kukobana athi
ngemva kokuhlongakala kwakayise abe mumuntu osele azimisele ukuthenga
isibayibayi sekoloyi ngemali yeenkomo zakayise. UMavela uthe nakabhalelwa kuthola
ilifa lakayise ngokusemthethweni waphenduka isela ngomnqopho wokufuna ukuphetha
iinkanuko zakhe.

Indlela umtloli asethulele ngayo uMavela ufuna ukusidlulisela umlayezo othi nangabe
sifuna izinto ezihle epilweni sifanele sisebenze, singathembeli ezintweni zababelethi
bethu ngombana nasingasaphumeleli ukuzithola sizokonakalelwa yipilo. UMavela
wagcina ngokubotjhwa wagwetjwa iminyaka ematjhumi amabili yoke ejele. Lokho
kutjho khona bona wonakalelwa yipilo ngesibanga sokungalaleli iiyeleliso zababelethi
bakhe ngokuzitjela bona uhlakaniphile.

UNaMtshweni wethulwe angumma osadzimelele khulu emasikweni wesintu
ngombana waphetha koke okuqalene nomma okhanjelwe yindoda. Nanyana kunjalo,
simthola akhambisana nobujamo bepilo yesikhuwa ngombana aboDladla bathi
nabamtjela ngesifiso sendodakwakhe wasamukela. Azange aphikisane naso.
Wakhuthaza nabantwabakhe bona benze njengokutjho kwaso, baye eenkolweni
bazokwazi ukudla ilifa uyise abatjhiyele lona.

Ngomlingisi onguNaMtshweni umtloli usivezela umlayezo wokobana nanyana
sibabantu abasadzimelele emasikweni wethu kodwana sifanele samukele
amatjhuguluko eza nepilo yesikhuwa. Amagama womuntu ongasekho sifanele
siwahloniphe nanyana aphambana namasikwethu. UNaMtshweni begade amumuntu
wesikhethu kodwana ukghonile ukuhlonipha nokugcina isifiso sakaBongwe
njengokutjho kwaso. Azange asirarhe ngombana senziwe ngekambiso yesikhuwa.

Ngokusebenzisa uDladla umtloli uzama ukusivezela umlayezo othi iimfiso zomuntu
ongasekho ezenziwe ngekambiso yesikhuwa azitjhuguluki begodu azidlelezeleki.
UDladla wethulwe njengegqwetha elijamele isifiso sakaBongwe. Simthola asilandela
njengombana sinjalo isifiso sakaBongwe. Kuthi nalokha ifuyo kamufi nayetjiwako
uzama ngamandlakhe woke bona abebi bayo batholakale bebabotjhwe. Azange athi
ngombana uMavela yindodana kaBongwe, akaliswe kodwana walandela indlela
umthetho wenza ngayo ebantwini abamasela.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2             9                 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
                                    NSC – Imemorandamu

Umtloli usethulele uGotjiwe ngomnqopho wokobana sithole umlayezo othi
nawumumuntu umsebenzakho ufanele uwenze ngokuthembeka, ngokuhlakanipha
nangokubekezela. UGotjiwe wazama ngamandlakhe woke bona agcine azitholile
iinkomo zakaBongwe bewaqinisekisa bona abebi bazo bayabotjhwa. Uthe bona athole
isibaya ezazivalelwe kiso azange abange itjhada kodwana wenza ngokuhlakanipha
bona abebi bazo abathole lula inengi lingalemuka ukwenzela bona nakusasa akghone
ukubamba abanye abeba izinto zabantu njengabo.

Ngokwehlathululo engehla le kuyabonakala bona umtloli wenovela le uyiveze
ngepumelelo imilayezo ayihlosileko ngabalingisi abasebenzisileko laba.                      [25]

                                        NOFANA

UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB Skhosana

7.1       Kusemakhaya/Kusemaplasini.                                                        (1)

7.2       -    Iinzathu ezihle ezalethwa kukwenziwa kwesifiso.
          -    Ilifa lakhe ladliwa ngendlela ebekafuna ngayo, ngefundo ngombana
               lakwazi ukubhadelela abentwabakhe esikolweni.                                (1)
          -    Saqeda ukulwa hlangana nomndeni kaBongwe.                                    (1)

          -   Iinzathu ezimbi ezalethwa kukwenziwa kwesifiso.
          -   Saletha ukungezwani phakathi komndeni kaBongwe.                               (1)
          -   Sabangela bonyana uMavela agcine abotjhiwe.                                   (1)
          (Nanyana ngiziphi iinzathu ezikhambelana nezenzeko zenovela le
          zingathathwa).

