# isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC Supplementary 2017 QP

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 question paper from the NSC Supplementary Exam 2017, 25 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2017/c71a05e8-1640-494c-94fc-d77f17646223
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Question paper
- Year: 2017
- Exam period: NSC Supplementary Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 25

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC Supplementary 2017 QP](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2017/c71a05e8-1640-494c-94fc-d77f17646223)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2017 · isindebele. Question paper, 25 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2017-memo/4a4cbc22-fc67-40a4-ab70-f6b0fd85d1a7) — Memo · 2017 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                          NATIONAL
                                     SENIOR CERTIFICATE

                                          IGREYIDI 12

                             ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                      IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                    FEBHERBARI/MATJHI 2017

IMITLOMELO: 80

ISIKHATHI: Ama-iri ama-2½

                                    Iphepheli linamakhasi ama-25.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2                  2                 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                                  NSC

YELELA

1.        Umfundi kufanele afunde ikhaseli ngokukhulu ukuyelela ngaphambi kobana
          aphendule imibuzo.

2.        Ungalingi ufunde iphepha lemibuzo loke. Qala ikhasi lokumunyethweko
          elisekhasini elilandelako bese utshwaya iinomboro zemibuzo ebuzweko
          ngeencwadi ozifunde kilomnyaka. Ngemva kwalapho, funda yoke imibuzo
          bese ukhetha leyo ofisa ukuyiphendula.

3.        Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU:

          ISIGABA A:        Iinkondlo                              (30)
          ISIGABA B:        Inovela/Ubukghwari bomlomo             (25)
          ISIGABA C:        Umdlalo/Idrama                         (25)

4.        Landela imilayo esekuthomeni KWESINYE NESINYE isigaba ngokuyelela.

5.        Phendula IMIBUZO EMIHLANU seyiyoke:

          ISIGABA A: IINKONDLO
          Iinkondlo ezibekelwe ukufundwa: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo
          EMIBILI.
                                            KANYE
          Ikondlo engakabonwa: Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo.

          ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
          INOVELA: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenovela efundiweko.
                                        NOFANA
          UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini
          yobukghwari bomlomo efundiweko.

          ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
          Phendula umbuzo MUNYE encwadini yomdlalo ofundiweko.

6.        Sebenzisa irherho         lokuzihlola   ukuqinisekisa   bonyana   yoke    imibuzo
          uyiphendulile.

7.        Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe
          ngayo ephepheni lemibuzo.

8.        Thoma ESINYE NESINYE isigaba ekhasini ELITJHA.

9.        Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:

          ISIGABA A:        Pheze imizuzu ema-40
          ISIGABA B:        Pheze imizuzu ema-55
          ISIGABA C:        Pheze imizuzu ema-55

10.       Tlola ngesandla esihle nesibonakalako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2          3                    DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                          NSC

IKHASI LOKUMUMETHWEKO

Ikhaseli lizokwenza kobana abafundi bakhethe imibuzo abafuna ukuphendula ngayo
ngaphandle kobana bafunde iphepha loke.
ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibekelwe ukufundwa: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo EMIBILI.
      INOMBORO YOMBUZO                      UMBUZO             IMITLOMELO             IKHASI
1. 'Ipi yerholweni'                       Umbuzo omude              10                  5

2.   'Awa, angivumi'                 Umbuzo onemibuzo emifitjhani         10             6

3.   'Isililo senyoni'               Umbuzo onemibuzo emifitjhani         10             7

4.   'Mma wami'                      Umbuzo onemibuzo emifitjhani         10             8
                                           KANYE
Ikondlo engakabonwa: Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo.
5. 'Umuntu yena, awa'               Umbuzo onemibuzo emifitjhani          10             9
*YELELA:         Phendula umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE
                 ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMFITJHANI ESIGABENI C.
                 ESIGABENI B kanye NESIGABENI C, phendula umbuzo MUNYE kwaphela.
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
INOVELA: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenovela efundiweko.
6. Mbala Ngubaba                    Umbuzo omude                          25             11

7.   Mbala Ngubaba                   Umbuzo onemibuzo emifitjhani         25             11

8.   UKholiwe                              Umbuzo omude                   25             13

9.   UKholiwe                        Umbuzo onemibuzo emifitjhani         25             13

                                          NOFANA
UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yobukghwari bomlomo
efundiweko.
10. Ibuthelelo lomtlolo-ndabuko Umbuzo omude          25          15

11. Ibuthelelo lomtlolo-ndabuko      Umbuzo onemibuzo emifitjhani         25             16
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
Phendula umbuzo MUNYE encwadini yomdlalo ofundiweko.
12. Ibhudango Lami                     Umbuzo omude                       25             20
13. Ibhudango Lami                   Umbuzo onemibuzo emifitjhani         25             20
14. Umbango KaNzunza NoManala              Umbuzo omude                   25             23

15. Umbango KaNzunza NoManala        Umbuzo onemibuzo emifitjhani         25             23

YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye
        NOWODWA umbuzo omfitjhani. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
        emide nofana EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2           4                  DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                           NSC

IRHELO LOKUQINISEKISA

Tlola itshwayo (√) erhelweni lokuqinisekisa elilandelako ukuhlola bona uphendule yoke
imibuzo elindelekileko.

        ISIGABA                IINOMBORO     INANI LEMIBUZO       TLOLA ITSHWAYO
                                ZEMIBUZO   EZOKUPHENDULWA           EMBUZWENI
                                                                  OWUKHETHILEKO
                                                                         ()
A: IINKONDLO                 1–4              2
   (Iinkondlo
   eziboniweko)
A: IKONDLO (Ikondlo           5               1
   engakabonwa)
B: INOVELA/                 6–11              1
   UBUKGHWARI
   BOMLOMO
   (Umbuzo omude
   NANYANA
   onemibuzo
   emifitjhani)
C: UMDLALO/IDRAMA          12–15              1
   (Umbuzo omude
   NANYANA
   onemibuzo
   emifitjhani)
YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye
            NOWODWA umbuzo omfitjhani. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
            emide nofana EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2           5                 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                           NSC

ISIGABA A: IINKONDLO

Iinkondlo eziboniweko (UMBUZO woku-1 ukuya embuzweni wesi-4): Phendula imibuzo
EMIBILI kwaphela.

Ikondlo engakabonwa (UMBUZO wesi-5): UKATELELEKILE ukuphendula umbuzo lo.

UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula umbuzo olandelako.

IPI YERHOLWENI – DM Jiyane

1         Phasi enzasi erholweni,
2         KwaMahlungulu kwasala abantu,
3         Kwaduma izulu kwamekeza umbani,
4         Kwatjha isikhuni kwasala umlotha.

5         Kwahlwa emini iNdebele liqalene noMsuthu,
6         Lafika iBhunu lasiza uMsuthu.
7         Umbango lo ngewani?
8         Nango uMampuru ngemathunjini,
9         Wathuthumba umdzobho yaba yincani indawo.

10        Yabambana kwathula umoya,
11        Yabambana kwaphapha ibhetjha eNdebeleni,
12        Yabambana kwaphapha umdzobho eMsuthwini,
13        Yabambana kwarathuka ibhrugu nerhembe eBhunwini.

14        Kwaba nzima ephasini lekhethu,
15        Kwalila ikule, kwalila isibhuku nomkhonto.
16        Abantu barhayileka inga ziimpukani zingananto,
17        Yafulathela yamaBhunu nabeSuthu.

