# isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2018 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2018, 35 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2018-memo/aa4fee04-fb5a-4e96-b387-d4831e409961
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC Supplementary Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 35

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2018-memo/aa4fee04-fb5a-4e96-b387-d4831e409961)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2018 · isindebele. Memorandum, 35 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2018/f71572f9-8e93-41ce-91f8-cea8deb1eebf) — QP · 2018 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                         NATIONAL
                                    SENIOR CERTIFICATE

                                        IGREYIDI 12

                          ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                    FEBHERBARI/MATJHI 2018

                                       IMEMORANDAMU

IMITLOMELO: 80

                            Imemorandamu le inamakhasi ama-35.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             2                 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                    NSC – Imemorandamu

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA

1.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
          tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
          umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa.)

2.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi – 4 ngaphasi kwesigaba A,
          (Iinkondlo eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.

3.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
          ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
          newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule
          imibuzo yomi – 4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba
          ngasinye.)

4.        Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
          elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili
          ungayitjheja (Ungayitshwaya).

5.        Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
          lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo.

6.        Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
          elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
          emutjhweni/ emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.

7.        Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
          Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
          umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
          khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa
          igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela.)

8.        Imibuzo emifitjhani
          Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
          ipendulwakhe akangajeziswa.

9.        YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
                  liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi,
                  mbono omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle
                  nofana sisenzo esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana
                  kutlonyeliswa   isekelo   kwaphela    (IMITLOMELO      YOKE
                  NGEYOKUSEKELA).

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             3                   DBE/Febherbari–Matjhi 2017
                                    NSC – Imemorandamu

ISIGABA A: IINKONDLO
UMBUZO 1: 'IIMBONGO ZEPILO' – TN Mahamba
Ummongondaba ngilokho imbongi ekhuluma ngakho ekondlweni. Ekondlweni le
imbongi isitjela ngokuqakatheka kwepilo emuntwini nokobana ipilo ikhona koke nje
ephasina. Iinthombe-ngqondo zibunjwa magama aletha ukufanisa nokulinganisa into
enye nenye. Amagama aziinthombe-ngqondo aletha iinthombe emkhumbulweni
waloyo ofundako. Imbongi isebenzise iinthombe-ngqondo ezilandelako ukuveza
tjhatjhalazi ummongondaba lo:
   Uyindlalifa yalo > Isingathekiso > Imbongi ingathekisa ipilo nendlalifa yephasi
    okuhlathulula bona ipilo ilawula zoke izinto ephasini.
   Langa lokungaboni okusepepeneneni > Itshimo > Imbongi itshima ilanga
    lokuphuma komphefumulo womuntu enyameni bona aliboni izinto ezingakafihleki.
   Ngubo egubuzes' iphasi njengogubudu > Isifaniso > Imbongi ihlathulula bona ipilo
    ikhona ebantwini, eembandaneni neentjalweni okutjho bona yoke into ephilako
    ephasini inayo ipilo nanyana ingabonwa ngamehlo/Imbongi ifanisa ububanzi bepilo
    nayengamele koke okuphilako ephasini nesikhumba sakagubudu esifihla ihloko
    kagubudu lokha nakabona abantu.
   Ulidondolo lehliziyo > Isingathekiso > Imbongi ingathekisa ipilo nedondolo lehliziyo
    okutjho bona ukuba khona kwepilo kwenza ihliziyo ikghone ukupompa iingazi.
   Ungumakhamba ananya njengenwabu > Isifaniso > Imbongi ifanisa indlela umuntu
    akhula ngayo eengabeni ezihlukeneko zepilo nokobana izinto epilweni ziza
    kancanikancani.
   Ubuye ungabuyi > Isivumangokuphika > Imbongi iyavuma bona ipilo
    nayincengwako iyakghona bona ibuye kodwana kesinye isikhathi ingabuyi.
   Nawukhumbul' ekhen' ungoyela safuthi > Isenzasamuntu > Imbongi isebenzisa
    ipilo njengomuntu onomkhumbulo wokukhumbula ekhabo bese uyakhamba
    angasabuya. Lokho kuhlathulula bona umphefumulo nasele uphumile angekhe
    isabuyela emuntwni aphile godu.
   Pilo, uyigezi ekhamba kujame tsi > Isingathekiso > Imbongi ingathekisa ukuphuma
    komphefumulo emuntwini nokukhamba kwegezi bese kuba nzima. Ngaphandle
    kwepilo    akusanamkhanyo        obonakalako, nabaseleko         bazifumana     sele
    basebumnyameni.
   Uthanda abakuthandako nabakuzondako > Mqondophikisana > Imbongi
    isebenzise amagama anemiqondo ephikisanako ukuveza bona ipilo ayikhambi
    ngokobana ithanda bani nofana izonda bani. Ipilo ayikhethululi.
Indlela iinthombe-ngqondo ezisetjenziswe bezahlathululwa ngayo ziwuveza tjhatjhalazi
ummongondaba wekondlo le bona ipilo iqakatheke kangangani emuntwini nokobana
ipilo siyithola kikho koke okuphilako okusephasini.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)                               [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 4

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                        Downloaded from hlayiso.com             4                                                             DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                                                       NSC – Imemorandamu

ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)

