# isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC Supplementary 2016 QP

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 question paper from the NSC Supplementary Exam 2016, 23 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2016/707dbdea-2b5c-44ba-aca8-841e639ed01f
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Question paper
- Year: 2016
- Exam period: NSC Supplementary Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 23

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC Supplementary 2016 QP](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2016/707dbdea-2b5c-44ba-aca8-841e639ed01f)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2016 · isindebele. Question paper, 23 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2016-memo/222e7e10-ada7-45b3-b618-42eaf1d9132f) — Memo · 2016 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                          NATIONAL
                                     SENIOR CERTIFICATE

                                          IGREYIDI 12

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                      IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                    FEBHERBARI/MATJHI 2016

IMITLOMELO: 80

ISIKHATHI: Ama-iri ama-2½

                                    Iphepheli linamakhasi ama-23.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2                   2                     DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                                  NSC

YELELA

1.        Umfundi kufanele afunde ikhaseli ngokukhulu ukuyelela ngaphambi kobana
          aphendule imibuzo.

2.        Ungalingi ufunde iphepha lemibuzo loke. Qala ikhasi lokumunyethweko
          elisekhasini elilandelako bese utshwaya iinomboro zemibuzo ebuzweko
          ngeencwadi ozifunde kilomnyaka. Ngemva kwalapho, ufunda imibuzo le bese
          ukhetha leyo ofisa ukuyiphendula.

3.        Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU:

          ISIGABA A:        Iinkondlo                             (30)
          ISIGABA B:        Inovela/Ubukghwari bomlomo            (25)
          ISIGABA C:        Umdlalo/Idrama                        (25)

4.        Landela imilayo esekuthomeni kwesinye nesinye isigaba ngokuyelela.

5.        Phendula IMIBUZO EMIHLANU seyiyoke:

          EMITHATHU KUSIGABA A
          MUNYE KUSIGABA B
          NAMUNYE KUSIGABA C

6.        Sebenzisa irherho         lokuzihlola   ukuqinisekisa     bonyana     yoke    imibuzo
          uyiphendulile.

7.        Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe
          ngayo ephepheni lemibuzo.

8.        Thoma ESINYE NESINYE isigaba ekhasini ELITJHA.

9.        Tlola ngesandla esihle nesibonakalako.

10.       Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:

          ISIGABA A:        Pheze imizuzu ema-40
          ISIGABA B:        Pheze imizuzu ema-55
          ISIGABA C:        Pheze imizuzu ema-55

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                          Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2               3                   DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                              NSC

IKHASI LOKUMUMETHWEKO
Ikhaseli lizokwenza kobana abafundi bakhethe imibuzo abafuna ukuphendula ngayo
ngaphandle kobana bafunde iphepha loke.
ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibekelwe ukufundwa: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo EMIBILI.
      INOMBORO YOMBUZO                      UMBUZO              IMITLOMELO               IKHASI
1. 'Umuntu mumuntu'                       Umbuzo omude               10                     5

2.   'Kuwe Ndebele Kholitjhi'            Umbuzo onemibuzo emifitjhani        10                 6
3.   'Ipi Yerholweni'                    Umbuzo onemibuzo emifitjhani        10                 7

4.   'Isizi'                             Umbuzo onemibuzo emifitjhani        10                 8

                                              KANYE
Ikondlo engakabonwa: Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo.
5. 'Uyangen' umlobokazi'            Umbuzo onemibuzo emifitjhani             10                 9
*YELELA:       Phendula umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE
               esigabeni B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMFITJHANI esigabeni C.
               Esigabeni B kanye nesigabeni C, phendula umbuzo MUNYE kwaphela.
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
INOVELA: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenovela efundiweko.
6. Mbala Ngubaba                     Umbuzo omude                            25             11
7. Mbala Ngubaba               Umbuzo onemibuzo emifitjhani                  25             11
8. UKholiwe                          Umbuzo omude                            25             13
9. UKholiwe                    Umbuzo onemibuzo emifitjhani                  25             13

                                              NOFANA
UBUKGHWARI BOMLOMO:                 Phendula umbuzo MUNYE encwadini yobukghwari bomlomo
efundiweko.
10. Ubukghwari bomlomo                         Umbuzo omude                  25             15

11. Ubukghwari bomlomo                   Umbuzo onemibuzo emifitjhani        25             16
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
Phendula umbuzo MUNYE encwadini yomdlalo ofundiweko.
12. Ibhudango Lami                     Umbuzo omude                          25             19
13. Ibhudango Lami                       Umbuzo onemibuzo emifitjhani        25             19
14. Umbango KaNzunza NoManala                  Umbuzo omude                  25             21
15. Umbango KaNzunza NoManala            Umbuzo onemibuzo emifitjhani        25             22

YELELA: Esigabeni B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye
        NOWODWA umbuzo omfitjhani. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
        emide nofana EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2              4                DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                             NSC

IRHELO LOKUQINISEKISA

•    Tlola itshwayo () erhelweni lokuqinisekisa elilandelako ukuhlola bona uphendule
     yoke imibuzo elindelekileko.

       ISIGABA              IINOMBORO      INANI LEMIBUZO    UMBUZO      TLOLA ITSHWAYO
                             ZEMIBUZO     EZOKUPHENDULWA                   EMBUZWENI
                                                                         OWUKHETHILEKO
                                                                                 ()
A: IINKONDLO                        1–4            2
                                                                 1
   (Iinkondlo
   ezibekelwe
   ukufundwa)                                                    2

                                                                 3

                                                                 4
A: Ikondlo
                                     5             1             5
   engakabonwa
B: INOVELA/                        6–11            1
                                                                 6
   UBUKGHWARI
   BOMLOMO
                                                                 7
   (Umbuzo omude
   NANYANA
   onemibuzo                                                     8
   emifitjhani)
                                                                 9
C: UMDLALO/                     12–15              1
                                                                10
   IDRAMA
   (Umbuzo omude
                                                                11
   NANYANA
   onemibuzo
   emifitjhani)                                                 12

                                                                13

                                                                14

                                                                15
YELELA: Esigabeni B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA
        umbuzo omfitjhani. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI emide nofana
        EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2            5               DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                           NSC

ISIGABA A: IINKONDLO

Iinkondlo eziboniweko (Umbuzo woku-1 ukuya embuzweni wesi-4): Phendula imibuzo
EMIBILI kwaphela.

Ikondlo engakabonwa (Umbuzo wesi-5): UKATELELEKILE ukuphendula umbuzo lo.

UMBUZO 1

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula umbuzo olandelako.

Umuntu mumuntu – JN Malobola

1         MaNdebele ngazomba iphasi,
2         Ngabona ngewami amehlo,
3         Abanye babona ngewabanye,
4         Ngezwa ngeendlebe,
5         Ngingazwelwa njengesiduli,
6         Umuntu yena semumuntu,
7         Zakhe aziqedwa phu!
8         Zakhe azibonwa zoke,
9         Zakhe azicimeli cime!
10        Zinande zivumbuluka
11        Zinga mamanzi avinyilika.