7.3       Bariyada nakufanele bazokuthatha       iinkomo   bayozithengisa    ngemva
          kokuhlongakala kwakaBongwe.                                                       (1)

7.4       Bekadosa emhlweni ngepilo emzinakhe ngombana bekangasebenzi/
          Bekanganandlu ahlala emkhukhwini eSoshanguve.                                     (2)

7.5       Wathi ahlezi noSkhosana kwakhe kwafika isokana elabe lilethe iincwadi ze-
          Lal'udlile butchery. Phakathi kwazo kwakuneememo zabososilarha abafuna
          ukuthenga iinkomo zokuhlaba nabosomaplasi abaneenkomo abafisa
          ukuzithengisa bona beze nazo.                                                     (2)

7.6       Umnqopho womtloli bekafuna ukuthuwelelisa imicabango kaMavela yokobana
          athole umuntu ozomsiza ukuthola incenye yelifa elifeni elitjhiywe nguyise/
          Bekafuna bona athole umuntu ozomsiza ukweba ifuyo kayise/Bekafuna
          ukusikhombisa bona umuntu uyakghona ukobana ase ahlangane nomuntu
          angamaziko bekangene naye esivumelwaneni angamazi nokobana uhlalaphi/
          Bekafuna ukusilemukisa bona abentwana abatjhiywe namafa badlelezelwa
          wona baqalile ngebanga lokungatjheji izinto epilweni.
          (Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako ingathathwa).                                 (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2            10                 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
                                    NSC – Imemorandamu

7.7       Umtloli ulinga ukusivezela bonyana lokha nawungalaleli iiyeleliso zabazali
          bakho uphetha ngokobana izinto zingakukhambeli kuhle epilweni/Ulinga
          ukusivezela bonyana lokha nawungakafundi angeze wawuthola umsebenzi
          ongcono nobhadela imali ehle/Ulinga ukusivezela bona nawunganafundo
          ungagcina sele udosa emhlweni ngebanga lokungatholi umsebenzi.
          (Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako ingathathwa).                                 (2)

7.8       Wabangelwa kubona indlela unina kaMavela kanye nomkakhe bathabe ngayo
          bazokudana nabafika lapha bayokufumana khona bona omunye wamasela
          lilunga lomndenabo/Wabe azwelana nabo ngombana asazi bona ithabo labo
          liyokuphenduka isizi lokha nabafumana bona noMavela ungomunye
          wamasela weenkomo zakaBongwe.
          (Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako ingathathwa).                                 (2)

7.9        D/Makhubela.                                                                     (2)

7.10      Ngifunde bona abantu abahlakaniphileko bayakghona ukwaba ilifa labo
          basaphila/Ngifunde ukobana umuntu uyakwazi ukubeka umthetho wokobana
          kufuze kwenziweni ngelifa lakhe mhlana angasekho yena/Ngifunde nokobana
          isifiso siyakwazi ukukujamela nanyana ungasaphili/Ngifunde bona okutlolwe
          esifisweni saloyo ongasekho akutjhugululwa/Ngifunde ukobana indlela yesintu
          yokwabiwa kwelifa ayikghoni ukutjhugulula indlela yesikhuwa yokwabiwa
          kwelifa.
          (Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako ingathathwa).                                 (2)

7.11      Usitjela bona ungumma onesimilo esihle, osahlonipha amasiko wesintu/
          Usitjela bona ngukosikazi onesimilo esihle kwamambala ngombana akhange
          athi uBongwe nakangasekho avumelane noMavela bona batjhugulule indlela
          isifiso sitlolwe ngayo kodwana wadzimelela bewathemba bona lokhu
          okwenziwe yindodakwakhe kuzokuletha ukuthula emzinakhe.
          (Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako ingathathwa).                                 (1)

