# isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2017 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2017, 29 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2017-memo/4a4cbc22-fc67-40a4-ab70-f6b0fd85d1a7
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2017
- Exam period: NSC Supplementary Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 29

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2017-memo/4a4cbc22-fc67-40a4-ab70-f6b0fd85d1a7)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2017 · isindebele. Memorandum, 29 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2017/c71a05e8-1640-494c-94fc-d77f17646223) — QP · 2017 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                          NATIONAL
                                     SENIOR CERTIFICATE

                                        IGREYIDI 12

                           ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                    FEBHERBARI/MATJHI 2017

                                       IMEMORANDAMU

IMITLOMELO: 80

                             Imemorandamu le inamakhasi ama-29.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                 Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2            2                 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                    NSC – Imemorandamu

Umhlahlandlela wokutshwaya

1.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
          tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
          umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa)

2.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
          eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.

3.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
          ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
          newokuthoma omude bese ulisa elandelako.

4.        Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
          elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili
          ungayitjheja.

5.        Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
          lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo.

6.        Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
          elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
          emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.

7.        Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
          Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
          umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
          khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa
          igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).

8.        Imibuzo emifitjhani
          Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
          ipendulwakhe akangajeziswa.

9.        YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
          liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono
          omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo
          esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela
          (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA).

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2            3               DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                    NSC – Imemorandamu

ISIGABA A: IINKONDLO

UMBUZO 1: IPI YERHOLWENI – DM Jiyane

Ummoya mazizo azwakaliswa yimbongi nayirhaya ikondlo yayo. Ummoya nofana
amazizo la siwathola ngokufunda ngokuyelela imiqondo emunyethwe magama
asetjenziswe yimbongi ekondlweni. Ummoya wekondlo le ngewokudana, imbongi
idaniswe yipi eyaba khona phakathi kwamaNdebele, abeSuthu namaBhunu.
Ikhethomagama     magama        akhethekileko akhethwa    yimbongi   ngokuyelela
nangokunemba entweni imbongi esuke ikhuluma ngayo. Imbongi isebenzise amagama
alandelako ukuveza tjhatjhalazi ummoya wokudana ekondlweni le.

-   KwaMahlungulu kwasala abantu, Kwaduma izulu kwamekeza umbani, Kwatjha
    isikhuni kwasala umlotha > Imbongi ihlathulula bona lapha kwakubambene khona
    ipi le kwahlongakala abantu abanengi badumuzana ngeengidi nekwabangela bona
    abanye babo bagcine sele batjhile bamilotha.
-   Yabambana kwathula umoya, kwaphapha ibhetjha eNdebeleni, kwaphapha
    umdzobho emSuthwini bekwarathuka ibhrugu nerhembe eBhurwini > Imbongi
    isebenzise amagama la ukusivezela bona indlela ipi le eyayiyikulu ngayo abantu
    ababandakanyeka kiyo babe ngasanandaba bona sebadatjukelwe yivunulo yabo,
    besele balwa babulanzi.
-   Kwaba nzima ephasini lekhethu, Kwalila ikule, kwalila isibhuku nomkhonto,
    Abantu barhayileka inga ziimpukani zingananto > Imbongi isebenzise amagama la
    ukuhlathulula bona ipi le yaletha amatlhuwo ephasini lesitjhaba samaNdebele
    ngombana babedunyuzwa kodwana bangakazibeki phasi nabo bazihlabela
    ngemikhonto begodu lokho kwenza bona iindumbu zabantu zilale ubujadajada.
-   Iinhlokwana naziya laphaya, Iindumbu ziintutwana nobujadajada, Kulele uMsuthu,
    iBhuru neNdebele, Izandla neenyawo zakaNdebele zadliwa ziinsimbi >
    Ngamagama la imbongi ihlathulula bona ngemva kwepi le iindumbu ezasala zilele
    ubujadajada,    kwakungezamaNdebele, zabeSuthu nezamaBhunu nekwathi
    ngemva kwalokho ikosi yesitjhaba samaNdebele yabotjhwa.

Nasiyelela ihlathululo yamagama angehla la kuyezwakala bona imbongi yekondlo le
izwakalisa ummoya wokudana kanti nathi abafundi bayo sizizwa sidana indlela ipi le
yatjhiya isizi ngayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).

TJHEJA: Imitlomelo emi-3 yabelwe isingeniso, bese kuthi eli-7 yabelwe amaphuzu.           [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 4

IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2
                                     Downloaded from hlayiso.com                   4                                                               DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                                                          NSC – Imemorandamu

 ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)