12        Uneenkanuko zomlambo ogelezako,
13        Unehliziyo ede,
14        Unehliziyo emarhamaru,
15        Nakuyingubo yona
16        Uyidosela ngancanye,
17        Wafuthumela ngapha
18        Uyidosela ngapha.
19        Ukukhamba uyakhamba,
20        Iduduma lokujama uyalibeka;
21        Iye, alibeke ajame na?
22        Iye, afike aphumule na?
23        Izabe ingasimumuntu,
24        Zakhe iinyawo azidinwa,
25        Kudinwa ihliziyo.

26        Wafumbatha uyakakarela,
27        Avele ngephango,
28        Azesule umlomo njengekukhu,
29        Akafumbathi alayelise,
30        Ufumbatha abuyelele,

31        Nguye-ke umuntu loyo,
32        Unehliziyo yomgodi ongazaliko,
33        Kwazala wakhe,
34        Utjhiya iphasi;

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2            6                   DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                           NSC

35        Alale obukhulu,
36        Akhohlwe ngekwakhe,
37        Akutjhiye akuqalile,
38        Sikwabelane simhloboke ...

Tlola ummongondaba wekondlo le bewuhlathulule bona iinthombe-ngqondo
ezisetjenziswe yimbongi ekondlweni le ziwuthinta njani lowo mmongondaba.

YELELA: Isingeniso esihlathulula bona uyini ummongondaba neenthombe-ngqondo
kuzokwabelwa imitlomelo emi-3 bese ukudzubhula nokuhlathululwa kweenthombe-
ngqondo ezisekela ummongondaba kuzokwabelwa imitlomelo eli-7. Amagama
ozowasebenzisa awabe li-190–240.                                                             [10]

UMBUZO 2

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

Kuwe Ndebele Kholitjhi – JM Mthimunye

1         Ngithi uyababona na?
2         Beza bagijima ngebelo,
3         Beza kuwe sithakgha,
4         Sithakgha esingadinwako,
5         Sithakgha esingapheli ihliziyo.
6         Mbandulo yakoMbokodo.
7         Sithi napo abantabethu,
8         Sibanikela kuwe ngokwazi,
9         Ukwazi itsengo lakho.
10        Ngithi uyababona na?
11        Yewubakhongozele ngezakh' izandla,
12        Ezinuk' ifundiso yokuhlakanipha.
13        KwaNzunza nakwaManala
14        Bekuzakuphilwa bunjani nabe ungekho?

2.1       Tlola bona iNdebele Kholitjhi imbongi iyingathekise nani ekondlweni engehla?       (1)

2.2       Tlola umhlobo wevumelwano osetjenziswe yimbongi emideni we-7 newobu-8
          ekondlweni engehla.                                                                (1)

2.3       Rhunyeza ngomuda OWODWA bona imbongi iyikhakhaziselani iNdebele
          Kholitjhi ekondlweni engehla.                                                      (2)

2.4       Hlathulula umqondo omunyethwe mumuda we-9 ngokuqalisa kokutjhiwo
          yikondlo engehla.                                                                  (2)

2.5       Ingabe umuda we-11 umhlobobani wesithombe-ngqondo begodu umumethe
          muphi umqondo ngokommongondaba wekondlo le?                                        (2)

2.6       Coca ngobuqiniso bommongondaba wekondlo le uqalise elwazini onalo.                 (2)
                                                                                             [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2            7                  DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                           NSC

UMBUZO 3

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

Ipi Yerholweni – DM Jiyane

1         Phasi enzansi erholweni,
2         KwaMahlungulu kwasala abantu,
3         Kwaduma izulu kwamekeza umbani,
4         Kwatjha isikhuni kwasala umlotha.

5         Kwahlwa emini iNdebele liqalene nomSuthu,
6         Lafika iBhuru lasiza umSuthu.
7         Umbango lo ngewani?
8         Nango uMampuru ngemathunjini,
9         Wathuthumba umdzobho yaba yincani indawo.

10        Yabambana kwathula umoya,
11        Yabambana kwaphapha ibhetjha eNdebeleni,
12        Yabambana kwaphapha umdzobho eMsuthwini,
13        Yabambana kwarathuka ibhrugu nerhembhe eBhunwini.

14        Kwaba nzima ephasini lekhethu,
15        Kwalila ikule, kwalila isibhuku nomkhonto.
16        Abantu barhayileka inga ziimpukani zingananto,
17        Yafulathela yamaBhunu nabeSuthu.

18        UMabhoko akathomi muntu,
19        Nango uMaqobolwana aqwilisa isitjhaba sesiyamile,
20        Bayenza indaba uburotho nejemu.
21        Wokhi! Amanaba asese namandla
22        Umtlhago ubhode amanzinzo,
23        Amanaka namaphotho kukudla ngenca yephango.

24        Iinhlokwana nanziya laphaya,
25        Iindumbu ziintutwana nobujadajada.
26        Kulele uMsuthu, iBhunu neNdebele.
27        Izandla neenyawo zakaNdebele zadliwa ziinsimbi,
28        Iintjhaba zigida ngethambo lakhe,
29        Nango sele asisembamgodi,
30        Namhlanje sidindi sinzinzile.

3.1       Tlola imihlobo EMIBILI yeentjhaba ebegade isilwa ekondlweni engehla.              (2)

3.2       Tlola ubukondlo obusetjenziswe yimbongi emudeni wama-21 ekondlweni
          engehla.                                                                          (1)

3.3       Tlola igama elijanyelwe magama athi, 'Kwasala abantu' asetjenziswe
          emudeni wesi-2 wekondlo engehla.                                                  (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2          8                  DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                         NSC

3.4       Hlathulula ngawakho amagama ummongondaba wekondlo le.                           (2)

3.5       Ingabe ukusetjenziswa kwesaga endimeni yesi-5 ekondlweni engehla
          sikuthinta njani wena njengomfundi wayo ekutheni uzwisise ngcono
          ummongondaba wayo?                                                              (2)

3.6       Coca ngokuphumelela kwembongi ekusebenziseni amaqhinga wetjhada
          asemideni ye-10 ukuya keye-13.                                                  (2)
                                                                                          [10]

UMBUZO 4

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

Isizi – JN Malobola

1         Laphuma njengemihla,
2         Laphakama lihlophe
3         Ukuzifihla kunina.
4         Imisebenzi yemihla
5         Irheme ngerherho layo.

6         Umuntu woke bekahlophe
7         Ukuyokufika lapho
8         Lapho alima khona.
9         Amacoco akakho kangako
10        Mvulo sidiniwe,

11        Nokho siyakhona,
12        Igijima njengemihleni ibhesi
13        Maye! Ha ... wu ... ! Iwu!
14        Gidi! Bhu! Bhu!
15        Ngokuphazima kwelihlo

16        Kwaphela nya!
17        Kwathula du!
18        Abanonileko kwaba ngabathulileko,
19        Abalimeleko kwaba ngabaphephileko,
20        Isizi langeWagendrift lembatha
21        IkwaNdebele ngomzuzwana.