UMBUZO 1: 'IIMBONGO ZEPILO' – TN Mahamba

     Iqhinga                        Ngokudluleleko              Ngokwekghono                     Ngokulingeneko                Ngokusisekelo                   Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO                           6–7                         4–5                                3                           2                               0–1
                            -Umfundi uhlathulule isihloko   -Umfundi utjengise               -lsihloko usizwisise         -Isihloko akakasizwisisi         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo:   ngokungeneleleko begodu         ukuzwisisa isihloko.             bewasihlathulula ngendlela   kuhle.                           azizwakali begodu
Ukungenelela kokunikelwa
                            uwathinte woke amaphuzu         -limpendulo pheze                ephakathi. Imininingwana     -Ubuyelele amaphuzu              azikanamatheli esihlokweni
kwamaphuzu azwakalako,
ukusekela kanye nelwazi     amayelana nekondlo.             ziyakhambelana nesihloko.        ayikavezwa yoke.             kezinye iindawo uveze            esinikelweko, kubudisi
lekondlo.                   -Uphendule ngendlela ehle       -lmibono esekelweko ikhona       -Amaphuzu amanengi           namaphuzu angafunekiko.          ukuzilandela ngombana
                            khulu. Kunamaphuzu              kodwana ayikavezwa yoke          asekela imibono              -Akakatloli amaphuzu             azikhambelani nombuzo.
7 IMITLOMELO                amanengi asekelwe               begodu ayikasekelwa              akakavezwa ngendlela         azwakalako/Amaphuzu              -Uhlulekile ukunikela
                            ngokunemba begodu               njengombana                      eyanelisako. Unelwazi        awatlolileko akakasekelwa        iimpendulo ekungizo.
                            anqotjhiswe ekondlweni.         bekulindelekile.                 elisezingeni eliphasi        kuhle bekwazwakala.              -Amaphuzu ambalwa
                            -Ikondlo uyizwisise kuhle       -Kunobufakazi obutjengisa        lekondlo.                    -Akayazi kuhle ikondlo Ie.       awanikeleko akakasekelwa.
                            khulu.                          bonyana uyayizwisisa                                                                           -Umfundi ikondlo akayazi
                                                            ikondlo.                                                                                       kuhle.
ISAKHIWO NELIMI                           3                                              2                                                             1
                            -Umtlolo unesakhiwo esihle      -Umtlolo unesakhiwo esihle       -Bukhona ubufakazi           -lkondlo ayikethulwa             -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana      khulukhulu nokusekelwa          nokusekelwa kwemibono            besakhiwo sekondlo.          ngefanelo.                       kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
nokwethulwa: Ukuzwakala
                            kwemibono okulandelekako.       okulandelekako.                  -Ikondlo ayinakho            -Ukungakahlelwa kuhle            ngokwanelisako ngesihloko.
kwelimi kanye nokuzwakala   -Isingeniso, isiphetho          -lsingeniso, isiphetho           ukunamathelana               ngikho okwenza                   -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu.                 neengaba kuhleleke kuhle        neengaba kuhleleke kuhle.        kwamaphuzu begodu            ukulandelana kwamaphuzu          bokuhlelwa kwesakhiwo
                            khulu.                          -lmibono iyazwakala              ayilandeleki.                kungezwakali.                    nanyana ukulandelana
3 IMITLOMELO                -lmibono iyazwakala             beyisekelwe kuhle.               -Kuneemphoso ezenziwe        -Kuneemphoso ezinengi            kwamaphuzu.
                            beyisekelwe kuhle khulu.        -Ilimi, ukuzwakala               elimini, ekuzwakaleni        zelimi begodu                    -Ilimi elisetjenzisweko
                            -Ilimi, ukuzwakala              nokwethulwa kwamaphuzu           kwekondlo kanye              nokusetjenziswa kwelimi          Iisezingeni eliphasi khulu
                            nokwethulwa kwamaphuzu          kuhle.                           nekuhlelweni kodwana         okunganembiko kwenza             begodu alizwakali.
                            kuhle kutjengisa ukutjhuja                                       iingaba zakhiwe kuhle.       umtlolo lo ungezwakali.
                            kwengqondo.
IRHERHO LAMAMAKSI                       8–10                           6–7                               4–5                          2–3                             0–1

YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba
             nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                             Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2               5                DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                      NSC – Imemorandamu

UMBUZO 2: 'BUZA KUNEMBEZA' – TM Mthimunye

2.1       Umlomo.
          Ilimu.
          Izandla.
         (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.)                                                     (2)

2.2         Endimeni le imbongi ibuza bona ingabe umuntu uyakhulumisana nakhelene
             nabo na?
          Endimeni le imbongi ibuza bona ingabe umuntu ubasukelelani abantu
             ababulale banganandaba naye.
          Endimeni le imbongi ibuza bona basiwaphi/babulawelani abantu
             abangakenzi litho.
         (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.)                                                     (2)

2.3      Indima le imumethe umqondo wokobana umuntu angabakhohlisa abantu
         ngalokho akukhuluma ngomlomakhe kodwana ukobana khuyini okungaphakathi
         kwakhe kwazi yena nehliziywakhe kwaphela.                                            (2)

2.4      Ngicabanga bona imbongi ibuyelele amagama la emaswapheleni wenye nenye
         indima yekondlo le ukugandelela bona omunye nomunye umuntu akahlale
         azibuza ngaso soke isikhathi bona kungebanga lani enza izinto ezimbi kabanye
         abantu ekubeni kukhona okuhle angakwenza/Imbongi ibuyelele amagama la
         ukugandelela ukobana kungebanga lani umuntu enza izinto ezimbi kabanye
         abantu kwazi umuntu ophila ngaphakathi kwakhe/kwazi yena nehliziywakhe.
         (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)                      (2)

2.5      Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana. Imbongi idaniswa
         yindlela abantu abenza izinto ezimbi neziphambene nentando kaSokulunga
         ngayo ephasinapha.
         (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele ummoya
         wokudana.)                                                                           (2)
                                                                                              [10]

UMBUZO 3: 'THANDO' – TN Mahamba

3.1          3.1.1     Werobhelela elimnandi tle!                                            (1)

             3.1.2     Engqondwenami kuhlez' isithombe sakho.                                (1)

3.2          Isizathu esenze bona imbongi ingasebenzisi itshwayo ekugcineni komuda
             wobu-8 wekondlo le kukobana umqondo omunyethwe mumuda lo udlulela
             emudeni we-9/Isizathu kukobana umuda lo uvulekile.                              (2)

3.3          Imbongi isebenzise ibuyelelamqondo ngomnqopho wokugandelela bona
             okwenza ithande isithandwa saywesi akusizizinto eziphathekako esinazo
             kodwana yenziwe bubuntu bayo.
             (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             6                 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                    NSC – Imemorandamu