7.12      -    Irarano silifumana lokha uMavela arhitjhana nonina ngamagama amtjela
               bona kufuze abuye azokutjheja ilifa lakayise, unina wamphendula wathi
               akalise izinto zakayise khekudlule isibuyiso.
          -    UMavela uthukana nomkakhe uNaKabini lokha nakalinga ukumbonisa
               ngendlela ebekakhuluma kumbi ngayo nonina nabentwana bakwabo.
               UMavela wamthuka wathi akavale umlonyanakhe alise ukufakaza
               ngeendaba zakwabo ngombana uyise ubhubhe nembuzi anganayo.
          -    UMavela urhitjhana noHleziphi ngamagama lokha nakafakazela unina
               bona uMavela akabuyele esikolweni. Wathi akathule uzamvala
               ngehlanakela. UHleziphi azange athande ngendlela uMavela
               ebekathukana ngayo walila kabuhlungu bewaphumela ngaphandle.
          (Iimpendulo EZIMBILI kwaphela kezingehla).                                        (4)
                                                                                            [25]

                                        NOFANA

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 11

IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com                   11                                                                    DBE/Febherbari–Matjhi 2015
                                                                          NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: INOVELA

UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana

IGRIDI YOKUTSHWAYA I-ESEYI

     Iqhinga                        Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                     Ngokulingeneko                     Ngokusisekelo                   Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                             9–11                              6–8                               4–5                             0–3
                            -Uphendule umbuzo kuhle          -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise             -lsihloko akakasizwisisi kuhle   -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa              ngokudluleleko.                                                    bewasihlathulula ngendlela       nemininingwana ayikavezwa        azizwakali begodu
                            -Uhlathulule isihloko            -limpendulo pheze                 ephakathi kodwana                yoke.                            azikanamatheli esihlokweni
kwesihloko:                 ngokungeneleleko begodu          ziyakhambelana nesihloko.         imininingwana ayikavezwa yoke.                                    esinikelweko, kubudisi
Ukungenelela kwesihloko     uwathinte woke amaphuzu                                                                             -Amaphuzu asekelako              ukuzilandela nanyana
nokuzwisisa itheksti.       amayelana nomtlolo.              -lmibono esekelweko ikhona        -Amaphuzu amanengi asekela       nakhambelana nesihloko           azikhambeleni nombuzo.
                                                             kodwana ayikavezwa yoke           imibono akakavezwa ngendlela     mancani khulu.                   -Uhlulekile ukunikela iimpendulo
                            -Uphendule umbuzo kuhle.         begodu ayikasekelwa               eyanelisako.                                                      ekungizo.
15 AMAMAKSI                 -Uphendule ngendlela ehle.       njengombana bekulindelekile.                                       -Unelwazi elincani khulu         -Amaphuzu ambalwa
                            Kunamaphuzu amanengi                                               -Unelwazi elisezingeni           lomtlolo                         awanikeleko akakasekelwa.
                            asekelwe ngokunembako            -Kunobufakazi obutjengisa         eliphakathi lomtlolo.                                             -Umtlolo akawazi.
                            anqotjhiswe emtlolweni.          bonyana umtlolo uwuzwisisile.

                            -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                            khulu.
ISAKHIWO NELIMI                          8–10                              6–7                              4–5                               2–3                             0–1
                            -Umtlolo uhleleke kuhle.         -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi besakhiwo     -Isakhiwo asikathulwa            -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa        Kunesingeniso, iingaba           kwemibono okulandelekako.         somtlolo.                        ngefanelo.                       kukhulunywe ngokwanelisako
                            nesiphetho ezisezingeni elihle                                                                      -Ukungakahlelwa kuhle ngikho     ngesihloko.
komqondo.                   ngokudluleleko.                  -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho                okwenza ukulandelana             -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
Ilimi, iphimbo nesitayela                                    kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana kwamaphuzu        kwamaphuzu kungezwakali.         kwesakhiwo nanyana
okusetjenziswe endabeni.    -Kunokuthuthuka kwamaphuzu                                         begodu awulandeleki.             -Kuneemphoso ezinengi zelimi     ukulandelana kwamaphuzu.
                            begodu azwakala kuhle.           -lmibono ivezwe beyasekelwa                                        begodu nokusetjenziswa kwelimi   -Ilimi elisetjenzisiweko
                                                             yezwakala.                        -Kuneemphoso ezenziwe            okunganembiko kwenza umtlolo     Iisezingeni eliphasi khulu
10 AMAMAKSI                 -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa                                     elimini, ekuzwakaleni kwendaba   lo ungezwakali.                  begodu alizwakali.
                            kwamaphuzu kuhle bekutjengisa    -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa    kanye nekuhlelweni.
                            ukutjhuja kwengqondo.            kwamaphuzu kuhle.                 -Iingaba zakhiwe kuhle.
IRHERHO LAMAMAKSI                       20–25                            15–19                             10–14                              5–9                             0–4