 UMBUZO 1: 'Intatha' – JK Mahlangu

       Iqhinga                       Ngokudluleleko                Ngokwekghono                    Ngokulingeneko                Ngokusisekelo                   Ngokungakaneli
 OKUMUNYETHWEKO                           6–7                           4–5                               3                           2                               0–1
                              -Umfundi uhlathulule isihloko   -Umfundi utjengise               -lsihloko usizwisise         -Isihloko akakasizwisisi         -Iimpendulo ezinikelweko
 Ukuhlathululwa kwekondlo:    ngokungeneleleko begodu         ukuzwisisa isihloko.             bewasihlathulula ngendlela   kuhle.                           azizwakali begodu
 Ukungenelela kokunikelwa     uwathinte woke amaphuzu                                          ephakathi. Imininingwana     -Ubuyelele amaphuzu              azikanamatheli esihlokweni
 kw amaphuzu azwakalako,
 ukusekela kanye nelwazi      amayelana nekondlo.             -limpendulo pheze                ayikavezwa yoke.             kezinye iindawo uveze            esinikelweko, kubudisi
 lekondlo.                                                    ziyakhambelana nesihloko.                                     namaphuzu angafunekiko.          ukuzilandela ngombana
                              -Uphendule ngendlela ehle                                        -Amaphuzu amanengi           -Akakatloli amaphuzu             azikhambelani nombuzo.
 7 IMITLOMELO                 khulu. Kunamaphuzu              -lmibono esekelweko ikhona       asekela imibono              azwakalako/Amaphuzu              -Uhlulekile ukunikela
                              amanengi asekelwe               kodwana ayikavezwa yoke          akakavezwa ngendlela         awatlolileko akakasekelwa        iimpendulo ekungizo.
                              ngokunemba begodu               begodu ayikasekelwa              eyanelisako. Unelwazi        kuhle bekwazwakala.              -Amaphuzu ambalwa
                              anqotjhiswe ekondlweni.         njengombana                      elisezingeni eliphasi        -Akayazi kuhle ikondlo Ie.       awanikeleko akakasekelwa.
                                                              bekulindelekile.                 lekondlo.                                                     -Umfundi ikondlo akayazi
                              -Ikondlo uyizwisise kuhle                                                                                                      kuhle.
                              khulu.                          -Kunobufakazi obutjengisa
                                                              bonyana uyayizwisisa
                                                              ikondlo.
 ISAKHIWO NELIMI                           3                                               2                                                             1
                              -Umtlolo unesakhiwo esihle      -Umtlolo unesakhiwo esihle       -Bukhona ubufakazi           -lkondlo ayikethulwa             -Kubudisi ukutjho bonyana
 Isakhiwo, ukulandelana       khulukhulu nokusekelwa          nokusekelwa kwemibono            besakhiwo sekondlo.          ngefanelo.                       kukhulunywe
 kw amaphuzu kanye
                              kwemibono okulandelekako.       okulandelekako.                                                                                ngokwanelisako ngesihloko.
 nokwethulwa: Ukuzwakala
 kw elimi kanye nokuzwakala                                                                    -Ikondlo ayinakho            -Ukungakahlelwa kuhle            -Abukho ubufakazi
 kw amaphuzu.                 -Isingeniso, isiphetho          -lsingeniso, isiphetho           ukunamathelana               ngikho okwenza                   bokuhlelwa kwesakhiwo
                              neengaba kuhleleke kuhle        neengaba kuhleleke kuhle.        kwamaphuzu begodu            ukulandelana kwamaphuzu          nanyana ukulandelana
 3 IMITLOMELO                 khulu.                                                           ayilandeleki.                kungezwakali.                    kwamaphuzu.
                                                              -lmibono iyazwakala                                           -Kuneemphoso ezinengi            -Ilimi elisetjenzisweko
                              -lmibono iyazwakala             beyisekelwe kuhle.               -Kuneemphoso ezenziwe        zelimi begodu                    Iisezingeni eliphasi khulu
                              beyisekelwe kuhle khulu.                                         elimini, ekuzwakaleni        nokusetjenziswa kwelimi          begodu alizwakali.
                                                              -Ilimi, ukuzwakala               kwekondlo kanye              okunganembiko kwenza
                              -Ilimi, ukuzwakala              nokwethulwa kwamaphuzu           nekuhlelweni kodwana         umtlolo lo ungezwakali.
                              nokwethulwa kwamaphuzu          kuhle.                           iingaba zakhiwe kuhle.
                              kuhle kutjengisa ukutjhuja
                              kwengqondo.
 IRHERHO LAMAMAKSI                       8–10                             6–7                             4–5                           2–3                             0–1
YELELA:     Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
            nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.

 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                      Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2             5                   DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                     NSC – Imemorandamu

UMBUZO 2: AWA, ANGIVUMI – JK Mahlangu

2.1       Ngikho okusitjengisa idolo esele lisenyonga.                                         (1)

2.2       Bewungazikhotha emhlana > Isitjhwesi sihlathulula          ukobana    imbongi
          nomnganayo nabe ungabahlula bewungazikhakhazisa.                                     (2)

2.3       Indima le isitjela ngokobana ukuthandana kwabo kuthabisa abathabako,
          begodu kudanisa abanomona.                                                           (1)

2.4       Imbongi isebenzise isithombe-ngqondo sesifaniso ngokubuyelela endimeni le
          ukugandelela indlela yona nomnganayo bangeze bavuka bafana nofana
          bathanda ukwenza izinto ezifanako ngayo.                                             (2)

2.5       Lisihlathululela bona bebahlala baboke ngaso soke isikhathi/bebezwana/
          bebahlala ndawoyinye nomnganayo.                                                     (2)

2.6       Imbongi ihlathulula bona yona nomnganayo bebangamonakalelani omunye
          nakenze into ehle kodwana lokho bekuba lilulubezo lokobana omunye enze
          okudlula lokho umnganakhe akwenzileko.                                               (2)
                                                                                               [10]

UMBUZO 3: ISILILO SENYONI – JK Mahlangu

3.1       Ivumelwano-singathano.                                                               (1)

3.2       Zimu, ngibutha nami hle!                                                             (1)

3.3       Ikondlo le ikhuluma ngentombi efuna isokana elizayithanda begodu liyanelise
          kiyo yoke into eyifunako.                                                            (2)

3.4       Imbongi ihlathulula bona kukade ifunana nesokana elinetlha ayilitholi kwanjesi
          ifuna isokana elizayithanda ihlale nalo lingasasuka eduze kwayo nanyana
          kungaba bunjani babe bahlukaniswe kukufa.                                            (2)