18        UMabhoko akathomi muntu,
19        Nango uMaqobolwana acwilisa isitjhaba sesiyamile,
20        Bayenza indaba uburotho nejemu.
21        Wokhi! Amanaba asese namandla
22        Umtlhago ubhode amanzinzo,
23        Amanaka namaphotho kukudla ngenca yephango.

24        Iinhlokwana naziya laphaya,
25        Iindumbu ziintutwana nobujadajada.
26        Kulele uMsuthu, iBhunu neNdebele.
27        Izandla neenyawo zakaNdebele zadliwa ziinsimbi,
28        Iintjhaba zagida ngethambo lakhe,
29        Nango sele asisembamgodi,
30        Namhlanje sidindi sinzinzile.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2            6               DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                            NSC

Tlola ummoya ozwakaliswa yikondlo engehla le, dzubhula bewuhlathulule
ikhethomagama elisetjenziswe yimbongi ukuveza tjhatjhalazi lowo mmoya.

YELELA: Isingeniso  esihlathulula    ummoya   nekhethomagama      sizokwabelwa
        imitlomelo emi-3 bese ihlathululo emanqophana nokuveza tjhatjhalazi
        ummoya     wekondlo       izokwabelwa  imitlomelo  eli-7.     Amagama
        ozowasebenzisa awabe li-190–240.                                                  [10]

UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

AWA, ANGIVUMI – JK Mahlangu

1         Ikoro yami neyakho
2         Njengomuntu nesibandana azifani.
3         Isibongo sami nesakho
4         Njengeentaba, zihlangana ngamathunzi.
5         Izinyo lakho nelami
6         Njengezulu nephasi zitjhidelene.
7         Kodwana mina nawe siyinyanda
8         Ebotjhwe sithakgha samambala,
9         Sona esathabisa amazuba nasiyibophako,
10        Sona esadanisa iimfene nasiyibophako.

11        Ekutatayeni sabe sisoke,
12        Ekuqothaqotheni iinkukhu sabe sisoke,
13        Itshele yabe imdlalo omnandi,
14        Kodwana amagqubu bekanganandawo
15        Ngombana banjalo abanombuso ezulwini.

16        Ikhambo lefundo salisungula soke,
17        Ungafuni ukudlulwa kwaba yikuthazo,
18        Eyamila kimi nakuwe,
19        Eyadala bona sitjheletjhelele
20        Njengeemfesi zeTjhaluza.
21        Ukuthanda ukuphalisana kwami nawe,
22        Ngikho okusifikise lapha,
23        Ngikho okusitjengisa idolo esele lisenyonga.

24        Emidlalweni yeenkolo
25        Sabe sibomabizwasabele,
26        Sabe siziingorho zayo yoke.
27        Bewungasihlula, bewungazikhotha emhlana,
28        Besingazikhanzinga besikudlule inga ujamile.

2.1       Dzubhula umuda onehlathululo engenzasi osetjenziswe yimbongi ekondlweni
          le.

          Imbongi nomnganayo bese baseduze nokuzibona baphumelele.                        (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2           7                   DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                           NSC

2.2       Dzubhula bewuhlathulule isitjho esisetjenziswe yimbongi endimeni yesi-4
          yekondlo le.                                                                       (2)

2.3       Rhunyeza ummongo omunyethwe mumuda we-9 ukuya kewe-10 ekondlweni
          engehla.                                                                           (1)

2.4       Hlathulula umnqopho wembongi wokusebenzisa ngokubuyelela umhlobo
          owodwa wesithombe-ngqondo endimeni yoku-1 yekondlo le.                             (2)

2.5       Ingabe igama, 'siyinyanda' elisetjenziswe endimeni yoku-1 isihlathululelani
          ngembongi nomnganayo.                                                              (2)

2.6       Ngokwazi kwethu itshele sisenzo esimbi nesingathandwa babantu. Akhe
          utshwaye ngawakho amagama bona kubayini imbongi ekondlweni le ithi
          itshele yabe imdlalo omnandi kiyo nomnganayo lo.                                   (2)
                                                                                             [10]

UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ISILILO SENYONI – JK Mahlangu

1         Mina ngiphapha njalo nje,
2         Ngizul' emkayini ngedwana,
3         Ngizul' ongcon' umuthi
4         Wokuphumula kamnandi,
5         Ngiphumul' ukubalabala.

6         Mina ngilizuba ngiyazulazula,
7         Ngizul' omanz' umuthi,
8         Engingakha kiwo ngedwa
9         Ngakhe ngakhele safuthi,
10        Ngingasafuduka ngitjho
11        Lisina ngesinanja.

12        Ngihlala ngiphapha njalo
13        Omanz' umuthi angiwufunyani
14        Ubutlawana bami sebuyala.
15        Ngamane ngigege nay' imithi
16        Bengifunyan' ongifaneleko
17        Ngakhe kiwo kamnandi.

18        Noman' iinyoni zingatjho
19        Bona ngiphaphele safuthi,
20        Ukuzuma khona ngiyazuma,
21        Kubamba ezumako,
22        Zizulele nyon' ehle!

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2            8               DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                            NSC

23        Ngihlala ngiphapha njalo.
24        Eziny' iinyoni ziyangisola.
25        Ezinye zisol' amabalami,
26        Ezinye zisol' ubuhle bami,
27        Ezinye zikhuz' amalami.
28        Zimu, ngibutha nami hle!

3.1       Tlola umhlobo wevumelwano-phetha elifumaneka endimeni yoku–1 emudeni
          wesi-2 ukuya kowesi-4.                                                          (1)

3.2       Dzubhula umuda okhombisa bonyana imbongi izibawela kuMdali lokho
          ekufunako.                                                                      (1)

3.3       Rhunyeza okuvezwe njengommongondaba ekondlweni le.                              (2)

3.4       Hlathulula ngawakho amagama umqondo omunyethwe mumuda we-7 ukuya
          kewe-10 wekondlo le.                                                            (2)

3.5       Endimeni yesi-4 yekondlo le kunebinzana lamagama asisaga. Akhe
          uhlathulule bona isageso sitjho ukuthini ngokommongondaba wekondlo le.          (2)

3.6       Nange unikelwa ithuba lokobana uyelelise imbongi ngalokhu eratharatha
          ngakho ekondlweni le ungayiyelelisa uthini? Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                       (2)
                                                                                          [10]

UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

MMA WAMI – MS Mahlangu

1         Ungikhalimile iye,
2         Angali ngiyavuma.
3         Wathi ngingakhambi ebusuku,
4         Wathi ngingakhambi nabesana.

5         Ngabuza ngifuna ukwazi,
6         Ngabuza bonyana kungebanga lani.
7         Ipendulo yakho kwaba liswazi,
8         Ipendulo kwaba ziinhlamba.

9         Wathi ngingabuzi okunengi
10        Kwaphela ngenze njalo.
11        Ngahlala ngitshwenyekile
12        Ngombana ngifuna ukwazi
13        Bonyana yini ephethwe busuku,
14        Bonyana yini elumako ebasaneni.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2           9                    DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                           NSC

15        Iye, ngakhamba ngekani
16        Ngombana ngifuna ilwazi.
17        Umvuzo walokho kwaba budisi,
18        Kwaba ngilokhu okubonako.