YELELA: Nangabe umfundi akakatloli okukhambelana nombuzo/nokumumethweko begodu sewazitlolela umtlolo nje ongavezi okubuziweko, mtlomelise i-0
kokubili okumumethweko, isakhiwo nelimi.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                              Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2            12                  DBE/Febherbari–Matjhi 2015
                                    NSC – Imemorandamu

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA LOMBUZO.
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
Umlayezo ngilokho umtloli afuna bona kufike emikhumbulweni yabantu abafunda
inovelakhe. Abalingisi babantu umtloli abasebenzisileko enovelini ngomnqopho
wokobana badlulise imilayezo ehlukahlukeneko. Ukuze umtloli aphumelele ukudlulisa
imilayezo uthatha abalingisi bakhe, abanikele iimilo ezithileko ezizomsiza bona
abalawule ngendlela afuna bona umlayezo wakhe uzwakale ngayo. Umlayezo
ungathulwa ngeemilo nangezenzo ezimbi nofana ezihle. Kilomtlolo sizokutjheja iimilo
nezenzo zabalingisi abane, uKholiwe, uZondani, uMuzi noSipho bese siveza imilayezo
esiyithola emlingisini ngamunye.
UKholiwe uvezwe amntazana oziphethe kuhle nohloniphako. Uvezwe azithandela
ifundo begodu anebhudango lokuba ngutitjherekazi. Wethulwe alikholwa elingazaziko
ngekolo yalo. Umlingisi ongenzi izinto ngombana afuna ukujabulisa abanye abantu.
Lokhu sikutjho ngombana wala ukuthandana noZondani nanyana sele kuthunyelwe
abommamfundisi bona bayomncenga. Ngalokho singatjho bona umtloli usethulela
umlayezo othi nanyana ungakholwa, uhloniphe bewulunge kangangani kodwana
ungavumeli bona abantu bakwenzise into ongayithandiko. UKholiwe bekungakafaneli
bona avume ukuthandana noZondani ngombana kuthiwa bobabili babantwana
bakaZimu begodu umumuntu olungileko.
Ngakelinye ihlangothi umtloli usethulele uKholiwe amlingisi obhalelwa kukghodlhelelela
imiraro aqalene nayo. UKholiwe wathatha ubuphilo bakhe nakabona bona iqiniso
lokobana wabegade angathandani noZondani aliveli. Ngalokho umtloli uzama
ukusiyelelisa bona nasinemiraro singoyikhulumisana nabantu abaseduze nathi.
Ngathana uKholiwe waba nesibindi sokukhulumisana noMuzi ngendaba le bengekhe
agcine athethe ubuphilo bakhe njengombana enzile.
Umtloli usethulele uZondani amlingisi onethando nomaziko uZimu kodwana
ongakghoni ukujamelana nobujamo obungakhambisani neemfiso zakhe. UZondani
bekungakafeneli bona athathe ubuphilo bakhe ngesibanga sokwaliwa nguKholiwe.
Umlayezo umtloli asidlulisela wona ngomlingisi lo kukobana singokwamukela lokha
izinto nazingakhambi ngendlela esifisa ngayo. Sifanele siyelele bona singathanda
abantu kodwana bona bangasithandi begodu kufanele simukele lokho esinakho.
UMuzi uvezwe amlingisi ozithuleleko, ohloniphako nonethando lamambala emndenini
wakhe. Umlingisi onommoya ophasi. UMuzi wathi nakabona bona kunento engaphathi
kuhle umkakhe wambuza ngokuzithoba. Kwabhala nanyana uKholiwe angafuni
ukumtjela kodwana azange amkgharameje. Ngomlingisi lo umtloli usethulela umlayezo
wokobana nasibabantu sifanele sizithobe begodu singathathi izinto ngokujarha
ngombana koke okwenzekako ephasini kwenzeka ngesizathu esithileko. UMuzi
wamukela bona uKholiwe unesizathu esimenza bona angafuni ukumtjela bona udliwa
yini. Wamukela bona uzamtjela lokha nakufika isikhathi sokobana amtjele.
Umtloli usethulele uSipho amlingisi onomusa nowamukelako lokha izinto nazingabi
ngendlela afuna ngayo. Wamukela lokha uKholiwe nakamtjela bona akamthandi.
Ngomusakhe wakghona ukuyokuthuthisa uKholiwe lapha gade ahlala khona lokha
umalume lakaZondani nakathi uyombulala, azange athi ngombana wala ukumthanda
akamlise abulawe. Ngomlingisi lo umtloli usethulela umlayezo othi singokwamukela
lokha izinto nazingakhambi ngendlela asifisa ngayo. Asingahloyi abantu abaphikisana
neemfiso zethu kodwana sibathande begodu sibavikele.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2                13                     DBE/Febherbari–Matjhi 2015
                                        NSC – Imemorandamu