3.5       Ibinzana lamagama asisaga la ahlathulula bona ukuze umuntu afumane into
          ehle ayithandako kumele akhambe angahlali ndawonye.                                  (2)

3.6       Ngingayiyelelisa ngokobana ayilise ukukhamba ifuna amasokana azazizela
          wona. Isintu sithi umntazana akusuye ozifunela amasokana kodwana ngiwo
          eza azokufuna umkhamanzi.                                                            (2)
                                                                                               [10]

UMBUZO 4: AMALA – JK Mahlangu

4.1       Imida le imumethwe ummoya wokudana.                                                  (1)

4.2       Imbongi yaba sidisi/Yazithwala/Yabanomntwana/Yagula.
          (Yinye ipendulo kezingehla).                                                         (1)

4.3       Indima le imumethe ummongo wokobana ukungatholi kwembongi ipendulo
          kunina ngokobana khuyini okuphethwe busuku nokobana khuyini okulumako
          ebesaneni kwayiphatha kabuhlungu/kwayifaka engozini yokobana igcine
          isidisi.                                                                             (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2            6                 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                    NSC – Imemorandamu

4.4       Imbongi ikholelwa bona iqiniso lifanele likhulunywe njengombana linjalo,
          lingagwagwaniswa kodwana unina lembongi ukholelwa bona ezinye zezinto
          akakafaneli ukuzikhuluma njengombana zinjalo emntwaneni, njengokuthi
          nakakhamba nabesana uzakuba sidisi.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                                 (2)

4.5       Umqondo omumethwe mimida le kukobana imbongi itjela unina ukobana
          angayisoli ngalokho okwenzakeleko kiyo ngombana wayifihlela amaqiniso
          naphezu kobana imbongi yambuza.
          (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa).                             (2)

4.6       -   Akwamukeleki ngombana abentwana babentazana abanamandla
              wokobana bangazivikela kezinye zezinto ezenzeka ebusuku kanti abanye
              babo ivalo labo liseduze, abanasibindi/Zinengi iziga ezenzeka ebusuku
              ezingamthathela ubuntazana bakhe.
          -   Kwamukelekile ngombana woke umuntu unelungelo lokukhamba
              ngesikhathi afuna ngaso, akekho onelungelo lokuhlukumeza omunye
              umuntu ngobujamo bobulili bakhe.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                                 (2)
                                                                                            [10]

                                        KANYE

UMBUZO 5: UMUNTU YENA, AWA – MS Ntuli

5.1       ... lobuntu?
          ... kwabantu?
          ... sibandana
          ... awa
          Ivumelwano ngakubili.                                                             (2)

5.2       Ikondlo le ikhuluma       ngokungathembani     nokungathandani    kwabantu
          ababomakhelana.                                                                   (2)

5.3       Imbongi inqophe ukusivezela kobana inja ikwenza bona uyitjheje ubungozi
          bayo ngokukukhonkotha bese uyazivikela nofana uyibaleke kodwana
          nakumumuntu akakuyelelisi lokha nakazokulimaza nofana azokwenza into
          ebuhlungu/embi.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                                 (2)

5.4       Indima le ihlathulula bona abantu sebaninana ngokombala begodu
          nebombala wekhenu ababi nendaba nawe lokha nawutlhagako/Abantu
          sebaphelelwe bubuntu ngebanga lokwehluka ngokombala.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                                 (2)

5.5       Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana, idaniswa yindlela
          kungasekho ukuthembana ngayo nebandlululo elikhona hlangana nabantu
          naphezu kobana boke baziindalwa zakaZimu.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                                 (2)
                                                                                            [10]

                                                         IMITLOMELO YESIGABA A:             30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 7

IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com                 7                                                            DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                                                       NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Iqhinga                             Ngokudluleleko                  Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo                Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                           9–11                            6–8                        4–5                            0–3
                               -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:     khulu: 14–15.                                                    bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko        -Uhlathulule isihloko          -limpendulo pheze                 ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.         ngokungeneleleko begodu        ziyakhambelana nesihloko.         kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                               uwathinte woke amaphuzu                                          ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                               amayelana nomtlolo.            -lmibono esekelweko ikhona                                                               azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                  -Uphendule umbuzo kuhle:       kodwana ayikavezwa yoke           -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi
                               12–13                          begodu ayikasekelwa               asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                                                              njengombana bekulindelekile.      akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                               -Uphendule ngendlela ehle.                                       eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                               -Kunamaphuzu amanengi          -Kunobufakazi obutjengisa                                                                awanikeleko akakasekelwa.
                               asekelwe ngokunembako          bonyana umtlolo uwuzwisisile.     -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       -Umtlolo akawazi.
                               anqotjhiswe emtlolweni.                                          eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.