3.4       Ikondlo le ikhuluma ngethando imbongi elizwako ngesithandwa sayo, ithando
          elingakadzimeleli ezintweni eziphathekako kodwana elidzimelele phezu
          kobuntu baso.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                 (2)

3.5         Ekondlweni le imbongi igandelela indlela ethanda ngayo isithandwa sayo,
             nekuyinto ehle ukuthanda umuntu begodu kuyatjho bona angeze
             yamenzela izinto ezimbi/Angeze yahlukana naye nekuyinto efunekako
             ebantwini abazibophelele ngokuthandana.
           Ekondlweni le imbongi igandelela indlela ethanda ngayo isithandwa sayo
             nekuyinto engaba nobungozi ukuthanda umuntu khulu ngombana
             nakungenzeka bona yena angasakuthandi ungagcina ngokuzibulala
             nofana ubulale yena nekuyinto engafunekiko.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                 (2)
                                                                                            [10]

UMBUZO 4: 'IBALA NGELAKHO' – TN Mahamba

4.1      - Isithiyeleli/Isezura.                                                             (1)
         - Ivumelwano-phakathi/Unomotopoyiya.                                                (1)

4.2      Mumuntu omuhle/Mumuntu owakheke kuhle/Mumuntu obumbeke kuhle.                       (1)

4.3      Endimeni le imbongi isitjela ngendlela abantu bembaji ababuka ngayo umuntu
         wengubo lokha nakukhona abakufunako kuye.
         (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                   (1)

4.4      Ngicabanga bona umuntu ekukhulunywa ngaye ekondlweni le mumuntu
         wengubo ngombana emudeni woku-1 kusetjenziswe amagama alingisa itjhada
         elenziwa manyathelo avamise ukumbathwa babantu bengubo/ Imbongi
         emudeni we-9 isebenzise amagama athi; 'umuhle mntwanomuntu'
         nekumagama avamise ukusetjenziswa nakubukwa umuntu wengubo.                         (2)

4.5      Ngomuda lo imbongi inqophe bona nawumumuntu wengubo ufanele uzibethe
         isifuba/Uzikhakhazise ngobuntazana bakho uZimu akuphe bona.
         (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                   (2)

4.6      Emudeni lo imbongi iphumelele ukusebenzisa isitjhwesi ukusihlathululela bona
         abantu bembaji bathi bangakuthola lokho abakufunako emuntwini wengubo
         bese bayakhamba, bamtjhiye anjalo/Imbongi iphumelele ukusisebenzisa
         isitjhwesi ukusihlathululela bona abantu bembaji bangathola ithuba lokuya
         nomuntu wengubo emsemeni bayakhamba badlulele phambili.                             (2)
                                                                                             [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             7                DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                    NSC – Imemorandamu

UMBUZO 5: UMONA – MS Ntuli

5.1        Iinyawo.
           Ihloko.
           Ihliziyo.
          (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.)                                                 (2)

5.2       Ivumelwano-yeqa.                                                                 (1)

5.3       Umuntu onomona akadzimeleli entweni eyodwa/Uyatjhugutjhuguluka/Akahlali
          endaweni eyodwa.
          (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa.)                            (1)

5.4       Umuda lo umumethe umqondo wokobana umuntu onomona ufelelisa abanye
          abantu ngokubathathela izinto zabo nabalinga ukuphumelela/Umuntu
          onomona uliya ipumelelo yabanye abantu.
          (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa.)                            (2)

5.5       Imbongi ingathekise umona nesirhulurhulu ngombana isirhulurhulu sikhamba
          ebusuku asibonakali kanti nomona ungaphakathi komuntu awubonakali.
          (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa.)                            (2)

5.6       Ikondlo le izwakala inommoya wokudana nozele ukunina umona. Imbongi
          ihlathulula ubumbi obenziwa mumuntu onomona kabanye abantu, ukuzifihla
          kwawo ebantwini ngokuzenza kwanga uyabuka kanti ihliziyo yakhe izele
          umona nokhunye.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela.)                                           (2)
                                                                                           [10]

                                                         IMITLOMELO YESIGABA A:            30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 8

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                      Downloaded from hlayiso.com              8                                                            DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                                                      NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)

UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Iqhinga                             Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo               Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                          9–11                           6–8                         4–5                          0–3
                              -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:    khulu: 14–15.                  -limpendulo pheze                 bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko       -Uhlathulule isihloko          ziyakhambelana nesihloko.         ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.        ngokungeneleleko begodu        -lmibono esekelweko ikhona        kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                              uwathinte woke amaphuzu        kodwana ayikavezwa yoke           ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                              amayelana nomtlolo.            begodu ayikasekelwa               -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi           azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                 -Uphendule umbuzo kuhle:       njengombana bekulindelekile.      asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                              12–13                          -Kunobufakazi obutjengisa         akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                              -Uphendule ngendlela ehle.     bonyana umtlolo uwuzwisisile.     eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                              -Kunamaphuzu amanengi                                            -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       awanikeleko akakasekelwa.
                              asekelwe ngokunembako                                            eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.           -Umtlolo akawazi.
                              anqotjhiswe emtlolweni.
                              -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                              khulu.
ISAKHIWO NELIMI                           8–10                            6–7                            4–5                        2–3                           0–1
                              -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi         -Isakhiwo asikathulwa       -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa          Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.        ngefanelo.                  kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                     nesiphetho ezisezingeni        -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho          -Ukungakahlelwa kuhle       ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela     elihle khulu.                  kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana             ngikho okwenza              -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni.      -Kunokuthuthuka                -lmibono ivezwe beyasekelwa       kwamaphuzu begodu          ukulandelana                kwesakhiwo nanyana
                              kwamaphuzu begodu              yezwakala.                        awulandeleki.              kwamaphuzu                  ukulandelana kwamaphuzu
                              azwakala kuhle.                -Ilimi, ukuzwakala                -Kuneemphoso               kungezwakali.               -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO                 -Ilimi, ukuzwakala             nokwethulwa kwamaphuzu            ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                              nokwethulwa kwamaphuzu         kuhle.                            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                              kuhle bekutjengisa ukutjhuja                                     kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                              kwengqondo.                                                      -Iingaba zakhiwe kuhle.    okunganembiko kwenza
                                                                                                                          umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO                      20–25                           15–19                         10–14                        5–9                           0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/ akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana
        ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
        Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                            Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             9                   DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                    NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
INOVELA
UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Ingemuva lomlingisi bunjalo bomlingisi nofana indlela umlingisi akhule ngayo.
Ngamanye amagama sisuke sitjheje indlela umlingisi umtloli asuke amethule ngayo
ngehlangothini lobuntu bakhe/indlela abunjwe ngayo, njengokuthi unobuntu nofana
akanabuntu, uyatlhaga nofana udla izambana leponde, uhlakaniphile nofana
usidlhayela, ufundile nofana akakafundi, njll. Isizinda sifaka hlangana indawo umlingisi
ahlala kiyo, isikhathi somlando esimthola avezwe ngaphasi kwaso nesikopilo nofana
ikolelo yabantu ahlala hlangana nabo. Ummongondaba kube ngilokho umtloli asuke
akhuluma ngakho enovelini ayitlolileko. Emitlolweni eminengi kubonakele bona abatloli
abanengi batlola ngemimongondaba ekhambisana nelingemuva nesizinda sabalingisi
babo.
Ummongondaba wenovela le kutjhayisana kwekambiso yesintu neyesikhuwa
ngokwabiwa kwelifa lomuntu ongasekho. Enovelini le umtloli usivezele uMavela
amlingisi oyikutani. Nasitjheja ingemuva lakaMavela sithola bona umumuntu onekani,
otlhagako kanti anjalo nje uthanda izinto eziphambili nokubukwa. Ukobana uMavela
unekani sikubone ngokobana abhalele uyise lokha nagade amkhuthaza bona
akafunde azokwazi ukuzijamela ngomuso. Ukobana uMavela umumuntu ozitlhagelako
ubonakele ngokuhlala emkhukhwini, abhalelwe kukwakha nofana ukuthenga indlu
eSoshanguve lapho kade akhe khona. Ngemva kokuhlongakala kwakayise simthole
sele kumumuntu ofuna ukuthengisa inani elithileko leenkomo ezitjhiywe nguyise
ukwenzela bona akghone ukuthenga ikoloyi khona abantu bazambuka bona uyindoda
enezinto zayo.
Nasiyelela indlela ihlathululo yangemuva elivezwa mtloli ngomlingisi onguMavela
kuyabonakala bona lidlale indima eqakathekileko kummongondaba wenovela le. Ikani
kaMavela ngiyo eyenze bona alwisane nesifiso esenziwa nguyise sokobana ilifa
alitjhiyileko lidliwe ngefundo. Umtloli usivezele yena angakhambisani nendaba
yokobana abuyele esikolweni kodwana kumumuntu ofuna ukudla ilifa lakayise
ngesikhundla sakhe sokuba lizibulo. Nangathana uMavela bekungasuye umuntu
othanda ipilo ephezulu bengeze azitshwenya ngokobana alwisane nesifiso sakayisesi
ngombana gade azazihlalela nomndenakhe ekhabo eMadlangeni bese ilifa lakayise
ulidla nonina emalini ekwathiwa izakulethelwa unina qobe kuyinyanga. Ukuthanda
kwakhe izinto nokuthanda kwakhe ukubukwa ngikho okumenze bona afune
ukuthengisa iinkomo zakayise khona azakuthola imali yokuthenga ikoloyi.
Isizinda sendawo, sesikhathi nesesikopilo uMavela esimthola ngaphasi kwazo
ziyakhambisana nommongondaba wenovela le. UMavela mumuntu okhulele
eMadlangeni kwathi bona athathe wayokuhlala eSoshanguve. Njengombana uyise
angasekho nje ukateleleka bona athuthe eSoshanguve abuyele eMadlangeni. Ipilo
yeSoshanguve iyarhaba ngombana ngeyesigoga kanti yeMadlangeni ibuthaka
ngombana ngeyemaplasini, njeke uMavela uzifumana akatelelekile bona athole ikoloyi
khona ipilwakhe izakutjhuguluka ibe msinya njengombana gade sele ajayele nanyana
sele abuyele eMadlangeni nje. Ngehlangothini lesikhathi sithola uMavela adzimelele
esikhathini sakade sokobana ilifa alithole ngesikhundla sakhe sokuba lizibulo bese
urarha ikambiso yesikhathi sagadesi yokwabiwa kwelifa ngombana ingakhambisani
nengemuva lakhe.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            10                 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                    NSC – Imemorandamu

Ngehlathululo engehla le singatjho bona umtloli wenovela le uphumelele ukusebenzisa
ingemuva lomlingisi wayo oyikutani ukuphumelelisa ummongondaba awuhlosileko
ngayo. Ingemuva lakaMavela lenze bona kube nokutjhayisana kwesizinda esethulwa
mtloli enovelini le begodu lokho kube nomthelela omkhulu ekubunjweni
kommongondaba wenovela le okukutjhayisana phakathi kwekambiso yesintu
neyesikhuwa yokwabiwa kwelifa lomuntu ongasekho.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                           [25]

UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

7.1        Uphumule ukungenelwa mamanzi izulu nalinako.
           Uphumule ukungenelwa mumoya ngebanga leentunja emkhukhwinabo.
           Uphumule amakhaza ebekabasahlela ebusika.
          (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.)                                                  (2)

7.2       UMavela unetjhada kanti uBongwe ubanganalo ngombana uNaMtshweni
          uyatjho bona uBongwe wabatjela bona akafuni itjhada emzinakhe.                    (2)

7.3           Kukobana uyamazi uBongwe bona ubamumuntu othanda ukukhuluma
               ngomthetho.                                                                  (1)
              Kukobana mhlana alwa noMavela kokugcina wamuzwa amtjela bona
               boke abentwabakhe bazasifeza isifiso sakhe.                                  (1)