22        Abotitjhere bayile,
23        Bakhambile abafundi,
24        Iinsebenzi zombuso ziyile,
25        Umbuso wembethe isizi.

26        Kwalila umNyango wezeFundo,
27        Khona umnyaka sele wonde kangaka?
28        Awa, ukwelusa kubhalile,
29        Iinkomo zifahlile, kubhalile.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2               9              DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                              NSC

4.1       Tlola indawo lapho kwenzeka khona isehlakalo esisekondlweni engehla.             (1)

4.2       Tlola imihlobo yeenthombe-ngqondo ezisetjenziswe yimbongi emudeni
          ngamunye kengenzasi.

          4.2.1        Laphuma njengemihla.                                                (1)

          4.2.2        Ukuzifihla kunina.                                                  (1)

4.3       Veza isizathu esasenza bona abantu bangacoci kangako ngelanga
          elikhulunyiswa ekondlweni.                                                       (1)

4.4       Hlathulula bonyana ukusetjenziswa kwamatshwayo neenlingisi emideni we-13
          nowe-14 kuwuthinta njani ummongondaba wekondlo engehla.                          (2)

4.5       Ucabanga bona waba yini umthelela wesehlakalo esikhulunyiswa ekondlweni
          engehla esitjhabeni? Sekela ipendulwakho.                                        (2)

4.6       Tshwaya ngelihlo elibukhali indlela umtloli asebenzise ngayo ilimi
          elifihlakeleko emudeni wama-27 osekondlweni engehla bewutjho nokobana
          lokho kuthinta njani abantu ababandakanyeke engozini le.                         (2)
                                                                                           [10]

                                            KANYE

IKONDLO ENGAKABONWA: UKATELELEKILE UKUPHENDULA UMBUZO LO.

UMBUZO 5

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

Uyangen' umlobokazi – JM Mthimunye

1         Kwakwakwakwii ...!
2         Uyangen' umlobokazi,
3         Unyanyatha njengenwabu;
4         Ugeje ngezikanokutjho,
5         Nango weenkomo ezimasongesonge,
6         Zeempondw' ezilemele futhi.

7         Madoda phumani neenkhande,
8         Nizokuthambel' igugu lomuzi,
9         Ikwekwez' ekhanya salanga:
10        Ikwekwezi yomkhanyo wezungu lekosi.
11        Hlaban' uMafunazoke
12        Ikomo kababa yesiko, angene.

13        Mfaz' eenyawo ezimabatha
14        Sukel' ukutunatuna njengonombhenyani,
15        Uhlangel' ukuphuma kwelanga:

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2               10              DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                              NSC

16        Ulis' ukufuthwa yintuthu
17        Ing' ungumaqubutjhwana
18        Ing' awunabekhenomkhulu likhona.
19        Bamangel' abathi bayazazi,
20        Babasith' umend' awukho,
21        Bathi; akayi kuwubona.
22        Nang' umlobokaz' angena!
23        Ungen' anyanyatha njengenwabu,
24        Ungen' agubuzele njengogubudu.

25        Kwakwakwakwii ...!
26        Nomaphelaphelana yelusa
27        Ilimu lakh' elimakghwakghwa,
28        Libophe lingangeni nomlobokazi.
29        Makhelana khalim' ihliziyo yakho,
30        Ulis' ukuhlolahlola ngombundwana.

31        Uyangen' umlobokazi;
32        Nosokana thanyela,
33        Ungalis' iinzibi zibuthelane
34        Emva komnyango
35        Zihlekis' abayeni zinganamazinyo.
36        Uyangen' umma ...
37        Nosokana ningabang' ubudala.

5.1       Tlola isithombe-ngqondo esisetjenziswe yimbongi emudeni we-9 wekondlo
          engehla.                                                                          (1)

5.2       Tlola igama elitjho ikomo ehlatjiswa umakoti nakasekwendeni elisetjenziswe
          ekondlweni engehla.                                                               (1)

5.3       Rhunyeza ngamaphuzu AMABILI ummongondaba wekondlo le.                             (2)

5.4       Qedelela umuda ongenzasi ngokuzalisa ngependulo enembako kezingenzasi:

          Umnyanya lapho umakoti asuke anyanyatha njengenwabu nakangena
          ekhakwakhe ubizwa bona ...

          A       Mtjhado.
          B       Bukhazi.
          C       Ziinrhodlo.
          D       Simanje.                                                                  (2)

5.5       Hlathulula umqondo omunyethwe mumuda wama-26 ukuya kewama-27
          uqalise kokutjhiwo yikondlo engehla le.                                           (2)

5.6       Tshwaya ngokuphumelela kwembongi ukusebenzisa isithombe-ngqondo
          emideni wama-23 ukuya kewama-24 bewuhlathulule bonyana unqopheni
          ngaso.                                                                            (2)
                                                                                            [10]

                                                       IMITLOMELO YESIGABA A:               30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2           11                  DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                          NSC

ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO

YELELA:
Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba.
Nawukhethe umbuzo OMUDE enoveleni nanyana ebukghwarini bomlomo qinisekisa
bona ukhetha umbuzo OMFITJHANI emdlalweni.

                                     NOFANA

Nawukhethe umbuzo OMFITJHANI enovelini nanyana ebukghwarini bomlomo
qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.

Kilesisigaba kuneencwadi zamanovela EZIMBILI kanye nobukghwari bomlomo.
Khetha inovela EYODWA nofana ubukghwari bomlomo uphendule ngazo umbuzo
OWODWA.

UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Inovela etloleke kuhle neyenza abafundi bayo babe netjisakalo yokuyifunda
ngekhambe iba namararano. Akhe utsenge imihlobo yamararano (irarano
langaphakathi nelangaphandle) avezwe enovelini yesihloko esithi, MBALA NGUBABA
bewuhlathulule nokobana adlale yiphi indima ekuphumeleliseni inovela le beyifike
esiphethweni. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                      [25]

UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

Asikime uMavela atjhinge ekesini ayokuthungelela igwayi. Athi angalokhela athathe
ikesi leyo ayibandamisele eduze konina. Eqinisweni vele ufuna ibe seduze nonina
ngombana afuna ukumbona kuhle. Ufuna ukumbona ebusweni bona, lokho akutjhoko
kungikho okusebusweni na?

'Mma ngiyabuza phela silukazi? Wathi emva kwesibuyiso aboDladla bazokuza
kodwana nanamhlanje kusathe nya. Ngathi nangikutjela bona banamala babotsotsi
abafuna ukusithathela ilifa lethu, wabhoka ngobukhali. Uyabona-ke bona bengiqinisile?
Uyabona na? Mma, khuluma phela. Amalami aphi nakunje. Mikhwenende lababantu.
Ngakutjela bona ubaba angekhe abe nehliziyo embi kangaka atlinye ikusasa lethu
ngomutja ngaleyo ndlela. Ngiyathemba bona amalami ayabonakala-ke namhlanje.'