                               -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                               khulu.
ISAKHIWO NELIMI                           8–10                             6–7                            4–5                        2–3                            0–1
                               -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi        -Isakhiwo asikathulwa        -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa           Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.       ngefanelo.                   kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                      nesiphetho ezisezingeni                                                                                                 ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela      elihle khulu.                  -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho         -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni.                                      kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana            ngikho okwenza               -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
                               -Kunokuthuthuka                                                  kwamaphuzu begodu         ukulandelana                 kwesakhiwo nanyana
                               kwamaphuzu begodu              -lmibono ivezwe beyasekelwa       awulandeleki.             kwamaphuzu                   ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO                  azwakala kuhle.                yezwakala.                                                  kungezwakali.
                                                                                                -Kuneemphoso                                           -Ilimi elisetjenzisweko
                               -Ilimi, ukuzwakala             -Ilimi, ukuzwakala                ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                               nokwethulwa kwamaphuzu         nokwethulwa kwamaphuzu            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                               kuhle bekutjengisa ukutjhuja   kuhle.                            kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                               kwengqondo.                                                                                 okunganembiko kwenza
                                                                                                -Iingaba zakhiwe kuhle.    umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO                       20–25                           15–19                          10–14                       5–9                            0–4
YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
             ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
             Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo)             Isak-nelim (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                   Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2            8                  DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                    NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Izehlakalo zizenzeko ezenziwa balingisi benovela. Ukuze inovela iphumelele
ukusethulela indaba ethileko ifanele ibe nezehlakalo ezenzeka ngokulamana, okutjho
bona kuthoma kwenzeke esithileko bese silanywa ngesinye, njalonjalo. Ekugcineni
izehlakalwezi zibumba indaba eyodwa nemummongo wenovela leyo. Ummoya mazizo
nofana kuthinteka kwemizwa yabalingisi nezwakaliswa kukwenzeka kwesehlakalo
esithileko enovelini. Isehlakalo singaveza ummoya wokudana nofana siveze ummoya
wokuthaba kuye ngokobana senzeka ngayiphi indlela nokobana ukwenzeka kwaso
kumthinta njani umlingisi nofana abalingisi. Nasiyelela izehlakalo zenovela le sithola
bona zizwakalisa ummoya wokudana newokuthaba kubalingisi bayo.

Esethulweni senovela le sithola isehlakalo sokubulungwa kwakababa uBongwe
eMadlangeni. Abantu basalilelana ngokuhlongakala kwakhe. UNaMtshweni naye uzilile
njengombana kulisiko ukuzilela umuntu ohlongakeleko. Uditjhiswe nguNaTlharini
omfelokazi naye ngokwakhe. Ummoya otholakala esehlakalwenesi ngewesizi
ngombana ukutjhiywa mnyenakho kubuhlungu khulu. UDladla noJansons bafika
kwaBongwe bakhombisa isizi nabo ngesehlakalo esehlakalele umndeni wekhayapha,
ngikho bamlandelela ngendlini la agade afukame khona uNaMtshweni bamtjela
ngesifiso esenziwe yindodakwakhe ngokwabiwa kwelifa alitjhiyele abentwabakhe.
Iindaba zesifiso zaletha ithabo nokudana ngakelinye ihlangothi. Ithabo kwaba
ngelokobana uBongwe uyilungisile indlela yokobana abentwabakhe balidle njani ilifeli.
UNaMtshweni yena wadaniswa kukwazi bona uMavela uzokulwa nakathola into
enjengale ngombana wabhalelana noyise asaphila ngendaba yefundo, kanti
nokuthatha sele athethe.

UMavela uyafuduka eSoshanguve ubuyela kwabo ngombana asazi bona nguye
izibulo. Lokhu kumenza azitjele bona ilifa lakayise lizokulawulwa nguye abambisene
nonina. Bekazi bona yena njengezibulo, isiko lamaNdebele liyamvuna ngombana
ngokwekambiso yamaNdebele izibulo ngilo elilawula izinto nakulele uyise. Ngikho
simuzwa acocela umkakhe uNaKabini bona uthenge ikoloyi azoyibhadela nabafika
kwabo eMadlangeni. Kithi njengabafundi benovela siba nommoya wokudana
ngombana sele sazi bona koke lokhu akukhulumako akuzukwenzeka ngebanga
lesifiso esenziwe nguyise wasibopha ngefundo.

Ekufikeni kwakhe eMadlangeni ubujamo buyatjhuguluka nasele atjelwa ngesifiso
sakayise esilethwe boDladla. Akayikholwa indaba le, ubabiza ngemikhwenende efuna
ukudla ilifa labo. Uyakhamba uya ema-ofisini waboDladla eWitbank. Kunokobana
akhulume iqiniso ngalokho akuzeleko uleya amala bewuzibiza ngoGijimani Ntuli. Uluka
amano wokuthola ingcenyakhe yelifa. Uzwana naboSkhosana ngokwetjiwa
kweenkomo zisiwe kwaNdebele, eBhundu. Isenzwesi kiboSkhosana saba ziindaba
ezimnandi nezabafikisela ithabo. UMavela yena ithabo lakhe lilethwa kukwazi bona
ekuthengisweni kweenkomezi kunemali azoyithola kanti bazomphamba bamtlhogise
nopeni. Uyabanjwa, uyagwetjwa. Ukufika kweendaba zokubanjwa kweengebengu
ezebe iinkomo kwamthabisa uNaMtshweni kodwana kwabuya kwaba nokudana nasele
abona bona iliwa libuyele ngekhaya, nasele kuvela bonyana nguMavela owebe
iinkomo zakwabo.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2            9                 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                    NSC – Imemorandamu

Nasiyelela izehlakalo ezivezwe enovelini le siyathola bona inengi lazo lizwakalisa
ummoya       wesizi  nofana   wokudana. Kunommoya        wesizi   ngokuhlongakala
kwakaBongwe, kube nommoya wethabo uMavela nakazitjela bona nguye oyokulawula
ilifa kubuye kube nommoya wokudana nakezwa ngesifiso esenziwe nguyise nesagcina
simfake ejele.
(Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                         [25]

UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB Skhosana

7.1       NguNaTlharini.                                                                    (1)

7.2       Magama athi 'Ungangitjeli lokho Mavela. Lisa izinto zakayihlo khekuphele
          amalangana'.                                                                      (2)