7.4       Isizathu kukobana isifiswesi babefanele        basifundele uNaMtshweni
          owayengeze       akghona   ukubalandelela      ngerhodlweni  ngombana
          angakahlubulisi abentwabakhe iinzilo.                                             (2)

7.5       UMavela watjela umkakhe bona uthenge isibayibayi sekoloyi esizokulethwa
          nasele baseMadlangeni ngombana uyise ubatjhiyele ilifa yena nabentwana
          bakwabo.                                                                          (2)

7.6       C/R22 900,00.                                                                     (2)

7.7           UMavela isifiswesi usiphikisa ngebanga lokungakholwa ngeqiniso bona
               senziwa nguyise ngombana begade amazi uyise bona umumuntu osaziko
               isintu nosawahloniphako amasiko, njeke angeze asebenza bese athi
               nakalalako athi abentwabakhe bangadli ilifa lakhe.
              UMavela isifiswesi usiphikisa ngabomu uyalemuka bona mbala satloliswa
               nguyise, njeke usiphikisa ngombana abona bona simrarhela ngaphandle.         (2)

7.8      Isenzwesi siveza uDladla amumuntu olikholwa, onezwelo nozwisisa ubujamo
         uNaMtshweni akibo bokuhlongakalelwa nguyise labentwabakhe.                         (2)

7.9       Ngicabanga bona umnqopho womtloli wokuriyadisa aboDladla kukobana
          uMavela athole isikhathi esaneleko sokweba iinkomo zakaBongwe ukwenzela
          bona inovela le ikghone ukuragela phambili beyiyokufika kummongondaba
          awuhlosileko.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                 (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            11                 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                    NSC – Imemorandamu

7.10      Umukghwa lo usivezela bona umumuntu onesibindi nozidelako nakakwatileko
          ngombana ngemva kobana sele abonile bona uSkhosana akasenzi ngendlela
          ebavumelana ngayo uyazidela bona nangabe amapholisa lawo ayabopha
          njengokutjho kwabo angamane ambophe kube kanye.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                 (2)

7.11      Isenzo sakaBongwe sokuhlela ukwabiwa kwelifa lakhe ngendlela yesikhuwa
          sisitjela bona bekamumuntu ohlakaniphileko nosele anelemuko bona ifundo
          iqakathekile, njeke bekafuna abentwabakhe bathole ilifa eliyifundo nengeze
          balithathelwa mumuntu.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                 (2)

7.12        Ngiyazwelana naye ngombana phezu kweenkomo ebesele zithengisiwe
             yena azange athole litho/Ngiyazwelana naye ngombana bekathi
             uyazizamela ngebanga lokubona bona selamdala, njeke angeze
             asakghona ukubuyela esikolweni njengokutjho kwesifiso sakayise.
           Angizwelani naye ngombana lisela, njeke ufanele abotjhwe khona
             nabanye abantu bazakufunda bona nawebako uyokuphelela
             ejele/Angizwelani naye ngombana uzenzile, kwakhe bekufanele aziphilele
             ipilwakhe njengombana gade avele ayiphila ahlukane nokweba ifuyo
             kayise nangabe uzibona bona selamdala angeze asakghona ukubuyela
             esikolweni.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                 (2)

7.13      Isiphetho senovela le ngehlangothini lomndeni wakwaBongwe kube siphetho-
          phekghu/Isiphetho esingakalindeleki, bewungakalindeli bona uMavela angaba
          hlangana namasela ebe iinkomo zakaBongwe ngombana umazi ayokufuna
          amatorho ngePitori.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele bona
          isiphetho-phekghu/Isiphetho esingakalindeleki.)                                   (1)
                                                                                            [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 12

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                         Downloaded from hlayiso.com             12                                                           DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                                                         NSC – Imemorandamu

 ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)

 UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
 Iqhinga                               Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo               Ngokungakalingani
 OKUMUNYETHWEKO                            12–15                          9–11                           6–8                         4–5                          0–3
                                 -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
 Ukuhlathululwa kwesihloko:      khulu: 14–15.                  -limpendulo pheze                 bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
 Ukungenelela kwesihloko         -Uhlathulule isihloko          ziyakhambelana nesihloko.         ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
 nokuzwisisa itheksthi.          ngokungeneleleko begodu        -lmibono esekelweko ikhona        kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                                 uwathinte woke amaphuzu        kodwana ayikavezwa yoke           ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                                 amayelana nomtlolo.            begodu ayikasekelwa               -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi           azikhambelani nombuzo.
 15 IMITLOMELO                   -Uphendule umbuzo kuhle:       njengombana bekulindelekile.      asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                                 12–13                          -Kunobufakazi obutjengisa         akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                                 -Uphendule ngendlela ehle.     bonyana umtlolo uwuzwisisile.     eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                                 -Kunamaphuzu amanengi                                            -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       awanikeleko akakasekelwa.
                                 asekelwe ngokunembako                                            eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.           -Umtlolo akawazi.
                                 anqotjhiswe emtlolweni.
                                 -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                                 khulu.
 ISAKHIWO NELIMI                             8–10                            6–7                            4–5                        2–3                           0–1
                                 -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi         -Isakhiwo asikathulwa       -Kulikhuni ukutjho bonyana
 Isakhiwo, ukwethulwa            Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.        ngefanelo.                  kukhulunywe ngokwanelisako
 komqondo.                       nesiphetho ezisezingeni        -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho          -Ukungakahlelwa kuhle       ngesihloko.
 Ilimi, iphimbo nesitayela       elihle khulu.                  kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana             ngikho okwenza              -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
 okusetjenziswe endabeni.        -Kunokuthuthuka                -lmibono ivezwe beyasekelwa       kwamaphuzu begodu          ukulandelana                kwesakhiwo nanyana
                                 kwamaphuzu begodu              yezwakala.                        awulandeleki.              kwamaphuzu                  ukulandelana kwamaphuzu
                                 azwakala kuhle.                -Ilimi, ukuzwakala                -Kuneemphoso               kungezwakali.               -Ilimi elisetjenzisweko
 10 IMITLOMELO                   -Ilimi, ukuzwakala             nokwethulwa kwamaphuzu            ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                                 nokwethulwa kwamaphuzu         kuhle.                            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                                 kuhle bekutjengisa ukutjhuja                                     kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                                 kwengqondo.                                                      -Iingaba zakhiwe kuhle.    okunganembiko kwenza
                                                                                                                             umtlolo lo ungezwakali.

