# isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC Supplementary 2018 QP

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 question paper from the NSC Supplementary Exam 2018, 29 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2018/f71572f9-8e93-41ce-91f8-cea8deb1eebf
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Question paper
- Year: 2018
- Exam period: NSC Supplementary Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 29

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC Supplementary 2018 QP](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2018/f71572f9-8e93-41ce-91f8-cea8deb1eebf)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2018 · isindebele. Question paper, 29 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2018-memo/aa4fee04-fb5a-4e96-b387-d4831e409961) — Memo · 2018 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                         NATIONAL
                                    SENIOR CERTIFICATE

                                         IGREYIDI 12

                             ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                     IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                    FEBHERBARI/MATJHI 2018

IMITLOMELO: 80

ISIKHATHI: Ama-iri ama-2½

                                    Iphepheli linamakhasi ama-29.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   2                 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                                  NSC

YELELA

1.        Umfundi kufanele afunde ikhaseli ngokukhulu ukuyelela ngaphambi kobana
          aphendule imibuzo.

2.        Ungalingi ufunde iphepha lemibuzo loke. Qala ikhasi lokumunyethweko
          elisekhasini elilandelako bese utshwaya iinomboro zemibuzo ebuzweko
          ngeencwadi ozifunde kilomnyaka. Ngemva kwalapho, ufunda imibuzo le bese
          ukhetha leyo ofisa ukuyiphendula.

3.        Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU:

          ISIGABA A: Iinkondlo                                     (30)
          ISIGABA B: Inovela/Ubukghwari bomlomo                    (25)
          ISIGABA C: Umdlalo/Idrama                                (25)

4.        Landela imilayo esekuthomeni kwesinye nesinye isigaba ngokuyelela.

5.        Phendula IMIBUZO EMIHLANU seyiyoke:

          EMITHATHU KUSIGABA A
          MUNYE KUSIGABA B
          NAMUNYE KUSIGABA C

6.        Sebenzisa irherho         lokuzihlola   ukuqinisekisa   bonyana   yoke    imibuzo
          uyiphendulile.

7.        Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe
          ngayo ephepheni lemibuzo.

8.        Thoma ESINYE NESINYE isigaba ekhasini ELITJHA.

9.        Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:

          ISIGABA A: Pheze imizuzu ema-40
          ISIGABA B: Pheze imizuzu ema-55
          ISIGABA C: Pheze imizuzu ema-55

10.       Tlola ngesandla esihle nesibonakalako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           3                   DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                          NSC

IKHASI LOKUMUMETHWEKO
Ikhaseli lizokwenza kobana abafundi bakhethe imibuzo abafuna ukuphendula ngayo
ngaphandle kobana bafunde iphepha loke.
ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibonweko: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo EMIBILI.
      INOMBORO YOMBUZO                    UMBUZO                 IMITLOMELO          IKHASI
1. 'Iimbongo Zepilo'                    Umbuzo omude                  10                5
2.   'Buza Kunembeza'                Umbuzo onemibuzo emifitjhani        10                 6
3.   'Thando'                        Umbuzo onemibuzo emifitjhani        10                 7
4.   'Ibala Ngelakho'                Umbuzo onemibuzo emifitjhani        10                 8
                                           KANYE
Ikondlo engakabonwa: Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo.
5. 'Umona'                           Umbuzo onemibuzo emifitjhani        10                 9
*YELELA:        Phendula umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE
                ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI
                ESIGABENI C. ESIGABENI B kanye NESIGABENI C, phendula umbuzo MUNYE
                kwaphela.
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
INOVELA: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenovela efundiweko.
6. Mbala Ngubaba                     Umbuzo omude                        25             10
7.   Mbala Ngubaba                   Umbuzo onemibuzo emifitjhani        25             10
8.   UKholiwe                              Umbuzo omude                  25             13
9.   UKholiwe                        Umbuzo onemibuzo emifitjhani        25             13
10. UBonakele                              Umbuzo omude                  25             15
11. UBonakele                        Umbuzo onemibuzo emifitjhani        25             15

UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yobukghwari bomlomo
efundiweko.
12. Ibuthelelo lomtlolo-ndabuko Umbuzo omude           25         17
13. Ibuthelelo lomtlolo-ndabuko      Umbuzo onemibuzo emifitjhani        25             17
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
Phendula umbuzo MUNYE encwadini womdlalo ofundweko.
14. Ibhudango Lami                    Umbuzo omude                       25             21
15. Ibhudango Lami                   Umbuzo onemibuzo emifitjhani        25             21
16. Umbango KaNzunza NoManala              Umbuzo omude                  25             24
17. Umbango KaNzunza NoManala        Umbuzo onemibuzo emifitjhani        25             24
18. Ifindo                                 Umbuzo omude                  25             27
19. Ifindo                           Umbuzo onemibuzo emifitjhani        25             27

YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye
        NOWODWA umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula
        imibuzo EMIBILI emide nofana EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            4                   DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                           NSC

IRHELO LOKUQINISEKISA

Tlola itshwayo (√) erhelweni lokuqinisekisa elilandelako ukuhlola bona uphendule yoke
imibuzo elindelekileko.

             ISIGABA                IINOMBORO     INANI LEMIBUZO          TLOLA ITSHWAYO
                                     ZEMIBUZO    EZOKUPHENDULWA             EMBUZWENI
                                                                          OWUKHETHILEKO
 A: IINKONDLO                      1–4           2
     (Iinkondlo eziboniweko)
 A: IKONDLO                         5            1
     (Ikondlo engakabonwa)
 B: INOVELA/UBUKGHWARI             6–13          1
    BOMLOMO (Umbuzo
    omude NANYANA
    onemibuzo emifitjhani)
 C: UMDLALO/IDRAMA                14–19          1
    (Umbuzo omude
    NANYANA onemibuzo
    emifitjhani)
 YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA
            umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
            emide nofana EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             5              DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                            NSC

ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibonweko (UMBUZO woku-1 ukuya embuzweni wesi-4): Phendula imibuzo
EMIBILI kwaphela.
Ikondlo engakabonwa (UMBUZO wesi-5): UKATELELEKILE ukuphendula umbuzo lo.
UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula umbuzo olandelako.
IIMBONGO ZEPILO – TN Mahamba
1      Ubambisene nephasi,
2      Uyindlalifa yalo,
3      Langa lokungaboni okusepepeneneni,
4      Ngubo egubuzes' iphasi njengogubudu,
5      Utakataka nozitakatakelako,
6      Ulise nolisako,
7      Ukhambisana nobunjalo bezinto.
8      Ulidondolo lakho koke,
9      Ukhanya iphasi loke,
10     Ungumakhamba ananya njengenwabu.
11     Uzwana nabakuthandako nabakuzondako,
12     Uziphathe, uqale umuntu,
13     Ulayelisa kabuhlungu emntwini,
14     Kusale isililo ngemva,
15     Kusale amatlhuwo nezondo.
16     Imihlathi nayiqoth' iindlebe ngethabo
17     Nawe wenza njalo,
18     Imihlathi nayitjhidez' iindlebe ngokudana
19     Nawe wenza njalo.
20     Nawufuna ukulayelisa,
21     Uyancengwa bona ubuye,
22     Ubuye ungabuyi,
23     Nawukhumbul' ekhen' ungoyela safuthi.
24     Umngani wehliziyo yomuntu,
25     Ibanga ukhamba elifitjhani nelide,
26     Ipengu nonobangela azaziwa.
27     Pilo, uyigezi ekhamba kujame tsi,
28     Kujame ngitjho nobutjhontjhwani.
29     Unzima tshu! Awuphumbutheki,
30     Bathokoza usese senyameni,
31     Baphazima usese nabo,
32     Awubolekisanwa, awusiyipahla,
33     Unjalo nje unabakhambisani,
34     Kungajama bona nawe uyajama.
Tlola ummongondaba wekondlo le. Dzubhula bewuhlathulule bona iinthombe-ngqondo
ezisetjenziswe yimbongi ekondlweni le ziwuthinta njani lowo mmongondaba.
Amagama ozowasebenzisa awabe li-190–240.
YELELA: Isingeniso esihlathulula ummongondaba wekondlo neenthombe-ngqondo
        ezikhambisana neenhlathululo zazo zizokwabelwa imitlomelo eli-7 bese
        ilimi labelwe imitlomelo emi-3.                                                  [10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                6                DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                               NSC

UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

BUZA KUNEMBEZA – TM Mthimunye

1        Ungakhuluma okukhulumako,
2        Utjho okutjhoko,
3        Yinye oyaziko,
4        Buza kunembeza.

5        Izandla zakho zenz' okuhle na?
6        Iinyawo zakho zikhamba kuhle na?
7        Indaba ingaphakathi.

8        Umlom' ukhulum' okulungileko na?
9        Ilimu lakho liyaphilisa na?
10       Izandla zakho ziyaphilisa na?
11       Buza kunembeza.

12       Ulenzele kuhl' iphasi na?
13       Liyathokoza ngawe na?
14       Liphilile ngawe na?
15       Buza kunembeza.

16       Niyaphan' umlomo na?
17       Bayaph' abanganasono na?
18       Ufunani kilab' abanganasono nawe na?
19       Uwarhatjhelan' amadzinyani na?
20       Buza kunembeza.

2.1       Tlola izitho zomzimba EZIMBILI imbongi elila ngazo endimeni yesi-3 yekondlo
          engehla bona ingabe zenza okuhle kabanye abantu na?                                 (2)

2.2       Rhunyeza imiqondo          EMIBILI   emunyethwe   yindima   yesi-5   yekondlo
          engehla le.                                                                         (2)

2.3       Hlathulula umqondo omunyethwe yindima yoku-1 yekondlo engehla le.                   (2)

2.4       Ucabanga bona uyini umnqopho wembongi wokubuyelela amagama athi,
          'Buza kunembeza' emaswapheleni wenye nenye indima yekondlo engehla le?
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                                (2)

2.5       Tshwaya bewuhlathulule ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                                (2)
                                                                                              [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2               7               DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                              NSC

UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
THANDO – TN Mahamba
1      Ithando kukudla kwehliziyo,
2      Mummoya omnanjana,
3      Ummoya opholileko,
4      Werobhelela elimnandi tle!
5      Ngitjhwile ngathi: 'Ngiyakuthanda'
6      Ngitjhwiswa ngilokhu engikuzwako,
7      Lokhu okungitjhisa ngaphakathi kimi,
8      Lokhu okwenza ihliziyo yami
9      Ipharupharume khudlwana.
10     Angikatjhwiswa yikanuko,
11     Angikatjhwiswa ngilokhu onakho,
12     Angikatjhwiswa kulapho uphuma khona,
13     Ngitjhwiswa ngilokhu ongikho,
14     Ngendlela oziphethe ngayo,
15     Kungenze ngazala ithando,
16     Lazala laphuphuma ngawe.
17     Ngiyathemba angikoni
18     Ngokukubikela bona ngiyakuthanda?
19     Uthandwe yihliziyo yami,
20     Ikuthande yakuthandisisa,
21     Yaba nomthandela wasafuthi.
22     Ilihlo lasoloko lithe njo! Kuwe
23     Lithabela ukukubona,
24     Lithabela ukukubona uhleka.
25     Uhleka ihlokwami ihlangane,
26     Uzibumbe kufane.
27     Iindlebe zami zilalele,
28     Zithabela ukuzwa ilizwi lakho,
29     Engqondwenami kuhlez' isithombe sakho,
30     Singibhalelisa ukucabanga.
31     Ngikuthanda ukukuthanda,
32     Ihliziyo yami ngufakazi wakho koke.
3.1       Dzubhula umuda ngamunye osetjenziswe yimbongi ekondlweni engehla
          le onehlathululo engenzasi.
          3.1.1      Indlela imbongi ezizwa ngayo emmoyeni ngesithandwa saywesi
                     iyingathekisa nomratha osele urhubela sakutjha.                        (1)
          3.1.2      Ngendlela imbongi ethanda isithandwa saywesi ngayo sese kuba
                     ngasuthi ihlala isibona ngaso soke isikhathi.                          (1)
3.2       Tlola isizathu esenze bona imbongi ingasebenzisi itshwayo ekugcineni komuda
          wobu-8 wekondlo engehla le.                                                       (2)
3.3       Hlathulula umnqopho wembongi wokusebenzisa ibuyelelamqondo ukusuka
          emudeni we-10 ukufika kewe-13 wekondlo engehla le.                                (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              8                 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                             NSC