7.3       USkhosana watjela uMavela bona amapholisa wangekhabo ngeBhundu
          azombopha ngombana angahlali khona.                                               (1)

7.4       Ngelithi yoke ifuyo etjhiywe nguBongwe ithathwe iyokuthengiswa bese imali
          yakhona ifakwe ebulungelweni.                                                     (2)

7.5       -     Banemikhaba kodwana bambethe abokhaki esele bathoma ukurathuka.
          -     Iimpumulo zamanyathelwabo zineentunjana/Amanyathelwabo madala
                begodu awakaphoritjhwa.                                                     (2)

7.6       UMavela naboSkhosana bavumelana ngokobana uMavela uzakuphuma
          neenkomo ngamasa kwabo ehlele nazo endaweni lapha bazakufika
          bazilayitjhele khona.                                                             (2)

7.7       B/R3 720.                                                                         (2)

7.8       Umnqopho womtloli kukobana uMavela akghone ukulwisana nesifiswesi
          ukuze akwazi ukuqeda umtlhago ombodileko lo ngombana nabegade
          amethule anezinto zakhe bengeze alwisane nesifiswesi bekufike lapha
          inovela le iveza khona ngepumelelo ummongondaba.                                  (2)

7.9       Liqiniso ngombana uDladla wathi nakahlathululela uNaMtshweni ngetshayo
          leenkomo zakhe kwavela bona litshayo elisuselwa ekolweni yobuKrestu
          nelihlathulula bona ongafuni ukukhambisana nesifiso sakhe uzakuya
          esirhogweni.                                                                      (2)

7.10      Isitjela bona ubamumuntu ohlakaniphileko nonebonelo-phambili ngombana
          wabona bonyana nakangatjhiya ilifa lakhe angakatloli isifiso esizolilawula
          lingabanga ukulwa hlangana nabentwabakhe nofana uMavela angalithatha
          loke ayedwa angabeli abentwana bakwabo.                                           (2)

7.11      - UMhlekwa ngokwakhe wayevele afundafundile, njeke kwaba lithuba elihle
            kuye lokobana aragisele iimfundo zakhe phambili ezikweni eliphakemeko
            lezefundo.                                                                      (1)
          - UMhlekwa wayenganamfazi nabentwana ekufanele bona abondle.                      (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2           10                DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                    NSC – Imemorandamu

7.12      Umtloli wenovela le uphumelele ekuthiyeni umlingisi wayo oyikutani igama
          elithi; 'Mavela' ngombana weba iinkomo zakwabo acabanga bona
          uzakuphumelela kodwana kwagcina kuvelile bona nguye ozebileko, okutjho
          bona uvele njengegama lakhe.                                                     (2)

7.13      -     Angibasoli ngombana umthetho bewudlala indima yawo yokobana
                umuntu obengungqondondo nakwetjiwa ifuyo athole isigwebo esikhulu
                esizakwenza bona nabanye abantu bawusabe.
          -     Ngiyabasola, ngombana gade sele bazi bona uMavela ulizibulo
                lakaBongwe begodu iinkomezi uzebe ngomnqopho wokobana alinga
                ukufumana ingcenyakhe, njeke bekufanele bamuphe isigwebo
                esiludlana/esincani.                                                       (2)

7.14      Isizinda sesikhathi senovela le ngesanje ngombana abantu abanzima
          sebathathela ifundo ehloko, njengombana sibona uBongwe abeke ifundo
          phambili esifisweni sakhe.
          (Nanyana ngiliphi iphuzu elisekela bona sikhathi sanje lizakwamukelwa).          (1)
                                                                                           [25]

                                       NOFANA

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 11

IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com                11                                                          DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                                                       NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
Iqhinga                             Ngokudluleleko                  Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo                Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                           9–11                            6–8                        4–5                            0–3
                               -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:     khulu: 14–15.                                                    bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko        -Uhlathulule isihloko          -limpendulo pheze                 ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.         ngokungeneleleko begodu        ziyakhambelana nesihloko.         kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                               uwathinte woke amaphuzu                                          ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                               amayelana nomtlolo.            -lmibono esekelweko ikhona                                                               azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                  -Uphendule umbuzo kuhle:       kodwana ayikavezwa yoke           -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi
                               12–13                          begodu ayikasekelwa               asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                                                              njengombana bekulindelekile.      akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                               -Uphendule ngendlela ehle.                                       eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                               -Kunamaphuzu amanengi          -Kunobufakazi obutjengisa                                                                awanikeleko akakasekelwa.
                               asekelwe ngokunembako          bonyana umtlolo uwuzwisisile.     -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       -Umtlolo akawazi.
                               anqotjhiswe emtlolweni.                                          eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.

                               -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                               khulu.
ISAKHIWO NELIMI                           8–10                             6–7                            4–5                        2–3                            0–1
                               -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi        -Isakhiwo asikathulwa        -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa           Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.       ngefanelo.                   kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                      nesiphetho ezisezingeni                                                                                                 ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela      elihle khulu.                  -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho         -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni.                                      kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana            ngikho okwenza               -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
                               -Kunokuthuthuka                                                  kwamaphuzu begodu         ukulandelana                 kwesakhiwo nanyana
                               kwamaphuzu begodu              -lmibono ivezwe beyasekelwa       awulandeleki.             kwamaphuzu                   ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO                  azwakala kuhle.                yezwakala.                                                  kungezwakali.
                                                                                                -Kuneemphoso                                           -Ilimi elisetjenzisweko
                               -Ilimi, ukuzwakala             -Ilimi, ukuzwakala                ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                               nokwethulwa kwamaphuzu         nokwethulwa kwamaphuzu            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                               kuhle bekutjengisa ukutjhuja   kuhle.                            kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                               kwengqondo.                                                                                 okunganembiko kwenza
                                                                                                -Iingaba zakhiwe kuhle.    umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO                       20–25                           15–19                          10–14                       5–9                            0–4