 IRHERHO LEMITLOMELO                        20–25                           15–19                         10–14                        5–9                           0–4

YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/ akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/
             mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo)                 Isak- nelimi-- (Tlola umtlomelo)

 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                              Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            13                   DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                    NSC – Imemorandamu

UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)
UKHOLIWE – N Skosana
Ingemuva lomlingisi bunjalo bomlingisi nofana indlela umlingisi akhule ngayo.
Ngamanye amagama sisuke sitjheje indlela umlingisi umtloli asuke amethule ngayo
ngehlangothini lobuntu bakhe/indlela abunjwe ngayo, njengokuthi unobuntu nofana
akanabuntu, uyatlhaga nofana udla izambana leponde, uhlakaniphile nofana
usidlhayela, ufundile nofana akakafundi, njll. Isizinda sifaka hlangana indawo umlingisi
ahlala kiyo, isikhathi somlando esimthola avezwe ngaphasi kwaso nesikopilo nofana
ikolelo yabantu ahlala hlangana nabo. Ummongondaba kube ngilokho umtloli asuke
akhuluma ngakho enovelini ayitlolileko. Emitlolweni eminengi kubonakele bona abatloli
abanengi batlola ngemimongondaba ekhambisana nelingemuva nesizinda sabalingisi
babo.
Enovelini le umtloli usethulele ummongondaba wokobana ukuba nefihlo ngaphakathi
komtjhado akukalungi ngombana nayithoma ukukutjhisa ikwenzisa izinto ezimbi.
Umtloli usebenzise umlingisi onguKholiwe ukusivezela ummongondaba lo. Enovelini le
umtloli usivezele ingemuva lakaKholiwe kumntazana omuhle, ohlakaniphileko, othanda
ifundo nozaziko bona ufunani epilweni. Ukobana uKholiwe mntazana omuhle
kubonakala ngokobana pheze boke abalingisi abababantu abaduna enovelini le
bebanesifiso sokungatjhada naye. Hlangana nabo singabala uZondani, uNgendu
noSipho.
UKholiwe uvezwe amlingisi ohlakaniphileko ngombana waphumelela ibanga lakhe
letjhumi ngamalengiso bewayokufunda ezikweni lefundo ephakemeko eVista
nekukulapho enza khona ibizelo lobutitjhere. Ukusuka lapho umtloli usivezela yena
kumfundisi esikolweni iMbalenhle, nekusikolo esisendaweni akhulela kiyo. Ukobana
uKholiwe umlingisi ozaziko bona ufunani epilweni sikubona ngokobana hlangana
namasokana ebekamsoma abalwe ngehla la nalinye aliqomako alikho. Utitjhere
uNgendu wazama ukumthenga ngemali kodwana lokho azange kutjho litho kuKholiwe.
UZondani naye wazama ukuncenga uKholiwe ngokobana amtjele bona amakhuwakhe
amthengele indlu kanokutjho eWhite City kodwana azange ayengeke.
Umtloli usethulele uKholiwe kumntazana okhulele eVlaklaagte 2 nekuyindawo
esisabelo begodu indlela esimthola aphila ngayo iyakhambisana nendawo yekhabo le.
Ngehlangothini lesikhathi singatjho bona kusikhathi sanje ngombana njengawo woke
umuntu ophila esikhathini sagadesi uKholiwe ungene isikolo bewadlulela nezikweni
eliphakemeko lezefundo wayokufundela ibizelo lobutitjhere. Abalingisi benovela le
bamakholwa. UKholiwe naye, njengegama lakhe ulikholwa ngombana kizo zoke
iindawo umtloli amveze kizo simthola azibandakanya endlini kaSomnini kanti
neenkulumo zakhe ezinengi zifaka uSomnini phakathi.
Ingemuva lakaKholiwe nesizinda aphile ngaphasi kwaso zibe nomthelela omkhulu
kummongondaba obalwe ngehla wenovela le. Nasitjheja iphuzu lokobana umtloli
usivezele yena amlingisi ohlakaniphileko nozaziko bona ufunani epilweni
kummongondaba wenovela le kuyavela lokho. Vele uKholiwe bekafuna bona ngathana
abantu bangathola iqiniso lokobana yena azange athandana noZondani njengombana
abantu babegade bacabanga kodwana iqiniswelo azange livele. Ukungaveli
kweqinisweli ngikho okumenze bona agcine athethe isiqunto sokobana azibulale.
UKholiwe bekumlingisi ongayengekiko ngombana uMuzi wathi bona ambone bona
kunento emdlako wazama ukumyenga bona amtjele bona udliwa yini kodwana azange
ayengeke. Njengomuntu olikholwa uKholiwe wazibona njengomuntu ongazange

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            14               DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                    NSC – Imemorandamu

athembeke phambi kwakaSomnini nemyeninakhe uMuzi, njeke wabona bona
kungcono azithathe umphefumulo kube kanye.

