# isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2016 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2016, 26 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2016-memo/222e7e10-ada7-45b3-b618-42eaf1d9132f
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: NSC Supplementary Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 26

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2016-memo/222e7e10-ada7-45b3-b618-42eaf1d9132f)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2016 · isindebele. Memorandum, 26 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2016/707dbdea-2b5c-44ba-aca8-841e639ed01f) — QP · 2016 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                         NATIONAL
                                    SENIOR CERTIFICATE

                                        IGREYIDI 12

                           ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                    FEBHERBARI/MATJHI 2016

                                       IMEMORANDAMU

IMITLOMELO: 80

                            Imemorandamu le inamakhasi ama-22.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2             2                 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                    NSC – Imemorandamu

Umhlahlandlela wokutshwaya

1.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
          tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
          umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa)

2.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
          eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.

3.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
          ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
          newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule
          imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye).

4.        Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
          elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili
          ungayitjheja (Ungayitshwaya).

5.        Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
          lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo.

6.        Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
          elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
          emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.

7.        Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
          Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
          umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
          khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa
          igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).

8.        Imibuzo emifitjhani
          Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
          ipendulwakhe akangajeziswa.

9.        YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
          liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono
          omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo
          esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela
          (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA).

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2             3                  DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                    NSC – Imemorandamu

ISIGABA A: IINKONDLO

UMBUZO 1: UMUNTU MUMUNTU – JN Malobola

1.1       Ummongondaba ngilokho imbongi ekhuluma ngakho ekondlweni.
          Ekondlweni le imbongi isitjela ngokunganeliseki komuntu. Imbongi isivezela
          bona umuntu ukghona ukuthi anakho koke kodwana aragele phambili
          nokufuna okhunye. Iinthombe-ngqondo zibunjwa magama aletha ukufanisa
          nokulinganisa into enye nenye. Amagama aziinthombe-ngqondo aletha
          iinthombe emkhumbulweni waloyo ofundako. Imbongi isebenzise iinthombe-
          ngqondo ezilandelako ukuveza ummongondaba lo.

          -    MaNdebele ngazomba iphasi > Lirhwala, yinto engeze yenzeka kodwana
               imbongi ihlathulula bona ephasini mazombe akekho namunye umuntu
               owanelisekako.
          -    Abanye babona ngewabanye > Lirhwala, yinto engeze yenzeka kodwana
               imbongi ihlathulula bona yona ayikezwa ngomuntu bona umuntu
               akaneliseki kodwana izibonele yona ngokwayo.
          -    Ngingazwelwa njengesiduli > Sifaniso, imbongi yazibonela iinkanuko
               zomuntu azange izwe batjho.
          -    Zakhe aziqedwa phu! Zakhe azicimeli cime! > Ziinlingisi, imbongi
               igandelela indlela iinkanuko zomuntu zingapheli ngayo.
          -    Zinande zivumbuluka inga mamanzi avinyilika > Sifaniso, imbongi ifanisa
               ukuvela kweenkanuko zomuntu namanzi avinyilika endaweni enesiyalo/
               enomdzwele.
          -    Uneenkanuko zomlambo ogelezako > Singathekiso, imbongi ingathekisa
               iinkanuko zomuntu nomlambo ohlala ukhamba amanzi njalo.
          -    Azesule umlomo njengekukhu > Sifaniso, imbongi ihlathulula bona
               umuntu angafumana izinto uyazifihla njengekukhu lokha nayizisula
               umlomo ngemva kokudla kube ngathi ayikadli.
          -    Unehliziyo yomgodi ongazaliko > Singathekiso, imbongi ingathekisa
               ukunganeliseki komuntu nomgodi ongazaliko.
          -    Zakhe zingangoMkobola > Singathekiso, imbongi ingathekisa ubukhulu
               beenkanuko zomuntu nentaba.
          -    Utjhiya iphasi alale obukhulu > Sihlonipho, imbongi iveza bonyana
               umuntu waneliseka kwaphela nasele ahlongakele.

          Indlela iinthombe-ngqondo ezisetjenziswe bezahlathululwa ngayo ziwuveza
          tjhatjhalazi ummongondaba wekondlo le bona mbala umuntu akaneliseki.               [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 4

IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2
                                     Downloaded from hlayiso.com                 4                                                               DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                                                        NSC – Imemorandamu

ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)
UMBUZO 1: UMUNTU MUMUNTU – JN Malobola
     Iqhinga                        Ngokudluleleko               Ngokwekghono                    Ngokulingeneko                Ngokusisekelo                   Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO                           6–7                          4–5                               3                           2                               0–1
                            -Umfundi uhlathulule isihloko   -Umfundi utjengise               -lsihloko usizwisise         -Isihloko akakasizwisisi         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo:   ngokungeneleleko begodu         ukuzwisisa isihloko.             bewasihlathulula ngendlela   kuhle.                           azizwakali begodu
Ukungenelela kokunikelwa
                            uwathinte woke amaphuzu                                          ephakathi. Imininingwana     -Ubuyelele amaphuzu              azikanamatheli esihlokweni
kwamaphuzu azwakalako,
ukusekela kanye nelwazi     amayelana nekondlo.             -limpendulo pheze                ayikavezwa yoke.             kezinye iindawo uveze            esinikelweko, kubudisi
lekondlo.                                                   ziyakhambelana nesihloko.                                     namaphuzu angafunekiko.          ukuzilandela ngombana
                            -Uphendule ngendlela ehle                                        -Amaphuzu amanengi           -Akakatloli amaphuzu             azikhambelani nombuzo.
7 IMITLOMELO                khulu. Kunamaphuzu              -lmibono esekelweko ikhona       asekela imibono              azwakalako/Amaphuzu              -Uhlulekile ukunikela
                            amanengi asekelwe               kodwana ayikavezwa yoke          akakavezwa ngendlela         awatlolileko akakasekelwa        iimpendulo ekungizo.
                            ngokunemba begodu               begodu ayikasekelwa              eyanelisako. Unelwazi        kuhle bekwazwakala.              -Amaphuzu ambalwa
                            anqotjhiswe ekondlweni.         njengombana                      elisezingeni eliphasi        -Akayazi kuhle ikondlo Ie.       awanikeleko akakasekelwa.
                                                            bekulindelekile.                 lekondlo.                                                     -Umfundi ikondlo akayazi
                            -Ikondlo uyizwisise kuhle                                                                                                      kuhle.
                            khulu.                          -Kunobufakazi obutjengisa
                                                            bonyana uyayizwisisa
                                                            ikondlo.
ISAKHIWO NELIMI                           3                                              2                                                             1
                            -Umtlolo unesakhiwo esihle      -Umtlolo unesakhiwo esihle       -Bukhona ubufakazi           -lkondlo ayikethulwa             -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana      khulukhulu nokusekelwa          nokusekelwa kwemibono            besakhiwo sekondlo.          ngefanelo.                       kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
                            kwemibono okulandelekako.       okulandelekako.                                                                                ngokwanelisako ngesihloko.
nokwethulwa: Ukuzwakala
kwelimi kanye nokuzwakala                                                                    -Ikondlo ayinakho            -Ukungakahlelwa kuhle            -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu.                 -Isingeniso, isiphetho          -lsingeniso, isiphetho           ukunamathelana               ngikho okwenza                   bokuhlelwa kwesakhiwo
                            neengaba kuhleleke kuhle        neengaba kuhleleke kuhle.        kwamaphuzu begodu            ukulandelana kwamaphuzu          nanyana ukulandelana
3 IMITLOMELO                khulu.                                                           ayilandeleki.                kungezwakali.                    kwamaphuzu.
                                                            -lmibono iyazwakala                                           -Kuneemphoso ezinengi            -Ilimi elisetjenzisweko
                            -lmibono iyazwakala             beyisekelwe kuhle.               -Kuneemphoso ezenziwe        zelimi begodu                    Iisezingeni eliphasi khulu
                            beyisekelwe kuhle khulu.                                         elimini, ekuzwakaleni        nokusetjenziswa kwelimi          begodu alizwakali.
                                                            -Ilimi, ukuzwakala               kwekondlo kanye              okunganembiko kwenza
                            -Ilimi, ukuzwakala              nokwethulwa kwamaphuzu           nekuhlelweni kodwana         umtlolo lo ungezwakali.
                            nokwethulwa kwamaphuzu          kuhle.                           iingaba zakhiwe kuhle.
                            kuhle kutjengisa ukutjhuja
                            kwengqondo.
IRHERHO LAMAMAKSI                       8–10                            6–7                             4–5                           2–3                             0–1
YELELA:        Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
               nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.

                                                                                   NOFANA

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                     Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2                5              DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                       NSC – Imemorandamu

UMBUZO 2: KUWE NDEBELE KHOLITJHI – JM Mthimunye

2.1       Iyingathekise nesithakgha.                                                        (1)

2.2       Yivumelwano-thoma.                                                                (1)

2.3       Imbongi ikhakhazisa iNdebele Kholitjhi bonyana ibandula abotitjhere kuhle
          begodu yenza bona esitjhabeni samaNdebele kube neemfundiswa ezikghona
          ukuthuthukisa inarha yakwaNdebele.                                                (2)

2.4       Umuda lo umumethe umqondo wokobana ababelethi bathumela abantwana
          babo eNdebele Kholitjhi ngokwazi bona bazokufundiseka ngendlela efaneleko
          nezobenza bona babe nelwazi.                                                      (2)

2.5       Sisenzasamuntu begodu simumethe umqondo wokukhombela iNdebele
          Kholitjhi bona yamukele abafundi ngezandla ezifuthumeleko.                        (2)

2.6       Ummongondaba wekondlo le uliqiniso ngombana vele abotitjhere abanengi
          babandulwa eNdebele Kholitjhi.                                                    (2)
                                                                                            [10]

                                           NOFANA

UMBUZO 3: IPI YERHOLWENI – DM Jiyane

3.1       MaNdebele nabeSuthu.                                                              (2)

3.2       Sithiyeleli.                                                                      (1)

3.3       Kwahlongakala abantu/Kwabhubha abantu/Kwafa abantu.                               (1)

3.4       Ikondlo le ikhuluma ngepi eyayiserholweni hlangana namaNdebele
          nabeSuthu lapho kwafika khona iBhuru lasiza abeSuthu ukulwisana
          namaNdebele.                                                                      (2)

3.5       Singenza ngizwisise bona epini le, amaNdebele angenelwa mtlhago
          wokutlhoga ukudla bekwafika lapha seladla khona izambatho zawo okufaka
          hlangana amanaka namaphotho ngebanga lokuphathwa yindlala.                        (2)

3.6       Imbongi isebenzise ukubuyelelwa kanengi kwetjhada elithi, 'Yabambana'
          ukuveza tjhatjhalazi nokugandelela bona ipi le yayiyikulu kangangani begodu
          nokusivezela ekwakwenzeka lapho.                                                  (2)
                                                                                            [10]

                                           NOFANA

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2              6                DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUZO 4: ISIZI – JN Malobola

4.1       EWagendrift/endleleni yeMoloto/endleleni i-R573.                                  (1)

4.2       4.2.1        Isithombe-ngqondo seseqamagama/Isithombe-ngqondo sesifaniso/
                       sesimanyaniso.
                       (YINYE ipendulo kezingehla).                                         (1)