YELELA:       Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambe lani
              nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                   Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2           12                    DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                    NSC – Imemorandamu

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8

UKHOLIWE – N Skosana

Izehlakalo zizenzeko ezenziwa balingisi benovela. Ukuze inovela iphumelele
ukusethulela indaba ethileko ifanele ibe nezehlakalo ezenzeka ngokulamana, okutjho
bona kuthoma kwenzeke esithileko bese silanywa ngesinye, njalonjalo. Ekugcineni
izehlakalwezi zibumba indaba eyodwa nemummongo wenovela leyo. Ummoya mazizo
nofana kuthinteka kwemizwa yabalingisi ezwakaliswa kukwenzeka kwesehlakalo
esithileko enovelini. Isehlakalo singaveza ummoya wokudana nofana siveze ummoya
wokuthaba kuye ngokobana senzeka ngayiphi indlela nokobana ukwenzeka kwaso
kumthinta njani umlingisi nofana abalingisi. Nasiyelela izehlakalo zenovela le sithola
bona zizwakalisa ummoya wokudana nowokuthaba ebalingisini bayo.

Ekuthomeni kwenovela le sethulelwa uKholiwe, omlingisi oyikutani wenovela le
amatasatasa alungiselela ukuzokulotjolwa. Isehlakalwesi sizwakala njengesiveza
ummoya wokuthaba kodwana ngemva kwesikhatjhana sizwakale siletha ummoya
wokudana. Lokhu sikutjho ngombana kuthe kusese njalo kwafika uSipho watjela
uKholiwe amagama athi bekangasathembi bona uzakubuye atjhade nakacabanga
ngesehlakalo sokuzibulala kwakaZondani. Amagama la enza bona uKholiwe agcine
sele amthela ngeenyembezi nekusisenzo esiletha ummoya wokudana. Ummoya
wokudana lo ubuye uzwakaliswe namagama kamalumakhe kaZondani lokha nakatjela
uMuzi njengombana azokutjhada noKholiwe nje, abawa bona amphathe kuhle,
angatlhagi nanyana sele angakwakhe ngombana watlhaga khulu nakasakhulako.

Ngemva kobana uKholiwe atjhade, aye emzinakhe ababe nabentwana siqale bona
uzakuhlala kamnandi bese sithola ummoya wokuthaba kodwana akubi njalo, izinto
ziyatjhuguluka. Ithabo ebesililindele ukulibona epilweni kaKholiwe litjhugululwa kulokha
nakabona umntwanakhe womntazana uBusisiwe akhombisa amatshwayo wokukhula
ngombana lokho kumkhumbuza isehlakalo sokuzibulala kwakaZondani nesenza bona
angakhuli kamnandi njengabanye abentwana. Ukungathokozi kwakhe kuragela
phambili bekufika lapha uMuzi ayelela khona bona kukhona indaba edla umkakhe lo.
UMuzi uzama ngamandlakhe woke bona uKholiwe atjhaphuluke amtjele bona
utshwenywa yini kangaka kodwana ngokukhumbula bona uhlezi nobudisobo isikhathi
eside kangangani angamtjeli uMuzi njengendodakhe, uzizwa aneenhloni zokobana
angamtjela namhlanje. Esikhundleni sokobana amtjele yena simthola aluka iyano
lokobana aye kuSipho ayombawa bona kube nguye otjela uMuzi indaba.

Iqhinga     lakaKholiwe  silithola litjharagana lokha    umkaSipho    nakabathola
basakhulumisana ngendaba le. Ngokungazi umkaSipho ulwisa uKholiwe bekufika
lapha kulinyazanwa khona. Ngamanye amagama singatjho bona isehlakalwesi
sithuwelelisa umraro lo ukuya phambili sekunokobana silethe isisombululo
njengombana uKholiwe bekahlelile. Lokho ngikho okwabanga bona uKholiwe agcine
azikhuphe umphefumulo ngombana abona bona indaba le seyingaphezu
kwamandlakhe, angeze asakghona ukuqalana nayo. Isehlakalwesi senza uMuzi
azibuze bona kuza njani bona umkakhe atholakale emzini kaSipho bekufike lapha alwa
khona nomkaSipho. Naso-ke sisisehlakalo siveza ummoya wokudana khulu kuMuzi,
ngokobana unobentwabakhe azibulale angakatjelwa litho.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2           13                 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                    NSC – Imemorandamu

Ngobufitjhani singatjho bona inovela le izele ngezehlakalo eziletha ummoya wokudana
ebalingisini bayo. Ukuzibulala kwakaZondani ngombana uKholiwe angaphumeleli
ukutjhada naye kuletha ummoya wokudana. Indlela uKholiwe aphathwa ngayo ziinini
zakaZondani      namalunga     womphakathi     ngemva     kwesehlakalo   sokuzibulala
kwaZondani iyadanisa nayo.
Ukuzibulala kwakaKholiwe atjhiye indodakwakhe, abentwabakhe nabanye abantu
atjhidelene nabo kusenza sizizwe sithinteka emmoyeni.
(Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                         [25]