Athi angatjho njalo uMavela kungene umkakhe uNaKabini alethele unina itiye. Athi
angangena uNaKabini, athule uMavela. Nokho kutholakale bona akahlali uNaKabini.
Abeke itiye leyo phambi kukanina aphume. Wehle ummoya kaMavela nakabona
umkakhe aphuma.

Athule kancani uMavela, athelele unina itiye naye azithelele. Bathi rhamurhamu kabili
aragele phambili ngekulumo yakhe nonina. 'Mma nanje ngiyakutjela bona ubulelesi
sebuthoma ukwanda la ngaphandle, wena uyangisola. Kusasa uzokuthi nawuvukako
ekuseni ufunyane kunganalitho la ngesibayeni, uthome ulile ngongathana. Angitjho
uzokulila ngongathana mma?'

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2           12                 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                          NSC

'Mavela nangabe ziyetjiwa iinkomo zakayihlo kulungile. Umthetho uzazifuna
bewuzithole. Lokho akutjhiwo ngimi, kwatjhiwo nguyihlo asaphila. Futhi lokho kuhle
ngobanyana naye lapha alele khona uzabe azibona bona ziyetjiwa. Kodwana mina
njengonyoko angikazokuvuma bona kwenziwe into engakatjhiwo mthetho otjhiywe
nguyihlo. Angekhe mntwanami.

Khona nangabe sekuthoma ukwebiwa ifuyo, ufuna bona ngenzeni? Ufuna ngithi
azithengiswe? Mntwanami lelo angekhe ngalikhupha. Ikulumo kayihlo ayitjhiyako
angikazoyeqa. Ngamane zetjiwe iinkomezo sekunokobana ngeqe isibopho sakayihlo.'
Athi angatjho njalo uNaMtsweni kungene uHleziphi azokuditjhisa unina. Afunyane
umnakwabo seladitjhe nonina. Afike ahlale phasi alalele abayimonyongako.

                                                                        [Ikhasi 53–54]

7.1       Tlola OKUBILI okwasele kuthonyiwe ukudliwa uBongwe nakahlongakalako
          nokusivezela bona wahlongakala kusehlobo.                                        (2)

7.2       Isiqetjhana esingehlesi sisivezela uNaMtshweni        amlingisi    onjani?
          Ipendulwakho ayibe mumutjho OWODWA.                                              (1)

7.3       Tlola isizathu esenza bona uMavela anghale ekhabo angasalibhada
          njengombana simthola namhlanje nasele azokubeka uyise nje.                       (2)

7.4       Indaba yokobana uMavela athuthe umzakhe abuyele eMadlangeni izwakala
          ingahlali kuhle kuNaKabini. Tlola amagama awakhulumako afakazela
          isitatimendesi.                                                                  (2)

7.5       Ngokurhunyezweko veza ubujamo bepilo uFikile banoSizakele abazithola
          sele baphila ngaphakathi kwabo nasele bahlala kwagogwabo eMadlangeni.            (2)

7.6       Ngisiphi isenzo uHleziphi banoMhlekwa abazwakala bafana ngaso kodwana
          sihlukile kunesakaMavela ngemva kobana bezwe indlela uyise ahlele ngayo
          isifiso sakhe?                                                                   (1)

7.7       Esiqetjhaneni esidzujulwe ngehla sizwa uMavela atjela unina indlela ifuyo
          esele yetjiwe ngayo amalanga la. Ucabanga bona uyini umnqopho kaMavela
          ngamanga awatjela unina la.                                                      (2)

7.8       Ucabanga bona kungebangalani uDladla abona bona ukwenza
          kwakaBongwe isifiso kusimanga njengombana azwakala atjela uNaMtshweni
          mhlana azombikela ngaso?                                                         (2)

7.9       Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
          bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          Ukuzila kwakaNaMtshweni kwakumliya bona akghone ukuphetha izinto
          zomzakhe ezimalungana nokwabiwa kwelifa lakababa uBongwe.                        (2)

7.10      Ngokuzwisisa kwakho inovela le ucabanga bona umtloli usiyelelisa ukuthini
          ngokuveza uMavela sele aleya amala lokha nakabonana noDladla nge-ofisini
          labo?                                                                            (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2          13                 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                         NSC

7.11      Ingabe isenzo sakaNaMtshweni sokwamukela ubujamo bezinto nanyana sele
          abona uMavela atlhuwisa kangaka ngombana angakghoni ukuthola ilifa
          abalitjhiyelwe nguyise siyamukeleka na? Sekela isiqunto osithathako
          ngephuzu ELILODWA.                                                              (2)

7.12      Isenzo sakaGotjiwe sokungarhabi nakenza amarhubhululwakhe ngokwetjiwa
          kweenkomo zakwaBongwe simveza amlingisi onjani? Sekela ngesehlakalo
          esisenovelini.                                                                  (2)

7.13      Ngaphandle kokweba iinkomo zakayise njengombana uMavela enzile ngiliphi
          igadango ebewungalithatha nabegade unguye ukwenzela bona kube nelitho
          olitholako elifeni enilitjhiyelwe nguyihlo ngaphandle kobana ubuyele
          esikolweni?                                                                     (3)
                                                                                          [25]

UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana

Inovela etloleke kuhle neyenza abafundi bayo babe netjisakalo yokuyifunda
ngekhambe iba namararano. Akhe utsenge imihlobo yamararano (irarano
langaphakathi nelangaphandle) avezwe enovelini yesihloko esithi, UKHOLIWE
bewuhlathulule nokobana adlale yiphi indima ekuphumeleliseni inovela le beyifike
esiphethweni. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                    [25]

UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

Wayegade azi bona umthwalo osemahlombe kuye uzokusuka. Uthe nakafikako
ngekeregeni wafumana abantu sebahlezi phasi, phela besele kusikhatjhana lingenile.
Wafika wahlala ngemuva. Ungena ngesikhathi umphathihlelo abiza labo abafuna
ukuthokoza uZimu ngalokho mhlambe abenzele khona namkha abasize kikho.
Omunye umntazana wasikima khona eduze kwakaKholiwe waya ngaphambili,
wayithoma indaba yakhe ngomfutho, 'Bazalwana ngithokoza uZimu ongibabaleleko
ezintweni ezimbi ezenziwa babantu abatjha abafana nami. Namhlanje abantazana
abatjha bahlanganisa amasokana, bekugcine nalapho amanye azibulala khona.
Okubuhlungu kukobana izinto ezimbi zenziwa ngibo abantu esithi bayakholwa. Mina
ngithi umuntu akakhethe bona ufuna zephasi namkha zakaZimu.'

Ukhuluma nje uNaNtuli uqale ngakuKholiwe. Ukhuluma nje uphaya nezandla,
amazinyo aphumele woke ngaphandle ngombana made nokuba made. Nakavale
umlomo nalokha nakangakawuvali kuyinto yinye ngombana amazinyo wona aziditjhele
ngaphandle. Uthe angaqeda ukufikisela uKholiwe wazihlalela phasi amehlwakhe
angasuki kuKholiwe. Yaragela phambili ikerege athwele ubudisi uNaMabhena.