Kufanele siyelele bona ukuthanda umuntu akutjho ukuthandana ngokomtjhado
kodwana singathandana ngokobungani.

Ngokwehlathululo engehla le kuyabonakala bona umtloli wenovela le uyiveze
ngepumelelo imilayezo ayihlosileko ngabalingisi abasebenzisileko laba.                              [25]

                                            NOFANA

UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana

9.1       I-Vista University.
          -Indumiso College of Education.                                                           (2)

9.2       NguThokozani noBusisiwe.                                                                  (2)

9.3       Kukobana       isokaneli   lalingakafundi,   njeke   lalingeze   lambuza    imibuzo
          eminengi.                                                                                 (2)

9.4       UKholiwe wathukwa khulu waphalaza namanzi agade ahlamba ngawo.                            (2)

9.5       Isifundo esisithole ngomlingisi onguSipho kukobana ungokwamukela lokha
          izinto nazingenzeki ngendlela ofisa ngayo, ungazibulali njengombana
          uZondani enzile.                                                                          (2)

9.6       Sisibikela bona uNgendu umumuntu onomusa/Sisibikela bona uNgendu
          bekathanda uKholiwe, yeke bekafuna ukumrogela bona naye amthande.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                           (2)

9.7       Akusilo iqiniso, uZwelibanzi wakghona ukusuka eMamelodi wayokubona
          uKholiwe e-Daveyton.                                                                      (2)

9.8       Umnqopho kaZondani bekukukwenza bona uKholiwe avume ukuthandana
          naye ngombana ezwe uKholiwe nakathi yena ufuna ukutjhada nomuntu
          ofundileko.                                                                               (2)

9.9       Iye, bekufanele ngombana ekugcineni uMuzi bekumele azi bona kungebanga
          lani umkakhe azibulele.
          -    Awa, bekungakafaneli ngombana ukwazi kwakhe iqiniso bengekhe
               kusambuyisa umkakhe.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                           (2)

9.10      UZondani wathi ngaphambi kobana ahlongakale watlola incwadi
          eyayihlathulula bona azange athandane noKholiwe kodwana incwadi leyo
          azange yafika kunina.
          -   Sisenzo sakaZondani sokobana athi ngaphambi kobana ahlongakale
              akhuphe amagama athi, ufa nje kungebanga lakaKholiwe.
          (Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako).                                     (2)

9.11       Ngiyaphikisana nesitatimendesi ngombana uKholiwe azange akhe
           athandane kodwana uZondani bekathanda uKholiwe yena angamthandi.                         (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                        Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2            14                  DBE/Febherbari–Matjhi 2015
                                    NSC – Imemorandamu

9.12       Awa, abalingisi benovela le abakhambisani nesizinda sepilo umtloli abaveze
           ngaphasi kwaso. Umtloli usivezele bona bababantu abathanda isondo
           begodu nabazinikele kuZimu kodwana indlela ebathatha ngayo indaba
           kaKholiwe ayikhombisi ubuKrestu nokwazi uZimu ngombana barhabe
           bazonda uKholiwe bangalazi iqiniso lendaba.