19        Nanyana ungangithuka,
20        Uthi: ngeqa amagama wakho.
21        Kwaphela khumbula lokhu:
22        Wangifihlela iqiniso lakho.

4.1       Tlola ummoya ozwakaliswa mumuda woku-1 newesi-2 ekondlweni engehla
          le.                                                                                 (1)

4.2       Tlola isehlakalo esehlela imbongi nesiyenza siyizwe sele isola unina kangaka
          ngokuyifihlela kwakhe iqiniso.                                                      (1)

4.3       Rhunyeza ummongo omunyethwe yindima yesi-4 yekondlo le.                             (2)

4.4       Ngokuzwisisa kwakho ikondlo le akhe umadanise ikolelo yembongi nekolelo
          kanina.                                                                             (2)

4.5       Hlathulula umqondo omumethwe         mumuda    we-19    ukuya    kewama-22.
          Ipendulo ayibe liphuzu ELILODWA.                                                    (2)

4.6       Ngowakho umbono ungathi kuyamukeleka ukobana umntwana omntazana
          angakhamba ebusuku na? Sekela isiqunto osithathako.                                 (2)
                                                                                              [10]

                                         KANYE

IKONDLO ENGAKABONWA: (UKATELELEKILE UKUPHENDULA UMBUZO LO)

UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

UMUNTU YENA, AWA – MS Ntuli

1         Ebusuku umuntu uyagegedwa,
2         Nakuyikomo uyidlule kuhle,
3         Inja ingcono, iyakhonkotha,
4         Umuntu yena! Awa.

5         Layaphi ithemba lobuntu?
6         Kwayaphi ukusizana kwabantu?
7         Gadesi umuntu uphalwa sibandana.
8         Umuntu yena! Awa.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2            10                 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                            NSC

9         Iphasi litjhugulukile,
10        Umbala uhlukanise
11        Umuntu nobuntu,
12        Umtlhago libandlululo.

13        Ukungathembani kuzakuphela nini?
14        Sizakuhlabana kuphelelephi?
15        Kwakukuhle sisabuzana indlela,
16        Siyikhombisane ngehliziyo emhlophe.

17        Awa, umtlhago wabonwa yifene;
18        Gadesi umuntu utlhaga ngomuntu,
19        Umaye! Ngewomntwana noyise
20        La umuntu eza khona.

21        Makhelana uthembelani
22        Ilitje ngikhona?
23        Asithembane, sithembe uZimu,
24        Umuntu yena! Awa.

5.1       Tlola amalunga abumba ivumelwano-phetha         endimeni yesi-2 yekondlo
          engehla bewutlole nokobana ngeyamhlobobani.                                         (2)

5.2       Rhunyeza ummongondaba wekondlo le.                                                  (2)

5.3       Hlathulula umnqopho wembongi ngokusebenzisa           amagama     athi:   'Inja
          ingcono, iyakhonkotha' endimeni yoku-1 yekondlo le.                                 (2)

5.4       Hlathulula okutjhiwo yimbongi ngendima yesi-3 yekondlo le. Ipendulwakho
          ayibe liphuzu ELILODWA.                                                             (2)

5.5       Coca wenabe ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le.                            (2)
                                                                                              [10]

                                                        IMITLOMELO YESIGABA A:                30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2         11                 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                         NSC

ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO

YELELA:
Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE
enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha imibuzo EMIFITJHANI
emdlalweni.

                                    NOFANA

Nawukhethe imibuzo EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa
bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.

Kilesisigaba kuneencwadi zamanovela EZIMBILI kanye nebuthelelo lomtlolo-ndabuko.
Khetha inovela EYODWA nofana ibuthelelo lomtlolo-ndabuko uphendule ngayo
umbuzo OWODWA.

INOVELA

UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Coca ngokulamana kwezehlakalo zenovela yesihloko esithi; MBALA NGUBABA
bewutshwaye nangommoya ozwakaliswa zizehlakalwezi. Amagama ozowasebenzisa
awabe ma-340–390.                                                                         [25]

UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI A

Asahlezi ngaphandle esibandameni uNaMtshweni ayibone ivela phetjheya ikoloyi.
Azibuze bona ingabe ngekabani, ifunani? Athi angayitlhoga ipendulo ezamanelisa,
akhumbule bona mhlambe ngeyaboDladla. Phela basengakezi ukuzokuthwala ifuyo
kaBongwe njengokutjho kwabo mhlamnene. Inyanga seyiphelile, nabentwana
sebahlubulile. Ngalokho kutjho khona bona sekufuze bafike aboDladla bazokwenza 5
njengokutjho komtlolo wesifiso sakaBongwe. Aphose amehlo phezulu kuKhololo
azibone zithe rhiya iinkomo zakwakhe neembuzi. Awaphose phetjheya ekoloyini eza
kancani ayibone bona mbala iza kwakhe. Athi ubiza uMhlekwa angasabeli. Athi
ubiza uHleziphi, akhumbule bona akekho, usesikolweni. Akhethe ukuthula
ngombana umakotakhe uNaKabini usaye emalongweni. Okhona nguMavela.              10

Mbala ize ifike ithi tsi ecabazini ikoloyi. Kwehle imikhukhuva emibili yamadoda.
Imikhaba nasiya, baze babhembesile. Nawe uyabona nje bona badla kusale.
Okudondisako nje kukobana indlela abambethe ngayo ayikhambisani nemikhababo.
Bambethe abokhakhi esele bathoma nokurathuka kanti namanyathelo ayavuma
bona kade athengwa.                                                              15

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2          12                     DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                          NSC

Iimpumulo sezineentunjana. Angisayiphathi yeenthende sekunokobana bakhambe
ngawo ngombana bawafakile, bakhamba hlanukwawo. Iphoritjhi solo agcina
ngaleyo ayithola nakenziwako. Nokho uNaMtshweni ayibone msinya bona ayihlabi
ngejamo leempondo zayo. Ngokubona imikhaba yodwa nje, anele. Azitjele bona
ukudla usuthe, mkhaba. Isembatho asikhulumi ilizwi elingehla komkhaba.       20

'Yebo baba! Ekhaya!' kukhuleka imikhukhuva le emibili yamadoda. 'Akhulu!',
kuthokoza uNaMtshweni ahlezi ngerhodlweni. Angene amadoda aye eduze
noNaMtshweni afike aqondame.