          4.2.2        Isithombe-ngqondo sesenzasamuntu/sesenzamuntu.                       (1)

4.3       Kukobana kwakungoMvulo abantu badiniwe.                                           (1)

4.4       Ukusetjenziswa kwamatshwayo wokubabaza neenlingisi emideni le
          kusihlathululela ngemikhosi eyayihlatjwa babantu netjhada lebhesi lokha
          nayiwako.                                                                         (2)

4.5       UmNyango wezeFundo walahlekelwa botitjhere, iinkolo zalahlekelwa bafundi,
          eminye imindeni yalahlekelwa bantwana, abanye abantu balahlekelwa ziinini
          zabo, abomma balahlekelwa bobaba nabobaba balahlekelwa bomma.                     (2)

4.6       Imbongi isebenzise ilimi elifihlakeleko ukusivezela bona ingozi le yenzeke
          umnyaka seluyela ekupheleni begodu abafundi besele baseduze nokobana
          batlole iinhlahlubo zabo zokuphela komnyaka, abotitjhere besele kuseduze
          bona batshwayele abafundi nokobana besele kusele kancani bonyana
          amaholideyi kaNobayeni afike.                                                     (2)
                                                                                            [10]

                                         KANYE

UMBUZO 5: UYANGEN' UMLOBOKAZI – JM Mthimunye

5.1       Isifaniso/Isimanyaniso.                                                           (1)

5.2       NguMafunazoke.                                                                    (1)

5.3       Ikondlo le ikhuluma ngomlobokazi owendako, ukukhamba kwakhe nakangena
          emacabazini wekhakwakhe abomma bayalilizela bebayamyala. Ibuye
          ikhulume nangokukhalima abomma abakhuluma khulu nabanomona lokha
          umlobokazi nakendako.                                                             (2)

5.4       D/Simanje.                                                                        (2)

5.5       Imida le imumethe umqondo wokobana abantu abalise ukuhleba
          bebakhulume kumbi ngombana lokho kuzakufundisa umlobokazi lo bonyana
          afike ekhakwakhe sele aneenkulumo ezinengi ezingasi zihle.                        (2)

5.6       Imbongi isebenzise isithombe-ngqondo sesifaniso ngepumelelo ukuhlathulula
          indlela umakoti akhamba bekahlonipha ngayo nakangena ekhakwakhe
          azokwenda.                                                                        (2)
                                                                                            [10]

                                                          IMITLOMELO YESIGABA A:             30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 7

IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com                 7                                                            DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                                                       NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Iqhinga                             Ngokudluleleko                  Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo                Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                           9–11                           6–8                         4–5                           0–3
                               -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:     khulu: 14–15.                                                    bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko        -Uhlathulule isihloko          -limpendulo pheze                 ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.         ngokungeneleleko begodu        ziyakhambelana nesihloko.         kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                               uwathinte woke amaphuzu                                          ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                               amayelana nomtlolo.            -lmibono esekelweko ikhona                                                               azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                  -Uphendule umbuzo kuhle:       kodwana ayikavezwa yoke           -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi
                               12–13                          begodu ayikasekelwa               asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                                                              njengombana bekulindelekile.      akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                               -Uphendule ngendlela ehle.                                       eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                               -Kunamaphuzu amanengi          -Kunobufakazi obutjengisa                                                                awanikeleko akakasekelwa.
                               asekelwe ngokunembako          bonyana umtlolo uwuzwisisile.     -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       -Umtlolo akawazi.
                               anqotjhiswe emtlolweni.                                          eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.

                               -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                               khulu.
ISAKHIWO NELIMI                            8–10                            6–7                            4–5                        2–3                             0–1
                               -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi        -Isakhiwo asikathulwa        -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa           Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.       ngefanelo.                   kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                      nesiphetho ezisezingeni                                                                                                 ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela      elihle khulu.                  -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho         -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni.                                      kuhleleke kuhle.                  Ukunamathelana            ngikho okwenza               -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
                               -Kunokuthuthuka                                                  kwamaphuzu begodu         ukulandelana                 kwesakhiwo nanyana
                               kwamaphuzu begodu              -lmibono ivezwe beyasekelwa       awulandeleki.             kwamaphuzu                   ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO                  azwakala kuhle.                yezwakala.                                                  kungezwakali.
                                                                                                -Kuneemphoso                                           -Ilimi elisetjenzisweko
                               -Ilimi, ukuzwakala             -Ilimi, ukuzwakala                ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                               nokwethulwa kwamaphuzu         nokwethulwa kwamaphuzu            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                               kuhle bekutjengisa ukutjhuja   kuhle.                            kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                               kwengqondo.                                                                                 okunganembiko kwenza
                                                                                                -Iingaba zakhiwe kuhle.    umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO                       20–25                           15–19                          10–14                       5–9                             0–4

YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
             ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
             Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo)             Isak-nelim (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                   Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2             8                  DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                    NSC – Imemorandamu

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Irarano kutjhayisana ngemibono komuntu oyedwa nofana abantu abambalwa
ngomzamo wokurarulula ubujamo obuthileko. Kungaboni ngalihlo linye kufikelela lapha
kuba khona ukurhitjhana ngamagama nofana ukulwa ngezandla. Sinemihlobo emibili
yamararano. Sinerarano langaphakathi nelangaphandle. Irarano langaphakathi mhlobo
werarano obamba umlingisi ayedwa. Lapha asuka azithola anobudisi ngesibanga
semicabango. Usuke ahlezi yedwa akhuluma ngehliziyo, ajule ngomcabango nofana
singathi usuke abanjwe mzwangedwa. Kuthi irarano langaphandle lihlukaniswe kabili.
Sithola irarano langaphandle elihlangana nabalingisi nelihlangana nomlingisi oyikutani
nobujamo bendawo. Irarano elihlangana nabalingisi mhlobo werarano lapha umlingisi
oyikutani atjhayisana khona ngemibono nabanye abalingisi. Kungaba kurhitjhana
ngamagama nofana ukulwa ngezandla.