Wayegade azitjela bona uyokuphungula umthwalo kanti uyowungezelela. Safika
isikhathi sokuthi iphume ikerege. Kuthe nakuthandazelwa ukuphuma waguqa
ngamadolo uKholiwe abanye bajame ngeenyawo njengombana gade kuthathwa ufefe.
Waqeda lo ogade avala ikonzo ngomthandazo wasala uKholiwe athandaza. Abanye
bamqala bamrhawukela, abanye bajama bathi mzenzisi.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2             14                   DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                            NSC

Phela akuyiwa ngahlanye ingamamanzi. Wathandaza uKholiwe bewaqeda. Uthe
nakaphumako wathola abantu bangaphandle bajame ngababili ngabathathu. Ayikho
into egade bakhuluma ngayo ngaphandle kwakaKholiwe. Bathe bangambona abanye
kwaba ngabathukwako, abanye baqala phasi kanti abanye batjengisana ngaye.
UKholiwe begade sele ayindabamlonyeni.

                                                                             [Ikhasi 88–89]

9.1       Tlola isihlokwana esingaphakathi kwenovela le ekudzujulwe kiso isiqetjhana
          esingehlesi.                                                                         (1)

9.2       Tlola ibizo lesokana uNaNtuli akhuluma ngalo bona lazibulala esiqetjhaneni
          esingehlesi.                                                                         (1)

9.3       Ngaphandle kwesokana elikhulunyiswa esiqetjhaneni esingehla kuthiwa
          kukhona nomunye utitjhere owayegade afisa ngathana uKholiwe angaba
          mkakhe. Akhe utlole izinto EZIMBILI utitjhere lo azenzela uKholiwe ukuzama
          ukumdosa ngazo bona avume isibawo sakhe.                                             (2)

9.4       Nikela amaphuzu AMABILI avela esiqetjhaneni esingehlesi asihlathululela
          bona abalingisi benovela le banekolelo yobuKrestu.                                   (2)

9.5       Ngokurhunyezweko tlola isenzeko esimthwalo ekuthiwa sisemahlombe
          kaKholiwe afuna ngathana siyasukesi.                                                 (2)

9.6       Ngokurhunyezweko tlola ubujamo bepilo yababelethi bakaKholiwe ngemva
          kobana kuzwakele isehlakalo esabangela uKholiwe umthwalesi.                          (2)

9.7       Hlathulula isithintela setjumayelo kaNaNtuli epilweni kaKholiwe.                     (2)

9.8       Ucabanga bonyana uyini umnqopho womtloli wenovela le wokusihlathululela
          ngobujamo bakaNaNtuli esiqetjhaneni esidzujulwe ngehlesi?                            (2)

9.9       VUMELANA nofana UPHIKISANE nesitatimende esingenzasi bese usekela
          isiqunto osithathako.

          UZondani bekangazibulala kodwana ukuzibulala kwakhe kungabi nomthelela
          omumbi epilweni kaKholiwe njengombana kwenzekile.                                    (2)

9.10      UKholiwe wabonakala anamandla wokuqalana nobujamo ebekaphila
          ngaphasi kwabo ngendaba le bekwafika lapha atjhada khona. Hlathulula
          bonyana indaba yasuka yonakala nakufika kuphi bekufike lapha azibulala
          khona.                                                                               (2)

9.11      Ingabe uyini umnqopho womtloli wokusethulela uKholiwe athatha ubuphilo
          bakhe enovelini le phezu kobana simazi alikholwa eliqinileko?                        (2)

9.12      Ngokubona kwakho ungathi uKholiwe uzame ngokusemandlenakhe woke
          ukusombulula umraro abe nawo enovelini le nofana akakazami
          ngokwaneleko na? Sekela isiqunto osithathako ngawakho amagama.                       (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2          15                  DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                         NSC

9.13      Nasiyelela isiqetjhana esidzujulwe ngehlesi kuyabonakala bona abantu
          uKholiwe asonda nabo bebangalazi iqiniso lendaba ephethe uKholiwe
          kabuhlungu le. Nabegade unguKholiwe ngikuphi ebewungakwenza ngaleli
          langa elikhulunyiswa esiqetjhaneni esingehla ukuhlanza ibizo lakho?              (3)
                                                                                           [25]

                                      NOFANA

UMBUZO 10: UBUKGHWARI BOMLOMO

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula umbuzo olandelako.

                 ABANTU BAKWAMTSHWENI NABAKWAMATJHIYANA

Kwasukelasukela, cozi!

Kuthiwa ekadeni isitjhaba soke sasizwana, begodu kunokuthula ephasini loke
zombelele. Izinto zazenziwa ngesikhathi begodu kunetjhebiswano ebantwini. Ikosi
yayikuthabele khulu lokho begodu isakhomba ngophakathi, ingathonti phasi esitjhabeni
sayo.
Kuthiwa ikosi yayihlonitjhwa kwamambala begodu inamandla wokwenza nanyana
yintobani nawunganandlebe. Yayihlala iphethe ubhutjhulo nanyana umhlalandlini.
Lokhu okubili yayikuthakela phasi le kwaMhlabuyalingana. Nakungenzeka wenze
iphoso bese ikukhomba ngokhunye kwalokhu okubili wawurholophala unomphela.

Ekukhambeni kwesikhathi kwaba khona iimpurelani ezaphuma eqadi njengembada
yenyanga. Hlangana nabantu kwaba khona abathoma ukungalaleli banyefula umbuzo
wesiba. Bakhamba bahleba, baphehla inturhu, baqhulisana abantu ngeenhloko.
Umsebenzi wawungasaphathwa sekuphilwa ngokugogela. Ngelinye ilanga ikosi yabiza
imbizo ekulu. Embizweni le ikosi yatjela abantu bayo bonyana bathome ukuthalathala
emasimini ngombana izulu likhe lafefeza. Abantu badoswa ngendlebe bonyana
bangathomi bafake abakutjalileko ngendeni nasele kuvuthiwe ikosi ingakalumi. Abantu
babuyela emakhaya basetjisa amezwi abawatjelwe yikosi.

Kwathonywa-ke, kwayenywayenywa, unombhenyani wabindwa lithuli kulinywa. Kwathi
lokha nakuqalisiswako kwafunyaniswa bona kukhona idlanzana labantu eliphambana
newahlo ngombana kungeze kwayiwa ngahlanye kungasimamanzi. Imiqwana
yabantwaba yasonga imikhono yadosa imilomo yaba ngaka. Yakhamba ibhiqa itjala
nomonyani emphakathini. Inengi labantu laragela phambili nokusebenza. Kwakhamba
kwakhamba amabele athoma ukuvuthwa emasimini. Kwathi angakabiphi sathoma
isiqhenyanesa esinganamikhono ukuba litshwenyo. Sakhamba sikhukhutha ebusuku
siyokweba amabele emasimini. Iphango labe seliziphe amandla. Kwakuthi nawuthuka
uwela phezu kwaso ungakatjheji ulengelwe mumutja namkha isidorobho, uqedelelwe
ngeentonga ezazihlala zihlonywe emadinini.
                                                                        [Ikhasi 77–78]

Tshwaya ngelihlo elibukhali ukusetjenziswa kweenthombe-ngqondo, izitjho, nezaga
enolwaneni etlolwe ngehla bewuhlathulule nokobana umtloli wayo uphumelele
kangangani ukuzisebenzisa ukwakha ibonelo phambili nokwethula isifundo ebalalelini
bayo. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                             [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2              16                 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                             NSC

UMBUZO 11

11.1      UMOYA OMUMBI – CM Sangweni

          Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          Kwasukelasukela, cozi!