3.4       Hlathulula ummongondaba wekondlo engehla le ngawakho amagama.                       (2)
3.5     Coca ngobuhle nofana ubungozi bommongondaba ozwakaliswa yimbongi
        ekondlweni engehla le. Ipendulo ayibe liphuzu ELILODWA.                               (2)
                                                                                              [10]

UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
IBALA NGELAKHO – TN Mahamba
1        Kwayi, kwayi, uyaphi?
2        Uyaphi thina silele?
3        Nawuphulwa lijamo
4        Lizakuphula belikubeke phasi.
5        Zikhalime lingakafiphali,
6        Wenzele ingomuso lakho,
7        Kazi amalwele ayakghophola.
8        Abantu abakufihleli:
9        'Umuhle mntwanomuntu'
10       Batjho babe limu linye,
11       Uziqale esibonibonini ube lihlo linye nabo.
12       Usuke uzibethe isifuba.
13       Usuke uhlahlathe udurhe nommango.
14       Kubayini nabakufunako bangakutholi?
15       Uphunyurh' elimin' elimnandi nelilolweko.
16       Zibuze bamsila nje badoswa yini?
17       Bafika bakukhohlise ngento yinye,
18       Abanye beza bazi bona unguthathekile,
19       Bathi bangagolintethe babone abeze ngayo.
20       Feza okuzokuphumelelis' epilweni,
21       Zikhakhazise ngebala uSomnini akuphe lona,
22       Ibala ngelakho, iba nomona ngalo.
23       Uzabe uzenzela wena.
24       Zithande, zivikele ingomuso likulindile.
4.1      Tlola ubukondlo OBUBILI obusetjenziswe yimbongi emudeni woku-1 wekondlo
         engehla.                                                                            (2)
4.2      Ngonjani umuntu esithi uphulwa lijamo.                                              (1)
4.3      Rhunyeza okutjhiwo yimbongi endimeni yesi-2 yekondlo engehla le.                    (1)
4.4      Ucabanga bona umuntu ekukhulunywa ngaye ekondlweni engehla ngewabuphi
         ubulili? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                                     (2)
4.5      Ingabe imbongi inqophe ukuthini ngomuda wama-21 wekondlo engehla le?                (2)
4.6      Tshwaya ngelimi elisetjenziswe yimbongi emudeni we-19 bewutjho nokobana
         imbongi iphumelele kangangani ukusebenzisa ilimeli ukuveza tjhatjhalazi lokho
         ekuhlosileko ngalo.                                                                 (2)
                                                                                             [10]
                                             KANYE
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              9                     DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                             NSC

IKONDLO ENGAKABONWA: UKATELELEKILE UKUPHENDULA UMBUZO LO

UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

UMONA – MS Ntuli

1         Nguhliziyokul' umafela ngendeni,
2         Sihlub' abany' iimpiko
3         Angazenzeli yena.
4         Ngumarhudul' amehlw' abovu;
5         Wamalangab' atjhisa kutjhisa,
6         Abe makhaza kumakhaza.