'Silotjhisile ekhaya.' 'Akhulu bobaba,' kuvuma uNaMtshweni. 'Ngikho ekhabo
kaMavela Mahlangu la?' kubuza enye yamadoda, enguSkhosana. Avume 25
uNaMtshweni. Athi angavuma abuze bona beze ngani. Bathi basacabanga
ukumphendula, kwabe selababonile uMavela. Abarhabe bangakavinjezelwa khulu
ngemibuzo ebuya kunina. 'Awu Jali, nize nafika? Besele ngingasathembi mina bona
nizabe nisavela.' Mbala bajabulelane njengabantu abazanako. UNaMatshweni
bekatjhaphuluke nakabona uMavela abazi abantwaba.                               30

                                                                          [Ikhasi 44–46]

7.1       Tlola ibizo lakamma ogade aditjhise uNaMtshweni lokha nakufika aboDladla.            (1)

7.2       Konje uNaMtshweni wamkhalima ngamagama athini lokha uMavela
          nakamtjela bona ufanele abuye azokubona bona wenzani ngefuyo kayise
          ezele iimbaya le?                                                                    (2)

7.3       Ngathini amala aleywa nguSkhosana ukukhandela                 bona     uMavela
          angakhambi nabo abe afike lapha bahlala khona.                                       (1)

7.4       Isifiso sakaBongwe begade simumethe amaphuzu amane aqakathekileko.
          Hlangana namaphuzu amane la ngiliphi uMavela agade alwisana nalo afuna
          ukulitjhugulula?                                                                     (2)

7.5       Tlola izinto EZIMBILI ezatjhejwa nguNaMtshweni emikhukhuveni yamadoda
          engena kwakhe le nezamenza agcine ngokukhupha amagama athi; 'Ayihlabi
          ngejamo leempondo zayo'.                                                             (2)

7.6       Rhunyeza indlela ikulumo kaMavela nemikhukhuva emibili le ebagcina
          bayisonge ngayo ngelanga langesiqetjhana esidzujulwe ngehlesi.                       (2)

7.7       Khetha ipendulo enembako kezingenzasi.

          USkhosana wanikela uMavela itjhege lemali engange ...

          A       R7 320.
          B       R3 720.
          C       R2 370.
          D       R3 027.                                                                      (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2            13                    DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                            NSC

7.8       Hlathulula umnqopho womtloli wokusethulela uMavela amumuntu odobha
          phasi ngepilo yemzinakhe.                                                             (2)

7.9       Phendula ngoLiqiniso namkha Akusilo          iqiniso   bese   usekela    isiqunto
          osithathako uqalise kokuvela enovelini le.

          Nanyana uBongwe abegade           amumuntu      wesikhethu    nosawalandelako
          amasiko kodwana ubalikholwa.                                                          (2)

7.10      Ingabe indlela uBongwe atlolise ngayo isifiso sakhe isitjelani ngaye? Sekela
          isiqunto osithathako.                                                                 (2)

7.11      Ucabanga bona ngikuphi okwenza kwaba lula kuMhlekwa bonyana akghone
          ukulandela isifiso sakayise njengokutjho kwaso? Tlola kube KUBILI.                    (2)

7.12      Tshwaya ngokuphumelela komtloli wenovela le ekuthiyeni umlingisi wayo
          oyikutani ibizo. Ipendulwakho ayibe mumuda OWODWA.                                    (2)

7.13      Ingabe uyabasola aboDladla ngokobana bavumele umthetho bona ugwebe
          uMavela iminyakakazi engaka naphezu kobana sebezwile bona ulizibulo
          lakaBongwe nofana awubasoli? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                     (2)

7.14      Coca ngesizinda sesikhathi      senovela     le. Ipendulwakho    ayibe    liphuzu
          ELILODWA elisekelweko.                                                                (1)
                                                                                                [25]

UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)

UKHOLIWE – N Skosana

Coca ngokulamana kwezehlakalo zenovela yesihloko esithi; UKHOLIWE bewutshwaye
nangommoya ozwakaliswa zizehlakalwezi. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-
340–390.                                                                                        [25]

UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

UKHOLIWE – N Skosana

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI B

'Ngiyakuzwa Sipho, okutjho bona umkakho nguye osuke wathatha ngamawala
adlumbana bona kunobuhlotjana phakathi kwakho nowakwami lo.' Atjho uMuzi
akhomba uKholiwe. Manje sabe sifikile isikhathi sokobana liphandleswe ithumba
ngombana besele livele ihlokwana. Phakathi kwayo yoke imibuzo le umbuzo uMuzi
agade afuna ukuphenduleka kiwo kukobana kubayini umkakhe aphatheka kumbi 5
kangaka mhlazana abona uBusisiwe athoma ukuba namatshwayo wokobana
sekangena kesinye isigaba sokukhula. Into egade imudla khulu uMuzi kukobana
kanti akafuni bona abentwababo bakhule na? Yindaba enjani le? Kanti abentwana
kufanele bahlale babancani? Ukuzibuza kwakhe imibuzo le kwamfikisela
umkhumbulo wokobana kutjho bona kukhulu okusekukhuleni.                       10

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                     Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2            14                  DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                            NSC

'Mnakwethu, ngibuhlungu khulu ukobana mina nawe sithome ukwazana
nokubonana ngezingasimnandi kangaka kodwana nina njengombana nibabantu
abakholwako nizangivumela nangithi leli lihlelo lakaZimu.' Atjho ngesibindi uSipho.
Ukhuluma nje uSipho uMuzi uqale uKholiwe, nokho akutjho bona ubengakalaleli
okutjhiwo nguSipho. Ngendlinapha kuthe du, nenalidi ingazwakala nayiwako. 15
Angeze wavuma bona kunabantu. Ngikho lokho kuthula okwenza abentwana bezwa
ilizwi ngendlini lisithi; 'Mnakwethu Mnguni, indaba umkakho angibawe bonyana
ngizokutjela yona yide khulu. Eqinisweni angazi bona ngingathoma kuphi.' Wathi
ukuthulathula uSipho. Ngesikhathesi uSipho selathoma ukubethwa livalo. Kanti
umkakhe uthule nendabakazi ekulu enganabuthomo kodwana ukuyilangazelela 20
kwakhe indaba le kwamenza alise ukucabanga khulu aqale uSipho. 'Ngibawa
ungivumele mnakwethu Muzi, ngibawa ungiphe iveke yoke khengiyokuhluza
ingqondo ngombana indabale yide, kufanele ngiyoyihlalela kuhle ngikwazi
ukuyilandelisa kuhle.'

Nanyana kwaba budisi kangaka kuMuzi ukukwamukela lokho okutjhiwo nguSipho 25
kodwana wakateleleka bonyana asamukele isibawo sakaSipho. Ngebanga
lokobana gade kungasimnandi ngekhaya uSipho wabona kungcono abe yindlela.
Nangambala walayelisa wakhamba uSipho. Into yokuthoma ayenzako nakafika
kwakhe kwaba kubuyisana nomkakhe. Bavumelana nangendaba yokufuna
amazinyo amabili. Kuthe kungakapheli nesitheni isikhathi uSipho wangena 30
ngekumbeni yokufundela wahlala phambi kwekhomphyutha, wasebenza.