           -     Iye, bayakhambisana nesizinda senovela le ngombana bathi bona
                 bezwe ngokubhubha kwakaZondani ngebanga lokobana atlhalwe
                 nguKholiwe bazwelana nonina kaZondani bebakhombisa ukumsekela.              (2)

9.13      Bengingamtjela bona abonane nabonohlalakuhle ababikele ngomrarwakhe
          ukuze bamsize/Bengingamyelelisa bona acocisane nendodakwakhe bakwazi
          ukurarulula umraro lo.
          (Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako izakwamukelwa).                                (2)
                                                                                             [25]

                                                         IMITLOMELO YESIGABA B:              25

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 15

IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com                   15                                                                    DBE/Febherbari–Matjhi 2015
                                                                          NSC – Imemorandamu

ISIGABA C: UMDLALO

UMBUZO 10: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

IGRIDI YOKUTSHWAYA I-ESEYI

     Iqhinga                        Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                     Ngokulingeneko                     Ngokusisekelo                   Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                             9–11                              6–8                               4–5                             0–3
                            -Uphendule umbuzo kuhle          -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise             -lsihloko akakasizwisisi kuhle   -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa              ngokudluleleko.                                                    bewasihlathulula ngendlela       nemininingwana ayikavezwa        azizwakali begodu
                            -Uhlathulule isihloko            -limpendulo pheze                 ephakathi kodwana                yoke.                            azikanamatheli esihlokweni
kwesihloko:                 ngokungeneleleko begodu          ziyakhambelana nesihloko.         imininingwana ayikavezwa yoke.                                    esinikelweko, kubudisi
Ukungenelela kwesihloko     uwathinte woke amaphuzu                                                                             -Amaphuzu asekelako              ukuzilandela nanyana
nokuzwisisa itheksti.       amayelana nomtlolo.              -lmibono esekelweko ikhona        -Amaphuzu amanengi asekela       nakhambelana nesihloko           azikhambeleni nombuzo.
                                                             kodwana ayikavezwa yoke           imibono akakavezwa ngendlela     mancani khulu.                   -Uhlulekile ukunikela iimpendulo
                            -Uphendule umbuzo kuhle.         begodu ayikasekelwa               eyanelisako.                                                      ekungizo.
15 AMAMAKSI                 -Uphendule ngendlela ehle.       njengombana bekulindelekile.                                       -Unelwazi elincani khulu         -Amaphuzu ambalwa
                            Kunamaphuzu amanengi                                               -Unelwazi elisezingeni           lomtlolo                         awanikeleko akakasekelwa.
                            asekelwe ngokunembako            -Kunobufakazi obutjengisa         eliphakathi lomtlolo.                                             -Umtlolo akawazi.
                            anqotjhiswe emtlolweni.          bonyana umtlolo uwuzwisisile.

                            -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                            khulu.
ISAKHIWO NELIMI                          8–10                              6–7                              4–5                               2–3                             0–1
                            -Umtlolo uhleleke kuhle.         -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi besakhiwo     -Isakhiwo asikathulwa            -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa        Kunesingeniso, iingaba           kwemibono okulandelekako.         somtlolo.                        ngefanelo.                       kukhulunywe ngokwanelisako
                            nesiphetho ezisezingeni elihle                                                                      -Ukungakahlelwa kuhle ngikho     ngesihloko.
komqondo.                   ngokudluleleko.                  -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho                okwenza ukulandelana             -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
Ilimi, iphimbo nesitayela                                    kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana kwamaphuzu        kwamaphuzu kungezwakali.         kwesakhiwo nanyana
okusetjenziswe endabeni.    -Kunokuthuthuka kwamaphuzu                                         begodu awulandeleki.             -Kuneemphoso ezinengi zelimi     ukulandelana kwamaphuzu.
                            begodu azwakala kuhle.           -lmibono ivezwe beyasekelwa                                        begodu nokusetjenziswa kwelimi   -Ilimi elisetjenzisiweko
                                                             yezwakala.                        -Kuneemphoso ezenziwe            okunganembiko kwenza umtlolo     Iisezingeni eliphasi khulu
10 AMAMAKSI                 -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa                                     elimini, ekuzwakaleni kwendaba   lo ungezwakali.                  begodu alizwakali.
                            kwamaphuzu kuhle bekutjengisa    -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa    kanye nekuhlelweni.
                            ukutjhuja kwengqondo.            kwamaphuzu kuhle.                 -Iingaba zakhiwe kuhle.
IRHERHO LAMAMAKSI                       20–25                            15–19                             10–14                              5–9                             0–4