          Kadekade     ephasini    elingaphezu    komhlaba    kodwana      ngaphasi
          kwesibhakabhaka kwakuhlala amatje amakhulu. Amatje la bewahlala
          ngokuthula nokuzwana, bewabomakhelana abathandanako. Iphaseli belaziwa
          ngokuthi kusemkhathini. Iphasi ekungafiki nanyana ngubani kilo; kuhlekuhle
          akekho umuntu okhewafika kileli phasi. Abokhokho balamatje bavumelana
          ngokuthi nanyana sekunjani bangavumeli esinye isidalwa ngaphandle
          kwamatje. Nabobamkhulu bamatje baraga ngokomthetho owatjhiwo
          ngabadala.

          Umoya wafika kileli phasi wabetha izandla wabawa bona bawuvumele
          uzokwakha kileli phasi lokuthula. Amatje amatjha avuma bona umoya
          uzokwakha hlangana nawo, kubayini? Angitjho athi umoya lo uyawasiza
          ngokunande uwapholisa nakutjhisako. Umoya bewuthi nawuzwa bona
          kutjhisa khulu uthome uphembethe kamnandi ngikho amatje aphula umthetho
          owatjhiywa boyisemkhulu avumela ukuhlala nesinye isidalwa esingasilo ilitje.
          Mbala-ke umoya wavunyelwa ukuhlala namatje ephasini lawo.

          Ngokukhamba kwesikhathi umoya wathoma waba nomona nawubona ipilo
          ehle ephilwa mamatje. Umoya bewungayazi lepilo ephilwa mamatje
          yokuzwana. Wona ujayele yekhabo lapho kuhlala ngokulwa njalo nje. Lapho
          umoya obuya khona ephasini lekhabo kuhlala kubangiswana ngokuthi
          ngubani ikutana ezidlula zoke iinkutana zephasini lakomoya. Ukuphilisana
          ngokuthula kwamatje kwenze umoya ucabange bona amatje amatjhatjha.
          Arareka amatje ukuthi kanti umoya lo sewunjani, kubayini ungasaphembethi
          nakutjhisako? Amatje ayezihlalele kamnandi nokutjhisa angakuzwa khulu
          ngombana besele akujayele.

                                                                              [Ikhasi 101]

          11.1.1       Tlola iinzathu EZIMBILI ezenza bona amatje aphule umthetho
                       owabekwa boyisemkhulu ngokuvuma ukuhlala nomoya.                       (2)

          11.1.2       Veza izinto EZIMBILI ezihle ezazenziwa mamatje ephasini lawo
                       ngaphambi kokobana kufike umoya.                                       (2)

          11.1.3       Ngokurhunyezweko hlathulula ipilo egade iphilwa mumoya
                       ephasini lekhabo. Ipendulwakho ayibe mumutjho OWODWA.                  (2)

          11.1.4       Nawumadanisa imibono yamatje amatjha nelutjha lenarha
                       yekhethu le ngikuphi okubonakala kufana? Ipendulo ayibe liphuzu
                       ELILODWA.                                                              (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2               17               DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                              NSC

          11.1.5       Ucabanga bona kungebanga lani umtloli wenolwana le enze bona
                       umoya kube ngiwo oveza umona nokuhlangahlanga ephasini
                       lakomatje?                                                            (2)

          11.1.6       Khetha ipendulo ekungiyo kezingenzasi.

                       Isaga esisetjenziswe enolwaneni esithi; 'Ungilesa esathunywa
                       igwayi sabuya nomsuqwa sihlathulula bona ...'

                       A    Uhlakaniphile.
                       B    Uyabona.
                       C    Unekghono.
                       D    Usidlhadlha.                                                     (2)

          11.1.7       Ngokubona kwakho ingabe indlela yokuziphatha kwamatje
                       amakhulu isivezelani ngabantu esele bakhulile emiphakathini
                       esihlala kiyo?                                                        (3)

                                             KANYE

11.2      IINANAZELO ZAKWAMTHOMBENI – ET Mampokoro

          Funda iinanazelo ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          IINANAZELO ZAKWAMTHOMBENI – ET Mampokoro

          Ndiyasi!
          Ndlovu!
          NguGegana,
          Owalala ngaphasi komuthi
          Umuthi wavuka uthombile,
          Kwathi nakuphalalwako bathi
          Madoda asiphalale, sikhambeni,
          Bathi sizakukhamba njani?

          Umntwana athombe ngaphasi komuthi
          Ngusindeki,
          Singebakwamfazi wamabel' amade,
          Owamunyisa umntwana ngaphetjheya kweligwa, neligwana,
          E! Ndiyasi!

          11.2.1       Tlola iinthakazelo EZINTATHU abantu bakwaMthombeni ababizwa
                       ngazo.                                                                (3)

          11.2.2       Nikela isizathu esenze bona amadoda wakwaMthombeni
                       angakghoni ukukhamba lokha nakuphalalwako.                            (1)

          11.2.3       Ucabanga bona ukungaphalali kwamadoda wakwaMthombeni
                       nanyana sekusikhathi sokobana akhambe kubaveza njengabantu
                       abanjani?                                                             (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2             18                DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                            NSC

          11.2.4       Hlathulula umqondo omunyethwe mimida ethi, 'Owalala ngaphasi
                       komuthi, umuthi wavuka uthombile'. Ipendulo ayibe liphuzu
                       ELILODWA.                                                            (2)

          11.2.5       Tshwaya    ngelihlo   elibukhali ukuphumelela   kwembongi
                       ekusebenziseni ibinzana lamagama alirhwala endimeni yesi-2
                       eembongweni     zakwaMthombeni.   Ipendulo  ayibe  liphuzu
                       ELILODWA.                                                            (2)
                                                                                            [25]

                                                        IMITLOMELO YESIGABA B:              25

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2            19                  DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                           NSC

ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA

YELELA:
Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba.
Nawukhethe umbuzo OMUDE enovelini nanyana ebukghwarini bomlomo qinisekisa
bona ukhetha umbuzo OMFITJHANI emdlalweni.

                                       NOFANA

Nawukhethe umbuzo OMFITJHANI enovelini nanyana ebukghwarini bomlomo
qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.
Kilesisigaba kuneencwadi EZIMBILI zomdlalo: IBHUDANGO LAMI KANYE
NOMBANGO KANZUNZA NOMANALA.

Khetha incwadi EYODWA uphendule ngayo umbuzo OWODWA.