Kilenovela irarano langaphakathi silithola ngomlingisi oyikutani onguMavela lokha
nakakhuluma ngehliziyo bona uyise umtjhiyele ilifa ekufuze bona abone bonyana
wenzani ngalo. Emcabangwenakhe uthi sele kukhona ababona bazombangisa lona
bebafise nokumbulala. Ucabanga amagama ekufuze awatjhiye kunina wokuthi kufuze
abuye njengezibulo azokubona bonyana angenzani ngefuyo etjhiywe nguyise le.
UMavela ucabanga ngokuvezela unina indaba yomrhwatjhabula wekoloyi awuthenge
ePitori. Nalokha simthola uMavela ahlezi yedwa ngaphasi komuthi eWitbank alindele
aboDladla, ajulile ngomcabango afunana namagama amahle nazwakalako azowatjela
aboDladla ngendaba emsilinga khulu yesifiso.

Lomhlobo werarano kuqakathekile bona ube khona ukuze umlingisi oyikutani akwazi
ukuthola ithuba lokobana akhe ahlale ayedwa acabange bekaluke namano wokobana
uzowurarulula njani umraro aqalene nawo.

Irarano elihlangana nabalingisi lona silifumana lokha uMavela arhitjhana nonina
ngamagama amtjela bona kufuze abuye azokutjheja ilifa lakayise, unina wamphendula
wathi akalise izinto zakayise khekudlule isibuyiso. UMavela uthukana nomkakhe
uNaKabini lokha nakalinga ukumbonisa ngendlela ebekakhuluma kumbi ngayo kunina
nebentwaneni bakwabo. Wamthuka wathi akavale umlonyanakhe alise ukufakaza
ngeendaba zakwabo ngombana uyise ubhubhe atlhaga. Urhitjhana noHleziphi
ngamagama lokha nakafakazela unina bona uMavela akabuyele esikolweni. Wathi
akathule uzamvala ngehlanakela. UHleziphi azange athande ngendlela uMavela
ebegade athukana ngayo walila kabuhlungu.

Kilenovela isifiso sakaBongwe sibonakala siphikisana nendlela yekambiso yamasiko
wesintu. Njengombana bekwaziwa bona ngesiNdebele unomzana nakaleleko izibulo
kuba ngilo elitlhogomela ipahla kamufi. Sifumana uBongwe ahlele yakhe indlela
yokwaba ilifa lakhe. Sithola atlole isifiso wasibeka ebamelini bakhe bona mhlana
alalako kube ngibo abazokwaba ilifa lakhe. Isifiswesi siphambana nekolelo namasiko
weMadlangeni. EMadlangeni basalandela isintu, njeke into yesifiso abayazi begodu
abakayijayeli. Yeke indaba yesifiso sakaBongwe iphambene nesiko nekolelo yabantu
beMadlangeni.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2             9                 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                    NSC – Imemorandamu

Lomhlobo werarano kuqakathekile bona ube khona ngombana kulapha
kuzokubonakala khona umlingisi oyikutani alwisana nekambiso yesikhuwa le eyenziwe
nguyise. Lokho kusize umtloli ukobana akwazi ukufikisa indaba esiphethweni lapho
kuvela khona umlingisi oyikutani sele abotjhwa khona ngebanga lekambiso etja le
engakajayeleki esigodini seMadlangeni.

Ngamaphuzu asele avezwe ngehla kuyabonakala bona umtloli uyisebenzise ngendlela
efaneleko imihlobo yamararano le ukuphumelelisa indabakhe ayihlosileko.
(Nezinye iimpendulo ezinembako zingathathwa).                                               [25]

                                        NOFANA

UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB Skhosana

7.1       - Siphila.
          - Yife.
          - Mgade.
          - Maselwa.
          (ZIMBILI iimpendulo kezingehla).                                                  (2)

7.2       Isiqetjhana   esidzujulwekwesi     sisivezela  uNaMatshweni    kumlingisi
          ongakazimiseli ukweqa isifiso sendodakwakhe engasekho ephasini/Sisivezela
          uNaMtshweni asihlonipha isifiso esenziwa yindodakwakhe.                           (1)

7.3       Wanghaliswa kukobana uyise wala ukuthengisa ezinye zeenkomo zakhe
          ayomthengela indlu eSoshanguve/UMavela wabafuna ngathana uyise
          uthengisa inani elithileko leenkomo imali yakhona ayomthengela ngayo indlu
          eSoshanguve uyise wala.                                                           (2)

7.4       Watjela uMavela bona abantu bazokubabaza bebatjho nokobana babuye
          ngombana babona uyise angasekho njeke bafuna ukuzokudla ilifa lakhe.              (2)

7.5       Ubujamo bepilo yakwagogwabo bebumnandi kunganalitho abalifunako
          balitlhoge nendlala besele bayilibele bakghona nokuhlamba babe bahle
          ngombana bekungathi nabafuna ukuhlamba kutholakale bona kutlhogeka
          nesiqetjhana sesibha.                                                             (2)