                                                                            [Ikhasi 20]

9.1       Tlola isizinda sesikhathi somnyaka esitholakala esethulweni senovela le.             (2)

9.2       UMuzi banoKholiwe bathoma ukubonana kuphi begodu babeyokwenzani
          lapho?                                                                               (2)

9.3       Ngisiphi isehlakalo esenziwa nguKholiwe mhlana baditjhe emzinabo
          nakungena abentwababo babuya esikolweni sangaboMgqibelo nesalemukisa
          uMuzi bona kukhona indaba umkakhe lo amfihlela yona?                                 (2)

9.4       Tlola urhunyeze indlela uKholiwe athoma ukwazana ngayo noSipho.                      (2)

9.5       Umtloli wenovela le usithulele uMuzi kumlingisi ongakhulumeli futhi. Tlola
          okuvela enovelini le okubufakazi balokho.                                            (2)

9.6       Ngokuzwisisa kwakho inovela le ungathi ngisiphi isiga esasilayeza bona
          uKholiwe unomraro esenzeka ngelanga bekhabo kaMuzi ababeze ngalo
          bazokulobola kodwana uMuzi azange asithathela ehloko?                                (2)

9.7       Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wenovela le wokwenza bona
          uKholiwe aphethe ngokuzibulala naphezu kobana awazi umthetho kaZimu
          wokobana ukubulala kusisono.                                                         (2)

9.8       Njengomuntu owazi inovela le akhe uhlathulule ngokwakufanele kwenzeke
          ngesikhathi nakuzokuhlanzwa ibizo lakaKholiwe endabeni yokuzibulala
          kwakaZondani le.                                                                     (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2           15                      DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                           NSC

9.9       Ingabe ukuzidumuza        kwakaZondani    azidumuzela      uKholiwe     kumveza
          amlingisi onjani?                                                                      (2)

9.10      Ingabe uKholiwe wazama ngokwaneleko ukuqeda umrarwakhe lo ngaphambi
          kobana athathe isiqunto sokuzibulala nofana azange azame ngokwaneleko?
          Sekela isiqunto osithathako uqalise kokuvela enovelini le.                             (2)

9.11      Tshwaya ngokuhleleka       kwesakhiwo    senovela   le.   Ipendulwakhe     ayibe
          mumuda OWODWA.                                                                         (1)

9.12      Iinini zakaZondani ungazisola godu ubuye ungazisoli ngokuzonda kwazo
          uKholiwe ngokobana kuthiwe uZondani uzibulele ngebanga lakhe. Tshwaya
          ngawakho amagama ngamahlongothi amabili la uveze bona kubayini
          ungazisola nofana ungazisoli. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI.                      (4)
                                                                                                 [25]

UBUKGHWARI BOMLOMO

IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – E Mampokoro

UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)

'UMABOMVANA NEPUNGUTJHA' – E Mampokoro

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula umbuzo olandelako.

ITHEKSTHI C

Kwasukelasukela.

Cozi!

Kwakukhona umntazana ibizo lakhe linguMabomvana. Bekhabomkhulu bebakhe
eduze kwehlathi elinzima tshu nelisabeka khulu kwamambala. Ekhabo
kaMabomvana       bebakhe    ekupheleni kwehlatheli. Ngelinye ilanga unina 5
kaMabomvana wamthuma kwagogwakhe bona amkhambisele ukudla abe afike
amhlanzele neengubo. Ugogo kaMabomvana wabe sekaluphele angasakghoni
ukuzenzela izinto ezinengi. UMabomvana wavuka nakudabuka phasi wabuthabutha
koke afanele akukhambisele ugogwakhe. Unina wamdosa ngendlebe bonyana
angathomi nangengozi agubulule ukudla kwakagogwakhe endleleni. Nanyana 10
angabonwa mumuntu osabeka kangangani. Nangambala uMabomvana wathatha
umantji ozele ukudla wabayindlela.

Lathi nalithi phatjha ePumalanga uMabomvana wabe sekakhambe iliqha elide tle.
Wathi angakatjheji wathuswa yipungutjha eyamvelela eduze. Yamlotjhisa yabe
yambuza       namavuko. UMabomvana     walinga  ukuzibuthelela    wangathanda 15
ukutjengisa ipungutjha bonyana uthukiwe. Nayo yalinga ukuzenza muhle
kuMabomvana yambuza yathi, 'Hawu, Mkhozami uthweleni uphuka kangaka?
Awufuni bonyana ngikusize? Maye! Uyangirhawula. Ulitjhingisaphi-ke mntazanami
kusese sekuseni kangaka?' UMabomvana waphendula wathi, 'Ngisaya kwagogo
ngisamsela okumnandi, okunjengamaqanda, inyama nokhunye.' 'Konje uhlalaphi 20
ugogwakho?' Kubuza ipungutjha.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                     Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2          16                  DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                          NSC

'Uhlala ekupheleni kwehlatheli, manqophana nomuthi omkhulu womunga.'
'Wo, utjho umuzi oseqadi komuthi omkhulu, ngiwazi khulu.' 'Bengingazi bona
kukwagogwakho. Nayizolo benginaye, maye! Uthi unomusa na,' kutjho ipungutjha.
'Kanti uyamazi ugogo?' Kubuza uMabomvana nehliziyo seyithi gidi.              25
'Ngimazi khulu unesisa kwamambala umma loya. Konje uthe umphatheleni?'
Kubuzisisa ipungutjha itjho itjhidela kuMabomvana. UMabomvana naye wazibona
sekathule umthwalo wawuvula, ipungutjha yabona bonyana umphatheleni
ugogwakhe'.

                                                                       [Ikhasi 35–36]

Umnqopho omkhulu wabathiyi beenolwana kwakukufundisa abalaleli bazo, khulukhulu
abentwana ngokuziphatha nokobana kube khona okuthileko abakufundako ngazo.
Akhe utshwaye ngelihlo elihlabako ukuziphatha komlingisi oyikutani wenolwana
yesihloko esithi; 'UMABOMVANA NEPUNGUTJHA' bewuhlathulule nokobana ngisiphi
isifundo ositholileko ngomlingisi lo. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.              [25]

UMBUZO 11 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

'UBUDODA ABUKHULELWA' – CM Sangweni

11.1      Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI D

          Kwasukelasukela!

          Cozi!

          Ngomunye umnyaka kwakhe kwavuka ipi hlangana neentjhaba ezimbili.
          Isitjhaba sakwaPhumasilwe nesitjhaba sakwaMaphuthuma. Iintjhabezi
          zahlangana phezulu kwathula umoya. Isitjhaba sakwaPhumasilwe sasaziwa 5
          iphasi    loke  bona     sisitjhaba    sabaphehli   benturhu.   Isitjhaba
          sakwaPhumasilwe sasihlome siphelele sidoswa yindunaso uMadoda.
          Nakukhulunywa    ngoMadoda       kwakukhulunywa   ngekutani   yesitjhaba
          eyaziwako. Zoke iintjhaba ezakhelene nesitjhaba sakwaPhumasilwe
          zazimazi kuhle uMadoda bona akabhenywa, akasisango. Ngehlangothini 10
          lakaMadoda lapho ayibambe khona ipi, kwakhomba bona bayathumba. Ipi
          yesitjhaba sakwaMaphuthuma yasele ithoma ukuhlehla ngehlangothini
          lakaMadoda. Abangani bakaMadoda, uMkhuzelwa noPorwana nabo
          bebakhupha ikghono lokulwa eqadi kukaMadoda.