UMBUZO 9: UKHOLIWE – NS SKOSANA

9.1       Sikhathi sehlobo ngombana kuthiwa ilanga lalitjhisa likhupha unomdakana
          ngemgodini/Sikhathi sokuphela komnyaka ngombana kuthiwa abafundisi
          babematasatasa     ngokulungiselela imiphumela     yabafundi   yokuphela
          komnyaka.                                                                         (2)

9.2       Bathoma   ukubonana     ngeholweni   yomphakathi  yeMamelodi          lapho
          babekhambele khona isifundobandulo seemfundo zomLando.                            (2)

9.3       Sisehlakalo sokobana uKholiwe asolo aqale uBusisiswe lokha nakambona
          bona selangena kesinye isigaba sokukhula nesamenza akhombise
          ukutshwenyeka.                                                                    (2)

9.4       USipho banoKholiwe bathoma ukwazana ngelanga uSipho wayephekelele
          abommamfundisi ngalo kuKholiwe bona bayokukhulumela uZondani.                     (2)

9.5       Kuthiwa ebodeni nge-ofisini lakhe bekutlolwe isiqubulo esithi uZimu amsize
          athule bekufike lapha azi khona bona akhulume athini.                             (2)

9.6       Sisiga sokobana umalumakhe kaKholiwe atjele uMuzi bona amphathe kuhle
          umtjhanakhe ngombana watlhaga khulu nakasakhulako, njeke angatlhagi
          nanyana sele asemzinakhe.                                                         (2)

9.7       Umnqopho womtloli kusidlulisela umlayezo wokobana abantu abakholwako
          nabo banemizwa njengawo woke umuntu, njeke nabo kunesikhathi lapha
          kufika khona bona babhalelwe kujamelana nobujamo obuthileko epilweni
          bese balawulwe mimizwabo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                                 (2)

9.8       Kwakufanele bona uThembi, ongunesi owanikelwa nguZondani incwadi
          eyayihlathulula ngokuzibulala kwakhe ayifikise kunina njengombana
          wayembawile.                                                                      (2)

9.9       Kumveza amlingisi ongakghoniko ukukghodlhelela lokha izinto nazingenzeki
          ngendlela yena afuna ngayo/Simveze amlingisi ozicabangela yena yedwa
          ngombana azange acabange bona unina uzakusala nobani naphezu kobana
          begade amntwana oyedwa ngakwabo.                                                  (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2           14               DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                    NSC – Imemorandamu

9.10      -   Wazama ngokwaneleko ngombana waya ekeregeni ngomnqopho
              wokobana bazamtjhiriya kodwana esikhundleni salokho kwaba
              nomntazana otjhumayela ngaye/Wathi nakafika eDaveyton wathandana
              noDavi ngomnqopho wokobana akhohlwe ngendaba le kodwana azange
              isuke emkhumbulwenakhe.
          -   Azange    azame     ngokwaneleko    ngombana    wabhalelwa  kutjela
              ubabakwakhe ezwe bona umyelelisa uthini/Usosokanakhe wabayala
              bona batjelane amaqiniso khona bazakutjhaphuluka emmoyeni kodwana
              yena azange amtjele uMuzi
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                               (2)

9.11      Isakhiwo senovela le asikahlali kuhle ngombana esingenisweni sayo
          sivezelwa uKholiwe sele akhulile bese phakathi sivezelwe yena asese
          mntazanyana osangena isikolo/Ithome ngokufanele kube sekugcineni yagcina
          ngokufanele kube sekuthomeni.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                               (1)

9.12      - Angizisoli ngombana ngaphambi kobana uZondani azibulale wakhuluma
            phambi kweenini zakhe noKholiwe bona ufa nje kungebanga lakaKholiwe,
            njeke iinini zakaZondani zinesizathu esihle nesizwakalako sokobana
            zimzonde uKholiwe.
          - Ngiyazisola ngombana nanyana uZondani akhuluma phambi kwazo bona
            ufa nje kungebanga lakaKholiwe bezifanele zibuze uKholiwe bona
            amagama akhulunywa nguZondani la aliqiniso kangangani bese yena
            uyazihlathululela bona    uZondani    uzibulele ngombana   alandulile
            ukuthandana naye, ngalokho bezingekhe zambeka umlandu ngombana
            unelungelo lokwala ukuthandana nomuntu nakangamthandiko.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                               (4)
                                                                                          [25]

                                       NOFANA

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 15

IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com                15                                                            DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                                                       NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UBUKGHWARI BOMLOMO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 10: IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO

Iqhinga                             Ngokudluleleko                  Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo                Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                           9–11                            6–8                        4–5                            0–3
                               -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:     khulu: 14–15.                                                    bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko        -Uhlathulule isihloko          -limpendulo pheze                 ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.         ngokungeneleleko begodu        ziyakhambelana nesihloko.         kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                               uwathinte woke amaphuzu                                          ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                               amayelana nomtlolo.            -lmibono esekelweko ikhona                                                               azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                  -Uphendule umbuzo kuhle:       kodwana ayikavezwa yoke           -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi
                               12–13                          begodu ayikasekelwa               asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                                                              njengombana bekulindelekile.      akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                               -Uphendule ngendlela ehle .                                      eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                               -Kunamaphuzu amanengi          -Kunobufakazi obutjengisa                                                                awanikeleko akakasekelwa.
                               asekelwe ngokunembako          bonyana umtlolo uwuzwisisile.     -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       -Umtlolo akawazi.
                               anqotjhiswe emtlolweni.                                          eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.