7.6       Bobabili bazimisele ngokuragela phambili ngefundo.                                (1)

7.7       Bekenzelela bona nasele yena naboSkhosana bazokweba iinkomo zakayise
          unina angacabangela yena kodwana afikelwe mcabango wokobana uMavela
          wakhe watjho bona sekunomukghwa wokwetjiwa kwefuyo.                               (2)

7.8       Kungombana kuyinto egade ingakajayeleki ukwenzeka khulukhulu ebantwini
          bakade nekubabantu abanzima. Lokhu kujayeleke emakhuweni ngombana
          ngiwo athuthukileko nakwezefundo, yeke lokhu okwenziwa ngubaba
          uBongwe kube simanga.                                                             (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2            10                  DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                    NSC – Imemorandamu

7.9       Akusilo iqiniso ngombana uNaMtshweni wakghona ukukhamba noHleziphi
          baya eWitbank lokha uDladla nakathumele umlayezo ngendodanakhe
          uMhlekwa bona afike ngema-ofisini wabo azokuthatha imali yesondlo.                 (2)

7.10      Usiyelelisa ngokobana lokha nawungawaziko umthetho nanyana
          unobukirikitjani ofuna ukubenza uzokuba nomraro nawuqalana nobujamo
          obufuna umuntu ovuthiweko nokghona ukuqalelela phambili/Usiyelelisa
          ngokobana lokha umuntu nakunento ayifunako angenza nanyana yini
          ukobana ayithole into leyo.                                                        (2)

7.11      Iye siyemukeleka ngombana uNaMtshweni ubambelele esifisweni esenziwa
          yindodakwakhe isaphila begodu akanamandla wokungasitjhugulula
          ngombana sijanyelwe bameli.
          Awa, asemukeleki njengombelethi oseleko bekufuze akhulumisane
          naboDladla bona uMavela lakhe ilifa alithole liyimali ngombana selamdala
          begodu selanomuzi nabantwana; njeke angeze asakghona ukubuyela
          esikolweni.                                                                        (2)

7.12      Simveza amlingisi onetjhejo, ohlakaniphileko nongarhabi nakenza izinto lokhu
          kubonakala nakathola iinkomo zakaBongwe ngefandisini akhenge abange
          itjhada bona kuzwe woke umuntu ngombana azi bona lokho kungabalekisa
          amasela azebileko/Lokha uMavela nakeqela phezulu ngebanga lokuthabela
          bona iinkomo zakhe zithengwe ngemali enengi khulu azange ambhudungele
          ambophe hlangana nabantu ngombana azi bona angabalekisa namanye
          amasela angasaziletha iinkomo efandisini nakazebileko, walinda kwaphela
          koke ngaphambi kobana ambophe.
          (Umfundi angasekela ngesehlakalo ESISODWA kezingehla).                             (2)

7.13      Ligadango lokobana ngizigadele iinkomo ezimbili ezinamakonyaneza
          ekuthiwe zingathengiswa bese nazizalako zizalele mina begodu ngesikhathi
          sokulima bengizakuthatha iinsetjenziswa zokulima ubaba azitjhiyileko
          ngiyokulima ngazo emasiminakhe lawa bese isivuno sakhona ngizithengisele
          mina.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                    (3)
                                                                                             [25]

                                        NOFANA

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 11

IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com               11                                                            DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                                                      NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
Iqhinga                             Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo                Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                          9–11                           6–8                         4–5                           0–3
                              -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:    khulu: 14–15.                                                    bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko       -Uhlathulule isihloko          -limpendulo pheze                 ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.        ngokungeneleleko begodu        ziyakhambelana nesihloko.         kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                              uwathinte woke amaphuzu                                          ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                              amayelana nomtlolo.            -lmibono esekelweko ikhona                                                               azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                 -Uphendule umbuzo kuhle:       kodwana ayikavezwa yoke           -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi
                              12–13                          begodu ayikasekelwa               asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                                                             njengombana bekulindelekile.      akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                              -Uphendule ngendlela ehle.                                       eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                              -Kunamaphuzu amanengi          -Kunobufakazi obutjengisa                                                                awanikeleko akakasekelwa.
                              asekelwe ngokunembako          bonyana umtlolo uwuzwisisile.     -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       -Umtlolo akawazi.
                              anqotjhiswe emtlolweni.                                          eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.

                              -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                              khulu.
ISAKHIWO NELIMI                           8–10                            6–7                            4–5                        2–3                             0–1
                              -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi        -Isakhiwo asikathulwa        -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa          Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.       ngefanelo.                   kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                     nesiphetho ezisezingeni                                                                                                 ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela     elihle khulu.                  -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho         -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni.                                     kuhleleke kuhle.                  Ukunamathelana            ngikho okwenza               -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
                              -Kunokuthuthuka                                                  kwamaphuzu begodu         ukulandelana                 kwesakhiwo nanyana
                              kwamaphuzu begodu              -lmibono ivezwe beyasekelwa       awulandeleki.             kwamaphuzu                   ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO                 azwakala kuhle.                yezwakala.                                                  kungezwakali.
                                                                                               -Kuneemphoso                                           -Ilimi elisetjenzisweko
                              -Ilimi, ukuzwakala             -Ilimi, ukuzwakala                ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                              nokwethulwa kwamaphuzu         nokwethulwa kwamaphuzu            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                              kuhle bekutjengisa ukutjhuja   kuhle.                            kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                              kwengqondo.                                                                                 okunganembiko kwenza
                                                                                               -Iingaba zakhiwe kuhle.    umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO                      20–25                           15–19                          10–14                       5–9                             0–4

YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
             nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
             Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                  Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2            12                  DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                    NSC – Imemorandamu