Nasitjheja indlela ekuhlathululwe ngayo eengabeni ezingehlezi kuyabonakala bona
ingemuva nesizinda esizithola uKholiwe aphila ngaphasi kwazo zidlale indima
eqakathekileko kummongondaba wenovela le.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                                         [25]

UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMFITJHANI)

UKHOLIWE – N Skosana

9.1        NguThemba.
           NguDan.
           NguVusi.
          (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.)                                                (2)

9.2       Ikulumo kamalume kaKholiwe yayisithi uMuzi amphathe kuhle uKholiwe,
          angatlhagi nanyana sele asemzinakhe ngombana watlhaga khulu
          nakasakhulako.                                                                  (2)

9.3       Ithumba ekukhulunywa ngalo yifihlo uKholiwe anayo ngendlela akhula ngayo
          nefaka hlangana ukuzibulala kwakaZondani.                                       (2)

9.4       Unobangela wokobana uKholiwe aye emzini kaSipho kwabe kukuyombawa
          bona uSipho ayokutjela uMuzi ngendaba kaZondani ngombana yena
          abhalelwa kumtjela.                                                             (2)

9.5       Umlayezo wetjumayelo kaMfundisi uMahlangu bewuthi kuneendlela ezinengi
          zokwenza izinto ezithandwa babantu kodwana umphumela wazo awubi
          muhle.                                                                          (2)

9.6       Liqiniso ngombana naphezu kwemirarokazi engaka ahlangabezana nayo
          epilwenakhe kodwana waphumelela eemfundweni zakhe zezikweni eliphezulu
          bewaba ngutitjhere wesifundo sezoMlando esikolweni iMbalenhle nekusikolo
          afunda kiso.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)

9.7       UZondani wazizwa kwanga iphasi liyamphelela ngombana besele abeke
          ithemba lakhe kuKholiwe azitjele bona uzakuvuma ukutjhada naye ngemva
          kobana avumile ukuzokuvakatjha esondweni labo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele ummongo
          osependulweni engehla le.)                                                      (2)

9.8       UZondani watjela uKholiwe bona ufa nje kungebanga lakhe phambi
          kweenhlobo zakhe ezabe zizomhlola esibhedlela kodwana azange
          ahlathulule isizathu sokobana kubayini atjho njalo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele ummongo
          osependulweni engehla le.)                                                      (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            15                  DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                    NSC – Imemorandamu

9.9       Ngicabanga bona ukungafiki ngesikhathi kwencwadi le kuzokuletha
          umphumela omumbi khulu ngombana umndeni kaZondani angeze wazi bona
          uzibulaleleni, uzokucabanga bona uzibulele ngebanga lokobana uKholiwe
          abhale ukumqoma.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele ummongo
          osependulweni engehla le.)                                                         (2)

9.10      Isizathu esisenza bona sibe nesiqiniseko sokobana unina kaKholiwe naye
          bekazi bona umntwanakhe akanamlandu ngokuzibulala kwakaZondani
          kukobana yena noKholiwe bebavulelana iimfuba, batjelana koke, njeke
          bekangazange amtjele bona sekunesokana ahlekisana nalo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele ummongo
          osependulweni engehla le.)                                                         (2)

9.11      Ngiyavumelana nesitatimendesi ngombana enovelini le kunalapha umtloli
          asitjela khona bona ngaphambi kobana uZondani ahlongakale watlola incwadi
          eyayihlathulula ngokuzibulala kwakhe wayinikela uThembi olinesi elaliseduze
          kwakhe bona ayidlulisele kunina kodwana uThembi azange amnikele unina
          kaZondani incwadi leyo.

          Ngiyaphikisana nesitatimendesi ngombana nawusebenza ngabantu,
          khulukhulu abagulako angeze wathathela ehloko koke abakutjhoko ngebanga
          lokobana basuke bangasi semikhumbulwenabo epheleleko. Ngokutjhiwo
          yinovela le ukobana uThembi olinesi azange anikela unina kaZondani incwadi
          ababemthume bona ayidlulise, lokho bekungenziwa baphathi besibhedlela
          ingasi inesi.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele
          ummongo osependulweni engehla le.)                                                 (2)

9.12        Isiqunto sakayise kaKholiwe sokobana angasaragela phambili
             nokubhadela iindleko zakhe zesikolo asamukeleki ngombana
             njengombelethakhe kumsebenzakhe bona ambhadelele ngaphandle
             kokuqala ubujamo akibo ikani nakazimiseleko ngokuragela phambili
             nokufunda.
           Isiqunto sakayise kaKholiwe sokobana angasaragela phambili
             nokubhadela iindleko zakhe zesikolo siyamukeleka ngombana
             njengombelethi unalo ilungelo lokungasabhadeleli umntwanakhe
             nakambona enza izinto eziphume endleleni nezingenza bona agcine
             abhadelela amahala, umntwana agcine angakaziqedi neemfundo zakhezo
             ngonobangela wokungaziphathi kuhle kwakhe.
          (Umfundii angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                 (2)

9.13      UKholiwe bekungakafaneli bona azehlulele bekufike lapha azikhupha khona
          umphefumulo ngombana yena noZimu wakhe amthandazako bebalazi iqiniso/
          Yena nonembezakhe bebalazi iqiniso lokobana azange athandane noZondani
          njengombana abantu basitjho.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                  (1)
                                                                                             [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

### Page 16

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                      Downloaded from hlayiso.com             16                                                           DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                                                      NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)

UMBUZO 10: UBONAKELE – M Sikosana
Iqhinga                             Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo               Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                          9–11                           6–8                         4–5                          0–3
                              -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:    khulu: 14–15.                  -limpendulo pheze                 bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko       -Uhlathulule isihloko          ziyakhambelana nesihloko.         ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.        ngokungeneleleko begodu        -lmibono esekelweko ikhona        kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                              uwathinte woke amaphuzu        kodwana ayikavezwa yoke           ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                              amayelana nomtlolo.            begodu ayikasekelwa               -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi           azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                 -Uphendule umbuzo kuhle:       njengombana bekulindelekile.      asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                              12–13                          -Kunobufakazi obutjengisa         akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                              -Uphendule ngendlela ehle.     bonyana umtlolo uwuzwisisile.     eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                              -Kunamaphuzu amanengi                                            -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       awanikeleko akakasekelwa.
                              asekelwe ngokunembako                                            eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.           -Umtlolo akawazi.
                              anqotjhiswe emtlolweni.
                              -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                              khulu.
ISAKHIWO NELIMI                           8–10                            6–7                            4–5                        2–3                           0–1
                              -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi         -Isakhiwo asikathulwa       -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa          Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.        ngefanelo.                  kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                     nesiphetho ezisezingeni        -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho          -Ukungakahlelwa kuhle       ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela     elihle khulu.                  kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana             ngikho okwenza              -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni.      -Kunokuthuthuka                -lmibono ivezwe beyasekelwa       kwamaphuzu begodu          ukulandelana                kwesakhiwo nanyana
                              kwamaphuzu begodu              yezwakala.                        awulandeleki.              kwamaphuzu                  ukulandelana kwamaphuzu
                              azwakala kuhle.                -Ilimi, ukuzwakala                -Kuneemphoso               kungezwakali.               -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO                 -Ilimi, ukuzwakala             nokwethulwa kwamaphuzu            ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                              nokwethulwa kwamaphuzu         kuhle.                            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                              kuhle bekutjengisa ukutjhuja                                     kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                              kwengqondo.                                                      -Iingaba zakhiwe kuhle.    okunganembiko kwenza
                                                                                                                          umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO                      20–25                           15–19                         10–14                        5–9                           0–4

YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce
        indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
        itjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo)             Isak- nelimi-- (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                Phendla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            17                   DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                    NSC – Imemorandamu

UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)
UBONAKELE – M Sikosana
Ingemuva lomlingisi bunjalo bomlingisi nofana indlela umlingisi akhule ngayo.
Ngamanye amagama sisuke sitjheje indlela umlingisi umtloli asuke amethule ngayo
ngehlangothini lobuntu bakhe/indlela abunjwe ngayo, njengokuthi unobuntu nofana
akanabuntu, uyatlhaga nofana udla izambana leponde, uhlakaniphile nofana
usidlhayela, ufundile nofana akakafundi, njll. Isizinda sifaka hlangana indawo umlingisi
ahlala kiyo, isikhathi somlando esimthola ngaphasi kwaso nesikopilo nofana ikolelo
yabantu ahlala hlangana nabo. Ummongondaba kube ngilokho umtloli asuke akhuluma
ngakho enovelini ayitlolileko. Emitlolweni eminengi kubonakele bona abatloli abanengi
batlola ngemimongondaba ekhambisana nelingemuva nesizinda sabalingisi babo.
Enovelini le umtloli usethulele ummongondaba wokutlhoriswa kwabentwana nokugcina
sele kubenza bahlale eendleleni ngonobangela wokubaleka emakhaya bayokufuna
ipilo engcono. Umtloli usebenzise uBonakele ukusivezela ummongondaba lo. Enovelini
le umtloli usebenzise ingemuva lakaBonakele kumntwana olalelako nohloniphako.
Umntwana osithandako isikolo kodwana ngokutlhoriswa kwakhe ngumanakhe
obengasafuni bona uBonakele adlale nabangani bakhe nekuyinto eyamenza bona
afune ukukhamba kwabo. Uyise uMahlangu akhange abe alinge ukurarulula umraro
kaBonakele nanyana sele amtjela. Ipilo egade ayiphila ekhabapha ngiyo eyagcina
imbalekisile wayokufika eBenoni.
Umtloli usivezela uBonakele sele aselokitjhini leBenoni, eDaveyton alala nemahlathini
ngombana alinga ukubalekela ubujamo bokutlhoriswa ngebanga lokutjhiywa ngumma
ombelethako. Ukobana uBonakele uzimisele ukutjhiya ipilo yokutlhoriswa sivezelwa
yena sele ahlala kwaNomzana uMbuyiseli nokwaba ngokwesikhatjhana ngombana
abentwana bakhona bamleyela amala nekusisehlakalo esamenza bona aphume
kwaMbuyiseli aragele phambili ngekhambo lakhe lokuyokufuna ipilo engcono. Wathola
umsebenzi kelinye iplasi kodwana nawo wawulisa ngemva kwesikhathi ngombana
angakaneliseki emmoyeni, asafuna unina nepilo engcono kunale ebekayiphila.
Umtloli usethulela indawo yeSiyabuswa kuyindawo esisabelo nekhambisana nepilo
yakhe uBonakele. IDaveyton yona yindawo esigoga nepilo yakhona iyagijima.
Ukobana uBonakele ufuna ipilo engcono simthola athengisa amahabhula. Usuka lapho
uhlanganyela naboKiller uba mbethi weendubulo nogcina sele ambethi weendubulo
ophambili nozenzele igama ebantwini ngokuhlula abosaziwako kezeendubulo
abanjengabo-George, D.D Bush naboFalakhona. Wabesele arhola bewakghona
nokuzibhadelela ikamuru kwaMthimunye kanti nabentwana bakwaMthimunye besele
bamhlonipha kungasafani nangesikhathi sakade la bebamdelela khona. Uswaphelise
ngokuthumba unongorwana waba yikutani kezeendubulo.
Ingemuva lakaBonakele nesizinda aphile ngaphasi kwazo zibe nomthelela omkhulu
kummongondaba obalwe ngehla wenovela le. Nasitjheja iphuzu lokobana umtloli
usivezele yena amlingisi olalelako, ohloniphako nozifunela ipilo engcono
kummongondaba kuyavela lokho bona ngathana ufumana unina babuyele babe
mndeni bese uNaSilombo akhambe abuyele kwakhe. UBonakele ulinge ngamandlakhe
woke ukuzifumanela ipilo engcono nenokuthula.
Nasitjheja indlela ekuhlathululwe ngayo eengabeni ezingehlezi kuyabonakala bona
ingemuva nesizinda esizithola uBonakele aphile ngaphasi kwazo zidlale indima
eqakathekileko kummongondaba wenovela le.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                             [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2018-memo/d26c524e-1cbb-4ac9-8416-1093cbfcd2a1) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2018-memo/a5ce713e-74e4-4431-806f-2edd185d080b) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2018-memo/f02c64bd-b266-456e-819d-d06919b18d5b) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2018-final-memo/2fb380b3-a319-4eff-ad0e-0e0513d343af) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2017-memo/4a4cbc22-fc67-40a4-ab70-f6b0fd85d1a7) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2016-memo/222e7e10-ada7-45b3-b618-42eaf1d9132f) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