          Abomma besitjhaba sakwaMaphuthuma bathoma batshwenyeka nababona 15
          ukobana uMadoda nabangani bakhe beyisa ipi yakwaMaphuthuma.
          Njengombana ipi ibambene ngeenhluthu nje, abomma nabentwana
          babalekele esiqongweni sentaba. Ukujama phezu kwentaba kwenza bona
          babone kuhle koke okwenzekako. Abomma besitjhaba sakwaMaphuthuma
          bakhuza umhlolo nababona umsana oneminyaka elisumi nesithandathu 20
          enza into engakhange yenziwe msana ongangaye. UZabalunge wasuka
          ngebelo watjhinga epini aphethe zakhe.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2              17                   DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                              NSC

          Umnakwabo kaZabalunge uZamani owayasepini, wamkhalima wathi
          akabuyele esiqongolweni sentaba ngombana nabo ibutho lakwaPhumasilwe
          liyababhalela. Nangambala ibutho lakwaMaphuthuma besele lihlehla 25
          sakubaleka. Ikulumo kaZamani akhange imthundubaze uZabalunge,
          kunalokho ngencangapho aboMadoda nabangani bakhe bazenzela khona.
          Amadoda wesitjhaba sakwaMaphuthuma aqina idolo nakabona uZabalunge
          enza imigilingwana, kambe wayekhupha ikghono angazange alibone
          likhutjhwa msanyana onganga lo.                                      30

          UMadoda nebutho lakhe bathoma babetjhwa livalo, bafikelwa mkhumbulo
          wokobana mhlamunye boke abesana bakwaMaphuthuma banekghono
          njengalomsana obajamise kumbi. Ikulumo ethi; 'ayihlabi ngobujamo
          beempodo zayo' yahlala epepeneneni lokha uZabalunge nakaqalene
          noMkhuzelwa. UZabalunge bekamsanyana nje osanuka ibisi kanti 35
          uMkhuzelwa bekulijoni elaziwako. Ngokuphazima kwelihlo uMkhuzelwa
          wahlaba ngedolo phasi.
                                                                                  [Ikhasi 97]

          11.1.1       Tlola isiga esasenza isitjhaba sakwaPhumasilwe saziwe
                       eentjhabeni zoke zangesikhathi esikhulunyiswa enolwaneni le.                 (1)

          11.1.2       Ngokutjho kwenolwana le kuthiwa khuyini okwabangela abomma
                       besitjhaba   sakwaMaphuthuma     bagcine   sele   babalekela
                       esiqongolweni sentaba?                                                       (1)

          11.1.3       Tlola ibizo lomfowabo lomlingisi oyikutani wenolwana le.                     (1)
          11.1.4       Rhunyeza isiga esabonwa bommaba nabafika phezu kwesiqongolo
                       sentaba nesabenza bona bangenwe mamanzi emadolweni.                          (1)

          11.1.5       Dzubhula amagama asetjenziswe esiqetjhaneni esingehlesi
                       anehlathululo ethi; 'umuntu nakanesimo esincani ngokomzimba
                       akutjho bona angeze enza izinto ezibukwako'.                                 (2)
          11.1.6       Phendula umbuzo ongenzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo Iqiniso
                       bese usekela ipendulwakho.

                       Isehlakalo esikhulunyiswa enolwaneni le singathekiswe nesakhe
                       senzeka eBhayibhelini ngesikhathini sakade.                                  (2)
          11.1.7       Hlathulula umnqopho womthiyi wenolwana le wokunikela isitjhaba
                       sekhabo kaMadoda ibizo elithi; 'kukwaPhumasilwe'.                            (2)

          11.1.8       Ingabe umthiyi wenolwana le unqophe ukuthini ngekulumo
                       ayisebenzise esiqetjhaneni esingehlesi ethi; 'zoke iintjhaba
                       ezazakhelene nesitjhaba sakwaPhumasilwe zazimazi uMadoda
                       bona akabhenywa, akasisango'?                                                (2)
          11.1.9       Coca ngokuphumelela komthiyi wenolwana           le   ngokuyinikela
                       isihloko esithi; 'Ubudoda Abukhulelwa.'                                      (3)
                                            KANYE

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                         Phendla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2               18                   DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                               NSC

11.2      Funda iimbongo ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI E

          KwaMhlanga – D Mabhena

          1 Bayethe! Bayethe!
          2 Bayethe mtjhade KwaMhlanga!
          3 Bayethe mtjhade KwaNdebele!
          4 Uyingwenyam' eengwenyameni,
          5 Bayethe! Bayethe KwaMhlanga.

          6 Ukugeja kwaziwa nguwe,
          7 Ugeja ngeentaba,
          8 Wageja ngezikghwa,
          9 Wabhodabhodwa milanjana
          10 Yamanz' angabubuliko.

          11 Bayethe KwaMhlanga!
          12 Ebusuku ugeja ngeenkwekwezi,
          13 Usal' ufana neLandani,
          14 Isidzwili samaNgisi.
          15 Iingwegwe zakho zisithele.

          16 Ulibandla lamadoda,
          17 Usibethamthetho,
          18 Waduma siyaqhaqhazela,
          19 Siphathwe makhaza kusehlobo,
          20 Ilanga likhuph' inyok' emgodini.

          21 Wen' awuzum' uyazunyelwa,
          22 Wen' awugubh' uyagujelwa,
          23 Usidzwili selawulo KwaNdebele.
          24 Ngitjho nobutjhontjhwani bulawulwa nguwe,
          25 Ubhalelwa kukufa kwaphela.

          26 Khula kosi!
          27 Nzinza kosi!
          28 Busa ngwenyama!
          29 Bayethe mtjhade!
          30 Bayethe KwaMhlanga.

          11.2.1       Tlola OKUBILI okubalwe yimbongi eembongwenezi okwenza bona
                       indawo yaKwaMhlanga iqaleke iyihle.                                        (2)

          11.2.2       Rhunyeza ngawakho amagama ummongo omunyethwe yindima
                       yesi-4 eembongweni ezingehlezi.                                            (2)

          11.2.3       Kuhlathulula ukuthini   navane   kuthiwa   ilanga   likhupha   inyoka
                       ngemgodini?                                                                (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                       Phendla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2           19                DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                           NSC

          11.2.4       Imbongi inqophe ukusitjelani ngomuda wama-23 weembongwezi?
                       Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                (2)

          11.2.5       Coca ngokuphumelela kwembongi ukusebenzisa         isithombe-
                       ngqondo sesenzasamuntu eembongwenezi.                               (2)
                                                                                           [25]

                                                       IMITLOMELO YESIGABA B:              25

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2             20                   DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                             NSC

ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA

YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
        OMUDE enovelini nanyana ebukghwarini bomlomo qinisekisa bona
        ukhetha imibuzo EMIFITJHANI emdlalweni.

                                              NOFANA

              Nawukhethe imibuzo EMIFITJHANI enovelini nanyana ebukghwarini
              bomlomo qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.

              Kilesisigaba kuneencwadi EZIMBILI zomdlalo: IBHUDANGO LAMI KANYE
              NOMBANGO KANZUNZA NOMANALA.
              Khetha incwadi EYODWA uphendule ngayo umbuzo OWODWA.

UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Kanengi abatloli bemidlalo basuke babe nerhuluphelo lokobana imidlalo yabo
ngathana ingadlalwa tjhatjhalazi esiteji ukwenzela bona abafundi bayo bayizwisise
ngcono. Coca ngokukghonakala nokungekhe kwakghonakala kokudlalwa esiteji
komdlalo wesihloko esithi; IBHUDANGO LAMI. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-
340-390.                                                                                        [25]

UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI F

TJHILI:       (Uthelela iinkukhu isiphila) Sazisiza ngokufudukela lapha kosikazi.

NANTULI:      (Uhlezi ngaphasi komuthi) Ukutjho ngebanga lani lokho baba?

TJHILI:       (Unqopha kuye) Ngitjho ngombana soloko safika lapha sele ngithoma
              nokunona.