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8

UKHOLIWE – N Skosana

Irarano kutjhayisana ngemibono komuntu oyedwa nofana abantu abambalwa
ngomzamo wokurarulula ubujamo obuthileko. Kungaboni ngalihlo linye kufikelela lapha
kuba khona ukurhitjhana ngamagama nofana ukulwa ngezandla. Sinemihlobo emibili
yamararano. Sinerarano langaphakathi nelangaphandle. Irarano langaphakathi mhlobo
werarano obamba umlingisi ayedwa. Lapha asuka azithola anobudisi ngesimanga
semicabango. Usuke ahlezi yedwa akhuluma ngehliziyo, ajule ngomcabango nofana
singathi usuke abanjwe mzwangedwa. Kuthi irarano langaphandle lihlukaniswe kabili.
Sithola irarano langaphandle elihlangana nabalingisi nelihlangana nomlingisi oyikutani
nobujamo bendawo. Irarano elihlangana nabalingisi mhlobo werarano lapha umlingisi
oyikutani atjhayisana khona ngemibono nabanye abalingisi. Kungaba kurhitjhana
ngamagama nifna ukulwa ngezandla.

Kilenovela irarano langaphakathi silithola ngomlingisi oyikutani. Ngemva kokuzibulala
kwakaZondani sithola uKholiwe ahlangahlangana nakezwa bona abantu bendawo
yangekhabo bathi uZondani uzibulele ngombana yena amtlhalile. Simthola alwa
nemizwakhe afisa ngokusemandlenakhe bona ngathana abantu bathola iqiniso
lendaba le kodwana liyala ukuvela. Ukholiwe simfumana asuka eMamelodi ayokufunda
eDaveyton ngomnqopho wokulwisana nomkhumbulo lo. Nakafika eDaveyton simthola
athandana noDavi ngehloso yokobana akhohlwe ngendaba emtshwenyako le
kodwana esikhundleni sokobana akhohlwe umraro lo uza ngamandla bekufika lapha
acabanga bona kungcono ahlukane noDavi.

Ngemva kokuphetha iimfundo zakhe uKholiwe simfumana asebenza. Ukusuka lapho
uyatjhada ubanabantwana bewuba nomuzi. Ngonobangela wokobana kunomraro
omdlako simthola angasahlali emzinakhe nendodakwakhe. Ngelinye ilanga simthola
aphuma kwakhe aya kwaSipho ngehloso yokuyokubawa uSipho bona kube nguye
omrarululela umraro lo ngokobana atjele uMuzi.

Irarano langaphandle silithola lapha umlingisi oyikutani asuke emzinakhe waya
kwaSipho. Uthe asakhulumisana noSipho ngokobana kube nguye otjela uMuzi
ngoZondani kwangena umkaSipho. UmkaSipho uthe nakabona indlela ababilaba
bahlezi ngayo azange asabuza. Kwaba khona ihlangahlangano, kwaliwa. Lokho
kwenza bona uKholiwe alahlekelwe lithemba lokobana uSipho uzakugcina
awurarululile umrarwakhe lo.

Nasiyelela amararano esele abalwe ngehla la kuyavela ukuqakatheka kwawo
ekuphumeleliseni inovela le. Lokhu sikutjho ngombana ngaphambi kobana uZondani
azibulale, umlingisi oyikutani bekanganamraro begodu bekaziphilela kwamnandi.
Kuthe ngemva kwendaba le uKholiwe wathoma ukuba nomraro ngombana abantu
bamcabangela bona nguye owenze uZondani bona azibulale. Lokho kwamenza bona
abenerarano langaphakathi ngombana bekahlala anehliziyo ebuhlungu ngaso soke
isikhathi begodu afisa bona ngathana iqiniso lingavela. Nakathi wenza amano
wokobana ithumbeli liphandlusele kuvuka irarano langaphandle belivimbela bona
aphumelelise lokho akuhlosileko.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2               13               DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                       NSC – Imemorandamu

Ekugcineni kwenovela le sithola bona amararano la womabili enza bona umlingisi
oyikutani athathe ubuphilo bakhe ngombana kuye kubonakale ukhula umraro lo
esikhundleni sokobana urarululeke. Nakakhumbula bona wabhalelwa kutjela uMuzi
umrarwakhe lo nokuthi selatholakele alwa nomkaSipho lokho kwenza bona abhalelwe
kuqalana noMuzi njengombana simthola selathatha ubuphilo bakhe nje. Ngalokho
singatjho bona amararano la aqakathekile ekuphumeleliseni inovela le.
(Nezinye iimpendulo ezinembako zingathathwa).                                                [25]

                                           NOFANA

UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana

9.1       Bayongitjhiriya ekeregeni.                                                         (1)

9.2       NguZondani.                                                                        (1)

9.3       -    Kwathi ngelinye ilanga baseMafu iinkolo ziyokugijima khona utitjhere lo
               wabiza uKholiwe wamupha imali emaranda ali-R10.
          -    Kwathi nakuphuma imiphumela yebanga le-10 utitjhere lo wathatha
               imiphumela kaKholiwe wayisa ekhabo bewafika wamupha nemali
               emaranda ama-R50.                                                             (2)

9.4       -   Abalingisaba kuthiwa basekeregeni.
          -   Abalingisaba bathandaza uZimu.
          -   UNaNtuli uthi umuntu akakhethe bona ufuna zakaZimu nofana zephasi.
          -   Ikonzo nasele izokuphuma kuthathwa ufefe.
          (ZIMBILI iimpendulo kezingehla).                                                   (2)

9.5       Sisenzeko sokuzibulala kwakaZondani esele siphenduke saba ngasuthi
          sibangelwe kukobana uKholiwe amtlhalile ngombana athe nakafika
          eYunivesithi wathola abangcono.                                                    (2)