UMBUZO 12: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Ukuze umdlalo ufikelele kummongondaba ohloswe mtloli kufanele kube netjhebiswano
phakathi kweenkulumo-pendulwano zabadlali nezenzeko. Akhe utshwaye ngelihlo
elibukhali iinkulumo-pendulwano ezihlangana nabadlali ocabanga bona zibe
nezenzeko eziphumelelisa ummongondaba womdlalo wesihloko esithi, IBHUDANGO
LAMI. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                               [25]

UMBUZO 13: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

(Kusekuseni ngesikhathi sokuthewukela eplasini kwaMathumbu.                  Iinsebenzi
zizilungiselela ukuthoma ngomsebenzi wazo wangamalanga)

MBULAWA: (Ujame phambi kwelutjha) Ngiyathemba bona nisakhumbula bonyana
         sivumelene ngokuthini izolo madoda, angithi?

ILUTJHA:        (Libuthene lodwa) Sisakhumbula kuhle khulu mkhozi.

MBULAWA: Kghani kukhona osele atjhugulule umkhumbulwakhe? Nange akhona
         akaphakamise isandla simbone.

ILUTJHA:        (Kungaphakamisi namunye)

MBULAWA: (Uyahleka) Kutjho bonyana noke nisakakarele esivumelwaneni sethu
         madoda? Ngiyathokoza khulu nangabe kusese njengombana
         sivumelene.

ILUTJHA:        Kusese njengombana sivumelene mkhozi.

MBONANI:        (Unqopha elutjheni) Sele kusikhathi sokuthewukela gadesi madoda.
                Akube njalo-ke madoda!

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2            20                 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                           NSC

MBULAWA: (Usajame phambi kwelutjha) E ... besisabawa ukukhuluma nawe baba
         njengenduna.

MBONANI:        (Ngokurareka) Sele konakelephi-ke gadesi madoda?

MBULAWA: Ilutjha lithi lisabawa ukuzwa kuwe njengenduna bona kanti uMathumbu
         ubanjwe yini angaphenduli incwadi yeenghonghoyilo zalo?

MBONANI:        Angazi mina madoda. Phana wanithembisa bona uzaniphendula nini?

ILUTJHA:        Wathi simuphe amalanga alikhomba wokobana akwazi ukuhlolisisa
                iinghonghoyilo zethu.

MBONANI:        (Ngommoya opholileko) Ngiyanizwa madoda. Asithembeni bona
                uzaniphendula. Sesingathoma ngomsebenzi ngombana isikhathi sele
                sikhambile.

MBULAWA: Niyathewukela madoda?

ILUTJHA:        (Ngokufuthumala)    Awa!    Asithewukeli   singakafumani      ipendulo
                yeenghonghoyilo zethu.

MBULAWA: E ... ngibawa bona ningiboleke iindlelbe madoda! Ngisafuna
         ukuhlathululela ubaba uMbonani ngamagadango esiwathethe izolo
         emhlanganweni.

ILUTJHA:        Mhlathululele ezwe kuhle mkhozi!

MBULAWA: E ... ngiyathokoza madodekhethu. Izolo besibambe umhlangano welutjha
         kwaphela baba. Besiwubambele ngesibayeni sezimvu eduze
         nakwaMabhena.       Emhlanganweni     loyo   sivumelene    ngokobana
         asithewukeli namhlanjesi singakafumani ipendulo yeenghonghoyilo
         zethu. Ngikho-ke ubona singasi majadujadu ngomsebenzi nje.

                                                                           [Ikhasi 13–14]

13.1      Tlola iinghonghoyilo EZIMBILI ebezimunyethwe yincwadi yelutjha elayitlolela
          uMathumbu.                                                                        (2)

13.2      Kukulumo-pendulwano engehla le kuthiwa ilutjha belibambele umhlangano
          ngesibayeni sezimvu. Tlola ngokurhunyezweko ESINYE isehlakalo esivela
          emdlalweni lo esifaka hlangana izimvu.                                            (2)

13.3      Tlola urhunyeze ubujamo uMbonani azithola akibo njengenduna yeplasini
          lakaMathumbu.                                                                     (2)

13.4      Tlola ngokurhunyezweko isenzeko nofana isehlakalo esalama ikulumo-
          pendulwano engehla le.                                                            (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2          21                 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                         NSC

13.5      Rhunyeza izinto EZIMBILI ezimbi ezabangelwa siqunto esathathwa lilutjha
          sokungathewukeli ngebanga lokuqothwa komndeni kaMasuku eplasini
          ngombana kungasenamuntu ongasebenzela ikosikazi kaMasuku iplasi.                (2)

13.6      Emdlalweni lo kunalapha uMathumbu abiza uTjhili noMbonani abatjela bona
          uMbulawa nguye osusa inturhu eplasini lakhe. Ucabanga bona kungebanga
          lani atjho njalo angathi lilutjha loke? Ipendulo ayibe liphuzu ELILODWA.        (2)

13.7      Ucabanga bona kubayini ilutjha likhethe ukubambela umhlangano
          ngesibayeni sezimvu iindawo zizinengi kangaka? Ipendulo ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                       (2)

13.8      Ucabanga bona ukufika kwakaMbonani azokubikela uTjhili ngokwenziwa
          yindodanakhe eplasini kwamrara nanyana kwaba yinto ebegade avele
          ayilindele? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                              (2)

13.9      Phendula ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO bese usekela isiqunto
          osithathako ngephuzu ELILODWA.

          Umtloli usethulele uMbulawa amdlali ozele ngenturhu nongafuni ukubona
          kunobudlelwano obuhle hlangana nabantu kungebangelo afika wafaka
          iinsebenzi ezibabantu abatjha ummoya wokobana balwisane noMathumbu.             (2)

13.10     Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli ngokobana enze iinsebenzi
          ezibabantu abatjha zingamsabi uMathumbu nazimadaniswa nezibabantu
          abadala?                                                                        (2)

13.11     Ngokubona kwakho ungathi kungebanga lani umtloli womdlalo lo enza bona
          uMathumbu angafuni ukutjheja iinghonghoyilo zelutjha?                           (2)

13.12     Coca  uveze   amazizwakho       ngobuqiniso    nofana    ukungasiliqiniso
          kommongondaba womdlalo lo.                                                      (3)
                                                                                          [25]

UMBUZO 14: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni

Ukuze umdlalo ufikelele kummongondaba ohloswe mtloli kufanele kube netjhebiswano
phakathi kweenkulumo-pendulwano zabadlali nezenzeko. Akhe utshwaye ngelihlo
elibukhali iinkulumo-pendulwano ezihlangana nabadlali ocabanga bona zibe
nezenzeko eziphumelelisa ummongondaba womdlalo wesihloko esithi, UMBANGO
KANZUNZA NOMANALA. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                               [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2            22                  DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                           NSC