NANTULI:      (Uyahleka) Ngiyakubona nami baba. Ngabona wenziwa ziinkukhu 5
              nezimvu ozifuyileko.

TJHILI:       (Uhlala phasi) Sele ngililela amandlami engawamotjha eplasini. Ngabe
              ngafika esabelwenapha ngisese namandla, ngabe indodanami yafunda
              beyaqeda.

NANTULI:      (Ngokutshwenyeka) Ungakhulumi ngoMbulawa ngombana ungivusela 10
              amanceba baba. Mhlamunye sele aba mathambo lapha akhona.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2            21                   DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                            NSC

TJHILI:       (Ngokumtjhiriya) Singalahli ithemba kosikazi. Ngitjho ngombana uZimu
              ukhona, begodu akahlulwa lilitho.

NANTULI:      (Utshega iinyembezi) Ihliziyo yami iba buhlungu lokha nangibona
              abentwana besikolo baya esikolweni. Ngisuke ngikhumbule bona 15
              uMbulawa bekanebhudango lokuba mjameli wamalungelo wobuntu.

TJHILI:       (Umlalisa esifubeni sakhe) Ngibawa bona ungilibalele ngokukuthunuka
              amanceba kosikazi.

NANTULI:      (Uvusa ihloko) Ngiyakuzwa baba. (Wesula iinyembezi) Sele ngikhohlwe
              ukukwazisa bona kunomsanyana olethe incwadi etlolwe ibizo lakho 20
              baba.

TJHILI:       (Ngokurareka) Iphi incwadi leyo?

NANTULI:      (Ayikhuphe) Nasi baba.

TJHILI:       (Ayivule ayifunde).

NANTULI:      (Ngokurareka) Wamomotheka wedwa baba kubayini? Kghani ivela 25
              kuMbulawa?

TJHILI:       (Sele aqedile ukuyifunda) Ivela kuMbonani esasakhe naye eplasini
              lakaMathumbu.

NANTULI:      (Uyahleka) Uthini baba?

TJHILI:       Uthi ngimfunise indawo lapha esabelweni. Batjho uMathumbu 30
              uyalithengisa iplasela. Batjho abanikazi balo abatjha bafuna ukwakha
              ibubulo leenkukhu kileya ndawo.

NANTULI:      (Ngokurareka) Kutjho bona kufanele ifuduke yoke imizi leya eseplasini?

TJHILI:       Iye kunjalo kosikazi. Wasebenza ngokusiqotha kusakhanya uMathumbu.
              Phela sekufanele bakhokhele iinthuthi ezizobathutha gadesi.        35

                                                                           [Ikhasi 52–54]

13.1      Tlola ibizo lendawo lapha gade sele kwakhe khona uTjhili ngesikhathi
          sekulumo-pendulwano engehla le.                                                       (1)

13.2      Tlola isizathu esenza bona kube lula kuTjhili ukufudukela endaweni akhe kiyo
          le ngemva kobana uMathumbu abaqothile eplasini lakhe.                                 (1)

13.3      Ngokomdlalo lo kuthiwa ngisiphi isizathu esenza bona yoke imizi eyayakhe
          eplasini lakaMathumbu igcine sele ikateleleke bona ifuduke?                           (2)

13.4      Hlathulula indlela uMbulawa agcina afike ngayo ekampeni yabaphalali
          benarha yeSewula Afrika eyayiseBotswana ngemva kobana aphunyurhe
          ekudunyuzweni mapholisa webandlululo.                                                 (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                     Phendla

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2           22                  DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                           NSC

13.5      Ngokuyelela ikulumo-pendulwano ephakathi koTjhili nokosikazakhe engehla
          le akhe unikele umehluko phakathi kwepilo ezwakala sele bayiphila kilendawo
          nepilo ebebayiphila basese seplasini kaMathumbu uqalise ngehlangothini
          lokufuya.                                                                          (2)

13.6      Rhunyeza       amatjhuguluko       amenyezelwa     ngowayengumongameli
          wangesikhathi somdlalo lo nesingathi ngiwo enza bona amanye wamapholisa
          webandlululo agcine sele alisa esipholiseni.                                       (2)

13.7      Phendula isitatimendesi ngoLiqiniso nofana Akusilo iqiniso bese usekela
          isiqunto osithathako.

          Nasiyelela indlela iinsebenzi ezibabantu abatjha zenza ngayo emdlalweni lo
          singatjho bona ngizo ezaziqinisa uMathumbu isibindi sokobana azenzele
          umathanda eensebenzini ezililutjha.                                                (2)

13.8      Madanisa okwenziwa lilutjha langesikhathi somdlalo lo nelutjha langomnyaka
          we-1976 uqalise ngehlangothini lelungelo lokufunda.                                (2)

13.9      Hlathulula isizinda sepilo esisivezelwa mndeni wakwaTjhili mhlana uMbulawa
          afika ekhabo eza noMbonani ngemva kobana sele afeze ibhudango lakhe.               (2)

13.10     Ingabe umtloli uphumelele kangangani ukusebenzisa umdlali onguMbonani
          njengenduna yeplasini emdlalweni lo?                                               (2)

13.11     Ucabanga bona isenzo sakaVenter sokwala ukuphendula incwadi yelutjha
          yeenghonghoyilo sisiphumelelise bunjani isifiso somdlali oyikutani sokufeza
          ibhudango lakhe? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                              (2)

13.12     Vumelana nofana uphikisane nesitatimende esingenzasi bese usekela
          isiqunto osithathako ngokuvela emdlalweni lo.

          Nanyana kwakuvele kumthetho webandlululo wokobana kugandelelwe
          abantu abanzima ngesikhathi sebandlululo kodwana uVenter bekenza
          ngokudluleleko.                                                                    (2)

13.13     Ngelwazi onalo ungathi isehlakalo esikhulunyiswa emdlalweni lo sokobana
          amaBhuru aziimpurelani ahloma isiqhema esasinqophe ukulwisana
          namatjhuguluko la ngesamambala nofana umtloli womdlalo lo uyazithomela
          nje? Sekela ipendulwakho uqalise elwazini onalo.                                   (2)

13.14     Coca ngesifundo osifunde ngomdlali oyikutani womdlalo lo ngokuqala indlela
          afika enza ngayo izinto nakafika eplasini lakaMathumbu. Ipendulwakho ayibe
          liphuzu ELILODWA.                                                                  (1)
                                                                                             [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2             23                   DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                             NSC

UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)

UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni

Kanengi abatloli bemidlalo basuke babe nerhuluphelo lokobana imidlalo yabo
ngathana ingadlalwa tjhatjhalazi esiteji ukwenzela bona abafundi bayo bayizwisise
ngcono. Coca ngokukghonakala nokungekhe kwakghonakala kokudlalwa esiteji
komdlalo wesihloko esithi; UMBANGO KANZUNZA NOMANALA. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                                [25]

UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI G

(UNzunza sele ahlangene noSongubo banoNdala. Bararwe kukweyama umlambo
ozele uphuphuma).

USONGUBO:               Hlala lapha khengiyokufunela iinhlahla kuNangubokazi Ndala.

UNZUNZA:                Ungubani wena okhamba nomuntu ongakufela               nanyana
                        kukunini lo? Awuboni ukobana ulimele umuntu lo?                   5

USONGUBO:               Mina nginguSongubo ngiphuma kuDlomu kaMthimkhulu.
                        Olimeleko lo nguNdala. Sibaleka aManala mqongo. Ngikhuluma
                        nje nawo aseenthendeni zethu.