9.6       Unina azange amlahlela izandla, wamkholwa nakamtjela bona yena azange
          athandane noZondani kodwana uyise wamlahlela izandla wabe wathatha
          isiqunto sokobana angasambhadelela iimfundo zakhe ze-VISTA.                        (2)

9.7       Itjumayelo le yenza bona uKholiwe alemuke indlela abantu beVlaklaagte 2
          egade sele bamzonda bebamhlubuke ngayo ngendaba yokuzibulala
          kwakaZondani.                                                                      (2)

9.8       Umtloli unqophe ukusiyelelisa bona abantu batjheja iindaba zabanye bese
          bakhohlwa ngezabo, qala nje uNaNtuli ufikisela uKholiwe kodwana yena
          ngendlela amumbi ngayo abakaqaleki.                                                (2)

9.9       -    Ngiyavumelana nesitatimendesi ngombana ukuzibulala kwakaZondani
               bengeze kwaba nomthelela omumbi epilweni kaKholiwe nangathana
               uThembi, olinesi uZondani amnikela incwadi eyayihlathulula
               ngokuzibulala kwakhe wayifikisa kunina njengesifiso sakhe.
          -    Ngiyaphikisana nesitatimendesi ngombana isenzo sakaZondani sokubiza
               igama lakaKholiwe ngaphambi kobana ahlongakale ngiso esenze abantu
               bacabange bonyana uzibulele ngebanga lokungakaqonywa nguKholiwe,
               njeke uKholiwe bengeze ahlala kamnandi azi bonyana uZondani
               wazibulala ngebanga lokobana angazange avume ukumthanda, lokho
               bekuzokuvele kumudle ehliziyweni.                                             (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2            14               DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                    NSC – Imemorandamu

9.10      Yathoma ukonakala lokha nakabona umntwanakhe womntazanyana uBusi
          nakathoma ukukhombisa amatshwayo wokukhula wafikelwa mcabango
          wokobana mhlamunye umntwanakhe naye angehlakalelwa ngilokho
          okwamehlakalelako.                                                              (2)

9.11      Umtloli unqophe ukusivezela bona amakholwa nawo babantu, njeke
          kuyakghonakala bona nabazibona basebujameni obungasakghodlhelelekiko
          bathathe iinqunto ezingavumelani nekolelo yawo njengombana uKholiwe
          enzile.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                               (2)

9.12      -  Uzame ngokwaneleko ngombana wathi nakafika ngeDaveyton
             wazitholela isokana ebekacabanga bona lizamlibazisa kodwana
             kwabhala/Ngaphambi kobana azibulale wakhamba waya kuSipho
             ngomnqopho wokuyombawa bona kube nguye ozomkhulumela nofana
             ozokubikela uMuzi ngendaba kaZondani kodwana ihlelo labo
             laphazanyiswa ngumkaSipho bekwafika lapha indaba le ivela kancani
             khona kuMuzi begodu lokho kwaqeda uKholiwe amandla.
          -  Akakazami ngokwaneleko ngombana wabhalelwa kutjela uMuzi nanyana
             sele alitholile ithuba elihle lokobana angamtjela lokha usosokanakhe
             nakabayalako bona bavulelane iimfuba/Wabhalelwa kutjela uMuzi
             nanyana uMuzi sele ambona bonyana kunento emdlako begodu
             amncenga bona amtjele.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                               (2)

9.13      Bengingathi ngemva kwetjumayelo kaNaNtuli le ngiye ngaphambili ngitjele
          ibandla bonyana mina azange ngithandane noZondani, nguye okhethe
          ukuzidumuza ngombana ngithe angeze ngakghona ukuthandana naye
          begodu kulilungelo lami lokwala isokana nangabe angilithandi.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                               (3)
                                                                                          [25]

                                        NOFANA

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 15

IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com               15                                                            DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                                                      NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UBUKGHWARI BOMLOMO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 10: UBUKGHWARI BOMLOMO
Iqhinga                             Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo                Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                          9–11                           6–8                         4–5                           0–3
                              -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:    khulu: 14–15.                                                    bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko       -Uhlathulule isihloko          -limpendulo pheze                 ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.        ngokungeneleleko begodu        ziyakhambelana nesihloko.         kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                              uwathinte woke amaphuzu                                          ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                              amayelana nomtlolo.            -lmibono esekelweko ikhona                                                               azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                 -Uphendule umbuzo kuhle:       kodwana ayikavezwa yoke           -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi
                              12–13                          begodu ayikasekelwa               asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                                                             njengombana bekulindelekile.      akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                              -Uphendule ngendlela ehle .                                      eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                              -Kunamaphuzu amanengi          -Kunobufakazi obutjengisa                                                                awanikeleko akakasekelwa.
                              asekelwe ngokunembako          bonyana umtlolo uwuzwisisile.     -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       -Umtlolo akawazi.
                              anqotjhiswe emtlolweni.                                          eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.