                               -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                               khulu.
ISAKHIWO NELIMI                           8–10                             6–7                            4–5                        2–3                            0–1
                               -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi        -Isakhiwo asikathulwa        -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa           Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.       ngefanelo.                   kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                      nesiphetho ezisezingeni                                                                                                 ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela      elihle khulu.                  -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho         -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni.                                      kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana            ngikho okwenza               -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
                               -Kunokuthuthuka                                                  kwamaphuzu begodu         ukulandelana                 kwesakhiwo nanyana
                               kwamaphuzu begodu              -lmibono ivezwe beyasekelwa       awulandeleki.             kwamaphuzu                   ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO                  azwakala kuhle.                yezwakala.                                                  kungezwakali.
                                                                                                -Kuneemphoso                                           -Ilimi elisetjenzisweko
                               -Ilimi, ukuzwakala             -Ilimi, ukuzwakala                ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                               nokwethulwa kwamaphuzu         nokwethulwa kwamaphuzu            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                               kuhle bekutjengisa ukutjhuja   kuhle.                            kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                               kwengqondo.                                                                                 okunganembiko kwenza
                                                                                                -Iingaba zakhiwe kuhle.    umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO                       20–25                           15–19                          10–14                       5–9                            0–4
YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
             nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
             Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                   Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2           16                 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                    NSC – Imemorandamu

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 10

UMBUZO 10: UMABOMVANA NEPUNGUTJHA

Isifundo sisuke sitjho indlela ethileko yokunikela abantu ilwazi okungaba ngokutlola
phasi nanyana ngokulalela lokho otjelwa khona, kuye ngokobana ufunda ini
ngalesosikhathi. Nasikhuluma ngokuziphatha sisuke sitjho indlela umuntu aphila
ngayo, njengokuziphatha ngehlonipho nanyana ukungahloniphi, ukulalela nanyana
ungalaleli lokha nawutjelwa into ethileko. Ekadeni umnqopho weenolwana
kwakukufundisa abentwana ngakho koke lokho okubalwe ngehla njengombana
kwakunganankolo njengombana sibona namhlanje. Nasitjheja enolwaneni ethi,
'UMABOMVANA NEPUNGUTJHA' sifumana umlingisi oyikutani kunguMabomvana.

Umlingisi oyikutani onguMabomvana uvezwe amumuntu ongazange alalele lokho
unina amtjela bona angakwenzi, wathi nakamthuma kwagogwakhe wamnikela imilayo
yokobana angakhulumisi umuntu ahlangana naye endleleni nokobana angagubululi
ukudla akuphathele ugogwakhe kubonwe nanyana ngubani endleleni.

Wavuka ngesamarimarima wangena ihlathi asacabanga imiyalo ayalwe ngunina
ngayo. Kuthe asakhamba njalo angakatjheji wabona sele kunepungutjha eduze
kwakhe. Lokho kwamthusa khulu ngombana bekangacabangi bona angahlangana
nomuntu nanyana isibandana ehlathini begodu ngesikhathi sekuseni kangaka.
Silindele ukubona umlingisi oyikutani ahlonipha imiyalo anikelwe yona ngunina
kodwana wahluleka ukudzimelela kilokho atjelwe khona. Ipungutjha yamvelela
ngobuqobolwana obathambisa ihliziyo kaMabomvana azange asatjheja lokha
akuyalwe    ngunina.    Abentwana     banawo    umukghwa      wokobana      batjhide
eemvumelwaneni ebazenze nababelethi babo kubhala nanyana babadose kangangani
ngendlebe. Lokho sikubona ngoMabomvana sele avulela ipungutjha ukobana ibone
ukudla akuphathele ugogwakhe. Abentwana abanengi nawukhulumisana kuhle nabo
bathambisa iinhliziyo msinya khulukhulu lokha umuntu nakathe uyasazi isihlobo sabo
bayamthemba bamthathe njengomuntu abangaphephela kuye.

Kuyavela bona indlela yokuziphatha kwakaMabomvana ayikhambisani nalokho unina
amyale ngakho. Ngamanye amagama uphule isivumelwano asenze phambi konina
sokobana angeze akhulumisa muntu nanyana agubulule ukudla. Akupheleli lapho
ukghonile    ukukhohliseka    uMabomvana    nangathana     bekamntwana olalelako
noziphatha kuhle bekangekhe enza okuphambene nalokho akutjelwe ngunina.
Ukuziphatha kwakaMabomvana kwenza bona agcine sele alimazise ugogwakhe
ngepungutjha ngombana yathi nayiqeda ukubona ukudla kwakagogwakhe yathi nyawo
ngibeletha ijarhele ukuyokufika mantanzi emzini kagogo. Yafika yabawa ukuvulelwa
kwangasuthi nguye uMabomvana kanti akusuye. IPungutjha yathi ibetha ugogo naye
wazilamulela waphuma wabaleka wazala ihlathi. UMabomvana yena usese sendleleni
akakwazi okwenzeka kugogwakhe. Naye uthe nakafikako wazithela phezu
kwepungutjha ezenze ugogwakhe, yambawa bona abeke ukudla khona izokudla kanti
iyazi bona izombetha naye wazisindisa ngokubaleka azale ihlathi njengogogwakhe.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2017-memo/16007797-dc29-4cd8-851a-86e3439e4495) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2017-memo/ff7b844a-5e62-42c5-a897-157ee1bed67c) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2017-memo/ebf868aa-8bfa-4a5a-b687-bc5e516ba74e) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2017-memo/d099ef4d-a5d4-4197-b3ed-b9a5ff402f92) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2018-memo/aa4fee04-fb5a-4e96-b387-d4831e409961) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2016-memo/222e7e10-ada7-45b3-b618-42eaf1d9132f) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