YELELA: Nangabe umfundi akakatloli okukhambelana nombuzo/nokumumethweko begodu sewazitlolela umtlolo nje ongavezi okubuziweko, mtlomelise i-0
kokubili okumumethweko, isakhiwo nelimi.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                              Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2            16                  DBE/Febherbari–Matjhi 2015
                                    NSC – Imemorandamu

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO LO

UMBUZO 10: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Imileyo mithetjhwana elandelwa batloli bemidlalo nabatlama imitlolo esuselwa ehloko
ukwenzela bona abafundi bayo bakghone ukuyilandela bebayizwisise. Umdlalo
otloleke ngokulandela imileyo wenza abafundi bawo bakghone ukuhlukanisa abadlali
bawo ngokweendima abazidlalako, njengokuthi kuba nomdlali oyikutana, oyimbangi
nohlanganisako. Umdlalo osuke unabadlali abangahlukaniseki ngendlela ababalwe
ngayo ngehla le, umtloli wawo usuke angakaphumeleli ukwethula abadlali bakhe
ngefanelo. Nasiyelela indlela umtloli asethulele abadlali bomdlalo, 'Ibhudango Lami'
ngayo kuyavela bona uMbulawa mdlali oyikutani, uVenter abe mdlali oyimbangi bese
uTjhili kubemdlali ohlanganisako.

Umtloli womdlalo lo usethulele uMbulawa anomraro wokobana alise isikolo
ayokusebenzela uyise eplasini ngombana nakungasinjalo kuzakufanele bona uyise
aqotjhwe. UMbulawa unebhudango lokuba mjameli wamalungelo wabantu begodu
ukuyokusebenza kwakhe eplasini kutjho ukufelela kwalo. UMbulawa uzama
ngamandlakhe woke bona aragele phambili nokufezekisa ibhudango lakhe ngokobana
afunde ngeposo. Ubujamo ahlangabezana nabo eplasini buba siqabo sokuphumelelisa
ibhudango lakhe. Ukusuka lapho simthola alwisana nabo ngokubona bona ubujamobu
ngebenziwa nguVenter ngabomu kodwana esikhundleni sokobana bulunge
buthuwelela buya phambili bekufika lapha uMbulawa abotjhwa khona athweswa
umlandu wokuphehla umguruguru eplasini nokutholakala bona ulilunga lehlangano
yezombanganarha eyabe ivalwe umlomo.

UMbulawa wasinda nakubulawa iimbotjhwa zezombanganarha bewakghona
nokubalekela eBotswana. Nakasuka eBotswana wadlulela e-Angola nekukulapho
agcina athole ithuba lokuphumelelisa ibhudango lakhe khona. Indlela umtloli asithulele
ngayo uMbulawa iyasikhombisa bona umdlali oyikutani. Ngokwemileyo yokwethulwa
kwabadlali kuthiwa umdlali oyikutani uvezwa anomraro begodu azame ngamandlakhe
woke bona awurarulule umraro lowo njengombana sibone uMbulawa enza emdlalweni
lo.