                              -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                              khulu.
ISAKHIWO NELIMI                           8–10                            6–7                            4–5                        2–3                             0–1
                              -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi        -Isakhiwo asikathulwa        -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa          Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.       ngefanelo.                   kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                     nesiphetho ezisezingeni                                                                                                 ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela     elihle khulu.                  -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho         -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni.                                     kuhleleke kuhle.                  Ukunamathelana            ngikho okwenza               -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
                              -Kunokuthuthuka                                                  kwamaphuzu begodu         ukulandelana                 kwesakhiwo nanyana
                              kwamaphuzu begodu              -lmibono ivezwe beyasekelwa       awulandeleki.             kwamaphuzu                   ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO                 azwakala kuhle.                yezwakala.                                                  kungezwakali.
                                                                                               -Kuneemphoso                                           -Ilimi elisetjenzisweko
                              -Ilimi, ukuzwakala             -Ilimi, ukuzwakala                ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                              nokwethulwa kwamaphuzu         nokwethulwa kwamaphuzu            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                              kuhle bekutjengisa ukutjhuja   kuhle.                            kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                              kwengqondo.                                                                                 okunganembiko kwenza
                                                                                               -Iingaba zakhiwe kuhle.    umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO                      20–25                           15–19                          10–14                       5–9                             0–4
YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
             nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
             Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                  Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2            16                DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                    NSC – Imemorandamu

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 10

ABANTU BAKWAMTSHWENI NEBAKWAMATJHIYANA

Iinthombe-ngqondo, izitjho nezaga ziinungo zekulumo ezisetjenziswa ngomnqopho
wokutjhujisa ilimi. Kanengi zisetjenziselwa ukufihla ikulumo yomcoci ukwenzela bona
abalaleli benolwana bazitholele ngokwabo iinhlathululo zazo bese bazakhela ibonelo
phambili, njengokuthi khuyini okungenzeka nofana okuzokwenzeka ngokutjho
kweenhlathululo zazo. Ibonelo phambili sithombe esifika eengqondweni zabafundi
ngokulalela ukulamana kwezehlakalo zenolwana lokha nabalaleleko. Ngamanye
amagama ngilokho abasuke bakucabanga bona njengombana kwenzeke isehlakalo
esithileko kutjho bona okuzokulandela kungaba ngilokhu.

Kuliqiniso bona iinungo zelimi ezifaka hlangana iinthombe-ngqondo, izitjho nezaga
zidlala indima eqakathekileko ekusizeni abalaleli benolwana bona bakghone ukuba
nebonelo phambili. Enolwaneni yesihloko esingehla kuthiwa izinto zazenziwa
ngesikhathi begodu kunetjhebiswano phakathi kwabantu boke kanti nekosi
beyikuthabela lokho. Kuthiwa ikosi yayikhomba ngophakathi, ingathonti phasi nekutjho
bona beyihlala kamnandi. Indlela ekugandelelwe ngayo ukuhlala kamnandi kwekosi
nesitjhaba sayo ngokusetjenziswa kweenungo zelimezi kusenza sibe nebonelo
phambili lokobana koke lokho kungenzeka kungagcini ngobuhle.

Sitjelwa bona ikosi yayihlonitjhwa begodu inamandla wokwenza nanyana yinto bani
nawunganandlebe. Ukungabi nendlebe kuhlathulula ukungalaleli. Ukutjelwa kwethu
bona yayihlala iphethe ubhutjhulo nanyana umhlalandlini ekuthi nakungenzeka
ikukhombe ngawo urholophala unomphela. Kuthiwa ngelinye ilanga ikosi yabiza imbizo
ekulu yayala woke umuntu bona alime beyabadosa ngendlebe bona bangathomi
bafake litho ngendeni yona ingakalumi. Sitjelwa bona kwathonywa kwayenywayenywa,
unombhenyani wabindwa lithuli kulinywa. Kuthiwa kwabakhona iimpurelani
ezaphambana newahlo ngombana kungeze kwayiwa ngahlanye kungasi mamanzi.
Ukutjelwa kwethu bona kwaba nedlanzana labantu engazange lilandele umyalo wekosi
kusenza sibe nebonelo phambili lokobana lizokujeziswa kabuhlungu ngombana
sesitjeliwe bona ikosi inamandla wokwenza nanyana yini ukujezisa abangakhambisani
nomthetho. Kuyasikhanyela bona sekutjhidele isikhathi sokobana ubhutjhulo nanyana
umhlalandlini wekosi wenze umsebenzawo.

Nasiragela phambili nokulalela inolwana le sizwa kuthiwa lesasiqhenyana
esinganamkhono, okutjho bona esivilaphako sakhamba sikhukhutha sayokweba
amabele emasimini. Kuthiwa wawuthi ungathukwa uwele phezu kwaso ulengelwe
mumutja namkha isidorobho bewugcine ubulewe. Ikosi yathi bona izwe ngesenzo
sesiqhemesi yathumela umlayezo wokobana sizibonakalise emtjhade ngokukhopheza
kwelihlo. Sathi bona sizwe bona siyafuneka komkhulu sadla phasi ngombana saseqe
umyalo wekosi wokugoma amabele ikosi ingakalumi. Ikosi yathuma amabutho bona
ayosizuma eentabeni, emarharheni nemahlathini la kwakuzwakele bona sizifihle khona
kodwana azange asifumane.

Ukungafumaneki kwaso kwenza bona ikosi iziphumele yona ngokwayo ikhambisana
neenduna zayo. Ukusuka lapha yakhomba ngomhlalandlini ngehlangothini lalapha
kuthiwa sisithele khona. Ngokukhopheza kwelihlo sathi ve emarharheni nemahlathini
sathi tshi. Kuthiwa esinye sarhunyela, sabophana amalimi sagcina sele sibhunubhunu.
Ukusuka lapho saphenduka iimfene neenkghabu.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2016-memo/5f8c707c-3458-40e5-974e-ee6211d3c8ea) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2016-memo/0a59f74e-a900-41a6-acdb-a7809656ccc4) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2016-memo/8a48e3e4-88c9-4b8f-96d0-e22042ef2c18) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2016-memo/8b3ee076-f2b2-45f6-9cac-7b5405c2a8ba) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2018-memo/aa4fee04-fb5a-4e96-b387-d4831e409961) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2017-memo/4a4cbc22-fc67-40a4-ab70-f6b0fd85d1a7) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