UNZUNZA:                Hawu! Kubuhlungu ukuzwa ukobana aManala asasilandela
                        phezu kobana siqobeke kangaka. Kanti abantu laba bafunani, 10
                        bafuna ukusidla siphila?

UNDALA:                 Uyayizwa ingoma leyo, neentuli leza uyazibona? Sele kungiwo-
                        ke aManala mqongo, amakhondlomthangala sele aphezu
                        kwethu. Maye mina nokulimala ngilimele angazi bona ngizokuba
                        yini!                                                        15

UNZUNZA:                (Ezwe isitjhaba sakhe silila ngokudinwa) Angazi ukobana
                        sizokwenzanjani ngombana sidiniwe, umlambo nawo naku uzele
                        swi. Angazi kobana sizakulekelelwa ngubani.

USONGUBO:               Akhe ngilekelele uNdala osele kusikhathi aquma lo. (Akhuluma
                        nonina) Mma nangu uNdala uphethe amathumbu ngezandla 20
                        bewukhafula neengazi ngomlomo.

UNANGUBOKAZI:           Ngiyeza ngizomsiza. (Afike asize uNdala)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                     Phendla

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2             24                       DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                             NSC

UNZUNZA:                Sidiniwe, kade silwa naManala. Nakhu uNdala nimsiza, mina
                        nesitjhaba sami angekhe nasisiza na? Kambe basiqedile
                        KwaSimkhulu besafulathela seza nganeno, nakho-ke sebafikile 25
                        godu.

UNANGUBOKAZI:           (Ezwa uNzunza alila) Ukubulawa mamanzi ngiyakwesaba. Laba
                        bangani benu kanti naningakatjheji azonibulala aManala.
                        Mntanami Songubo ngipha ingubo yedini. (Amnikele) Ngipha
                        enye godu. Le ngizayithatha ngiguqe phezu kwayo ngamadolo. 30
                        Lokho ngikwenzela bonyana ngikhandise aManala mqongo
                        ukuze nabathi bayanibulala nani nizibuyiselele nibabulale.

UNZUNZA:                Alo sizokulwa njani ngombana sidiniwe begodu nesitjhaba sami
                        siphelele KwaSimkhulu? Lokhu ngikubuziswa kukobana ngizwa
                        uNaNgubokazi       nakathi  nabasibulalako    sizazibuyiselela. 35
                        Sizazibuyiselela ngani ngombana sidiniwe begodu isitjhaba sami
                        asikho kangako siphelele KwaSimkhuulu.

UNANGUBOKAZI:           Thula uqale mina ngiqede ukubhinca ingubo yedini le,
                        uzakubona nangiqedako ukobana kuzakwenzekani. Letha enye
                        leyo ngiyembathe. (Bamnikele. Arhuwelele uNangubokazi 40
                        acimezile)

UNCAGU:                 Jamani ihloko yendoda ayeqiwa.
                                                                                [Ikhasi 73–74]

15.1      Tlola ibizo lomlambo ekuthiwa           aboNzunza        babhalelwa   kukuweyama
          esiqetjhaneni esidzujulwe ngehlesi.                                                       (1)

15.2      Konje umbango okhulunyiswa            emdlalweni    lo    wathoma     amaNdebele
          nakakiyiphi indawo?                                                                       (1)

15.3      Tlola uveze ubutjhapha OBUBILI ebenziwa yikosi uMusi nesingathi baba
          ngunobangela wesisusa sombango okhulunyiswa emdlalweni lo.                                (2)

15.4      Nikela ibizo lekosi ebegade ibusa isitjhaba saManala ngesikhathi kwenzeka
          isehlakalo esidzujulwe kukulumo-pendulwano engehla le.                                    (1)

15.5      Tlola ELINYE igama aManala abe gade sele abizwa ngalo ngaphandle kwala
          asesiqetjhaneni esingehla bewuhlathulule nokobana kubayini besele abizwa
          ngegamelo.                                                                                (2)

15.6      Tlola isibongo uNzunza asipha abantu bakwaSongubo ngemva kobana
          bamsizile yena nesitjhaba sakhe bona aManala angababulali.                                (1)

15.7      Coca urhunyeze isehlakalo esalandela esenzeka esiqetjhaneni esidzujulwe
          ngehlesi.                                                                                 (2)

15.8      Kubayini umdlalo lo ubizwe ngomdlalo-ndabuko. Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                                 (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                         Phendla

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2          25                 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                          NSC

15.9      Khetha ipendulo enembako kezingenzasi.

          Ngemva kokucima kwelanga elinguManala ibambela lekosana uNcagu
          kwabangu ...

          A         Magutjana.
          B         Mrhawu.
          C         Sele.
          D         Sabi.                                                                  (2)

15.10     Ingabe indlela uNanasi enza ngayo izinto emdlalweni lo zimveza ambelethi
          onjani? Sekela ipendulwakho.                                                     (2)

15.11     Abatloli bemidlalo esuselwa ehloko basebenzisa izehlakalo ezikholwekako
          nezingakholwekiko ngomnqopho wokuragisela imidlalo yabo phambili.
          Hlangana nezehlakalo ezibalwa emdlalweni lo ngiziphi EZIMBILI ocabanga
          bona     azikholwakali, umtloli  uzisebenzisele  kwaphela    ukuragisela
          umdlalwakhe phambili?                                                            (2)

15.12     Phendula isitatimende esingenzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo iqiniso bese
          usekela isiqunto osithathako ngelwazi onalo.

          Kuliqiso bona uNzunza akazi bona aManala afunani kuye.                           (2)

15.13     Tshwaya ngendima edlalwe nguMbangwa banoTjhaba emdlalweni lo.                    (2)

15.14     Ingabe uyamsola uNcagu ngokobana akhalime amabuthwakhe lokha
          nakafuna ukubulala amabutho kaNzunza nofana awumsoli? Sekela isiqunto
          osithathako ngawakho amagama.                                                    (3)
                                                                                           [25]

                                                       IMITLOMELO YESIGABA C:              25
                                                                   INANI LOKE:             80

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Feb March 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2017/167311ea-9bb0-4e93-8447-4dff7b9406f2) — isiNdebele HL · QP · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Feb March 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2017/5519bc26-1271-41a6-9d1f-fbcedfa412d6) — isiNdebele HL · QP · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2017/77d53fc7-4c2a-4a03-afaa-1865c652bd1f) — isiNdebele HL · QP · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2017/bd3e39f6-6205-4320-a3f5-2bffea889498) — isiNdebele HL · QP · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2018/f71572f9-8e93-41ce-91f8-cea8deb1eebf) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2016/707dbdea-2b5c-44ba-aca8-841e639ed01f) — isiNdebele HL · QP · 2016 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024-mg/67a83de1-20e6-4835-9a82-a7f7008cd427) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024-mg/21ddb82d-9b0a-42dc-94ef-8a1c7c053996) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024-mg/65f7950d-ccc9-482e-b011-465dfd9eb653) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isindebele/5f0b0dc6-7b0d-4d24-87c0-9f12a05e2fd8) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isindebele/452c407d-5b22-4680-a8e7-9f7d127094cb) — Memo · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