UVenter uvezwe njengomdlali oyimbangi ngombana nguye esimthola ajame endleleni
kaMbulawa yokobana afeze ibhudango lakhe. Ngemva kokulimala kwakaTjhili sithola
uVenter amkatelela bona athumele uMbulawa bona azomsebenzela eplasini naphezu
kobana uTjhili amtjela bona usese sesikolweni begodu unebhudango afuna ukulifeza.
UVenter nakabona bona uMbulawa uba neqhinga lokuphumelelisa ibhudango lakhe
ngokufunda ngeposo simthola angayifikisi ngesikhathi. Ukwenza isiqiniseko sokobana
uMbulawa akaphumelelisi ibhudango lakhe simthola abatjhayisisa lada ukwenzela
bona angatholi isikhathi esaneleko sokufunda. UMbulawa nakathi ulwisana
nobujamobu uVenter umbizela amapholisa bekufika lapha kuthiwa akayokubulawa
khona ngombana alilunga lehlangano yezombanganarha esele yavalwa umlomo,
ngetjhudu uyasinda. Ngemva kobana uMbulawa abalekele eenarheni zangaphandle
sithola UVenter alwisana naye ngokobana amthumele incwadi enesithuthumbisi
kodwana azange imbulale. Ngamaphuzu esele ahlathululiwe la kuyabonakala bona
uVenter uyimbangi kaMbulawa emdlalweni lo.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2            17                 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
                                    NSC – Imemorandamu

UTjhili uvezwe njengomdlali ohlanganisako ngombana ukuze uMbulawa
ayokusebenza eplasini nekukulapho ahlangana khona noVenter kungebanga
lokukhubala kwakhe. UMbulawa wahlangana noVenter ngombana azama ukuvikela
uyise bona angaqotjhwa eplasini. Ukobana uMbulawa ufuna ukufundela ukuba mjameli
wamalungelo wobuntu kwavezwa nguTjhili begodu lokho kwenza bona uVenter
ambeke ilihlo.

Nasiyelela ihlathululo yabadlali engehla le singatjho bona umtloli womdlalo lo
uphumelele ukulandela imileyo yokwethulwa kwabadlali abaqakathekileko nebabumba
umdlalo lo ukwenzela bona wethule ngokuzwakala ummongo-ndaba awuhlosileko.
(Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)                         [25]

                                        NOFANA

UMBUZO 11: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

11.1      UMbulawa wagwetjwa iinyanga ezilithoba (9) kwathi elinye ilutjha lagwetjwa
          iinyanga ezilikhomba (7) umuntu ngamunye.                                         (2)

11.2      Labe liwubambele ngesibayeni sezimvu eduze nakwaMabhena.                          (2)

11.3      -   ISihlephulelani.
          -   ISikakarele.                                                                  (2)

11.4      -   Izehlakalo zomdlalo lo ngezamambala ngombana vele kade bewusebenza
              iplasi kuthi nawungasakghoniko usetjenzelwe ngomunye welunga
              lomndeni.
          - Kuliqiniso bonyana amakhuwa bekagandelela bekatlhorisa abantu
              abanzima
          - Vele ikhona ihlangano yezepolotiki eyabe ivalwe umlomo.
          - Nangambala iimbotjhwa zepolotiki bezetjiwa ziyokubulawelwa lapha
              kungazi muntu khona.
          - Iye bakhona abantu ababalekela eenarheni ezibomakhelana ngombana
              amapholisa wombuso webandlululo afuna babulawe.
          - Iye kuliqiniso bona iinsebenzi zesipholisa ezazibandakanyeka ekubulaweni
              kwabantu ngokungemthetho zagcina zibalekile nakuza umbuso wentando
              yenengi.
          (Iimpendulo EZINE kezingehla).
          (Nezinye izehlakalo ezinembako zingathathwa).                                     (4)

11.5      Usivezela bona abahlali bemaplasini bebacabanga bona esikomplasi
          kuyatlhagwa ngombana kuthengwa nofana kukhokhelwa yoke into/Sele
          bajayele ukuphila ngaphasi komtlhago njeke ababoni nanyana sele
          bagandelelwa nofana batlhoriswa.
          (Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako ingathathwa).                                 (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Feb-March 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2015-memo/11ed86db-5328-4f1c-9f16-d0165d704e95) — isiNdebele HL · Memo · 2015 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Feb-March 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2015-memo/0dbe6017-1c10-4e78-85f1-2ce91f265a95) — isiNdebele HL · Memo · 2015 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 June July 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-june-july-2015-memo/19cb3901-4aa3-49ad-bd20-7e052ae5726b) — isiNdebele HL · Memo · 2015 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2018-memo/aa4fee04-fb5a-4e96-b387-d4831e409961) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2017-memo/4a4cbc22-fc67-40a4-ab70-f6b0fd85d1a7) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2016-memo/222e7e10-ada7-45b3-b618-42eaf1d9132f) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