UMBUZO 15: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

UMANALA:        (UManala uhlezi yedwa ulalele umzimba ongasimnandi)
                Umzimba wami solo awuhlathuluki angazi ukuthi umraro ngabe ukuphi.
                Angazi ukuthi unobangela womzimba wami obuhlungu ngayini.
                Ngiphelelwa mamandla, ngiqobeka namalungu womzimba. Kghani
                ngayintatha engibekelwe yona esibayeni sakababa uMusi. Kodwana
                ngabe ibekwe nini ngombana uNzunza sele akhonjwa ngale kombundu.
                Kutjho ukuthi nalapha ekhaya likhona inaba elihlekisana noNzunza thina
                singaliboni. Vele ubulawa ngilowo odla naye sitja sinye. Ukhambe
                nesitjhaba sami engisithandako ngokungemthetho. Ngizimisele
                ukuzibuyiselela kuNzunza ngalokhu akwenze kimi. Ngizimisele godu
                nokubuyisa isithunzi sami esitjhabeni sakababa ngobutjhapha
                engabenzako. Kambe abanengi bebangangithembi kodwana namhlanje
                bayabona ukuthi ngizimisele ukuragela nabo phambili nangokuzimisela.
                Angisathembi namunye kilaba bakwethu. Omunye nomunye ujame
                ngeenyawo kwanga ufuna ukuhlephula esitjhabeni sakababa lesi, lokho
                bazakubona ngifile. Angisatholi ngabe balwa nami namkha balwa
                nomajabajaba ogida ngethambo okungasingelakhe na. Ngendlela
                ngizizwa ngakhona angiboni ukuthi ngizaliphatha isikhathi eside leli
                lakababa.
                Alo ngubani ozasale aluse isitjhaba sakababa ngombana nangu uNcagu
                usese msana wamakonyana nje. Indaba le iyangigugunya begodu
                iyangiphilelisa itlhoriye boke ubuthongo bami. UNzunza yena
                uzawukhomba umuzi onotjwala namkha ngingafa angekhe adabula ...

                (Amabutho kaNzunza asaba ukuhlangana namabutho wesitjhaba
                saManala. Adeda bekafika koQoli lapha bacolelana khona)

UNCAGU:         Jamani ihloko yendoda ayeqiwa.

UNZUNZA:        Kwamambala ningibelethile Songubo. Nisize uNdala nasiza nami.
                Kusukela namhlanje ningebakwaMsiza. Sitjhaba samaNdebele kulithabo
                elingangani nasele sihlangene soke lapha. Namhlanje sakha ubuhlobo
                nesitjhaba sekhethu ekungesomfowethu uManala. Siqinisa ubuhlobo
                ngokuthi sithathe uMthise kaTjhangutjhangu abe yiNdlovukazi kaNcagu
                kaMbuduma.

ISITJHABA: Bayede! Bayede! Ndabezitha. (Imbongi isikime ibonge uNzunza)

                                                                      [Ikhasi 54, 74 & 75]

15.1      Esiqetjhaneni esingehla sizwa uManala asithi omunye nomunye kwanga
          ufuna ukuhlephula esitjhabeni sakayise. Konje bekamangaki amadodana
          wekosi uMusi nasele aphelele woke?                                                 (1)

15.2      Indlela uManala akhuluma ngayo ngoNzunza kuzwakala kwangathi uNzunza
          lo uyabaleka. Tlola ngokurhunyezweko unobangela wokubaleka kwakhe.                 (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2           23                DBE/Febherbari–Matjhi 2016
                                          NSC

15.3      Tlola isizathu esenza uManala bona abize isitjhaba esikhambe noNzunza
          ngesitjhaba sakhe.                                                              (2)

15.4      Ngokurhunyezweko tlola iqhinga elenziwa nguNzunza elamphumelelisa bona
          akwazi ukuthumba esinye isitjhaba samaNdebele kaMusi kaMhlanga.                 (2)

15.5      Tlola ubujamo bepilo yekosi uMusi obenza kube lula bona uNzunza akghone
          ukumgalaja unamrhali.                                                           (2)

15.6      Ngemva kokucima kwelanga elinguManala ngubani owaba libambela
          lakaNcagu njengombana agade asese msana wamakonyana nje?                        (1)

15.7      Ngokuzwisisa kwakho ikulumo kaManala engehla le ungathi isivezela
          mhlobobani werarano? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                     (2)

15.8      Ekulumeni kaManala engehla le kunalapha athi khona uzimisele godu
          nokubuyisa isithunzi sakhe esitjhabeni sakayise ngobutjhapha abenzako.
          Ucabanga bona ngibuphi lobo butjhapha akhuluma ngabo?                           (2)

15.9      Kunalapha   uManala     aveza   khona    iphuzu   lokobana   abanengi
          bebangamthembi bonyana angasiphatha isitjhaba sakayise. Ucabanga bona
          bekubangelwa yini bangamthembi?                                                 (2)

15.10     Ekulumeni engehla le sizwa uNzunza ababaza ngendlela bakoSongubo
          bamsize ngayo. Ngawakho amagama hlathulula indlela abamsiza ngayo.              (2)

15.11     VUMELANA nofana UPHIKISANE nesitatimende esingenzasi bese usekela
          ipendulwakho ngokuqalisa esehlakalweni esivela kukulumo-pendulwano
          edzujulwe ngehla le.

          Umbango phakathi kwesitjhaba sakaManala nesakaNzunza okhulunyiswa
          emdlalweni lo wathatha isikhathi eside ngaphambi kobana kucolelwane.            (2)

15.12     Tshwaya ngelihlo elibukhali izehlakalo ezenzeke emdlalweni lo bese
          ngowakho umbono uveza lezo ocabanga bona azikholwakali, umtloli umane
          wazisebenzisa   nje    ukwenzela     ukuphumelelisa  ummongondaba
          womdlalwakhe.                                                                   (3)

15.13     Coca uveze amazizwakho ngesitlhori somdlalo lo.                                 (2)
                                                                                          [25]

                                                       IMITLOMELO YESIGABA C:             25
                                                                 INANI LILOKE:            80

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Feb March 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2016/af9f6bee-59dc-4569-bae5-4d7d19b6021e) — isiNdebele HL · QP · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Feb March 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2016/3e78f779-c3fd-4ddd-888e-55f636881449) — isiNdebele HL · QP · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2016/9102e6da-10e5-4092-8040-936358bd6b27) — isiNdebele HL · QP · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2016/d0d54fad-0c38-44a3-a322-de235b125ef5) — isiNdebele HL · QP · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2018/f71572f9-8e93-41ce-91f8-cea8deb1eebf) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2017/c71a05e8-1640-494c-94fc-d77f17646223) — isiNdebele HL · QP · 2017 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024-mg/67a83de1-20e6-4835-9a82-a7f7008cd427) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024-mg/21ddb82d-9b0a-42dc-94ef-8a1c7c053996) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024-mg/65f7950d-ccc9-482e-b011-465dfd9eb653) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isindebele/5f0b0dc6-7b0d-4d24-87c0-9f12a05e2fd8) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isindebele/452c407d-5b22-4680-a8e7-9f7d127094cb) — Memo · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