7         Ngunyawo liphapha phezulu,
8         Nguhloko sithaya phasi.
9         Nguhliziyo silal' emini, sivuk' ebusuku;
10        Sirhulurhulu sirhuluphel' umnyama,
11        Uphetjhulwa mumoya,
12        Urhurhulwa mamanzi;
13        Uphekwa kuphakululwa, uphakulula kuphekwa.
14        Akwenzako kwaziwa nguye, umona.

5.1       Dzubhula izitho zomzimba EZIMBILI imbongi engathekise ngazo umona
          ekondlweni engehla le.                                                                 (2)

5.2       Tlola umhlobo wevumelwano-phetha osetjenziswe yimbongi endimeni yesi-2
          emideni ye-7 ukuya kewe-9 wekondlo engehla.                                            (1)

5.3       Tlola ngomuda OWODWA okutjhiwo mumuda we-11 newe-12 ngomuntu
          onomona.                                                                               (1)

5.4       Hlathulula umqondo omunyethwe mumuda wesi-2 othi, 'Sihlub' abany' iimpiko'
          wekondlo engehla le.                                                                   (2)

5.5       Ucabanga bona kubangelwa yini            bona   imbongi    ingathekise    umona
          nesirhulurhulu ekondlweni engehla le.                                                  (2)

5.6       Coca wenabe ngommoya ovezwa yimbongi ekondlweni engehla le.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                                   (2)
                                                                                                 [10]

                                                          IMITLOMELO YESIGABA A:                 30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                     Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          10                 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                         NSC

ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO

YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
        OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
        umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI emdlalweni.

                                          NOFANA

              Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo
              lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.
              Kilesisigaba kuneencwadi zamanovela EZINTATHU kanye nebuthelelo
              lomtlolo-ndabuko. Khetha inovela EYODWA nofana ibuthelelo lomtlolo
              ndabuko uphendule ngayo umbuzo OWODWA.

UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Ingemuva nesizinda sabalingisi bamanovela zinomthelela omkhulu kummongondaba
umtloli asuke awuhlosile. Akhe utshwaye ngelihlo elibukhali ingemuva
nesizinda somlingisi oyikutani wenovela yesihloko esithi; MBALA NGUBABA
bewuhlathulule nendima eziyidlalileko ukuphumelelisa ummongondaba wayo.
Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                  [25]

UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI A

'Mma ummoya phasi. Bengingazi bona ngiyona begodu ngilwisa abentwana bakababa
ngalendlela,' kurabhela uNaKabini azisola bona bekasenzani. 'Mrharibo sibawa
ummoyakho wehle. Ungayi nomnakwethu lo. Thina simazi ubaba asaphila. Akasirari.
Unjalo vele,' kurabhela uMhlekwa. 'Uqinisile Mhlekwa. Ncancabe mrharibo,' kweleka
uHleziphi. 'Uyihlo wabahlala aniyala ubusuku nemini bona ningalingi nibe netjhada 5
kilomuzi. Nami bengisakuyelelisa izolo ebusuku Mavela bona ningathomi nibange
itjhada nokuzila nisazilile nje. Nanje ngiyalibuyelela, yibani nommoya wokuthula
nokwelamana. Bambisanani ngokuzwana entweni eniyenzako,' kusatjho uNaMtshweni
ngehliziyo ebuhlungu.

Athule uMavela aqale unina. Aqale umkakhe. Abuyele kunina godu. 'Mma ngiyabona 10
bona niyanginina. Anikafuzi bona ningisole ngalendlela enenza ngayo. Isikhundla
sakababa siphethwe ngimi kwanje. Ubaba bekangaphendulwa nakaphefumulako.
Mina ngiyaphendulwa. Kghani angisilo izibulo la ekhaya na? Nangikhuza uNaKabini
akukafuzi bona niphendule.' UMavela ukhuluma ngokunghala. Ukusolwa kwakhe
ngunina nabentwana bakwabo, kumliyile. Phela ubaphathele imiphumela yekhambo 15
lakhe lokuya eWitbank kiboDladla. Nasele kutjharagana ngalendlela angasakhulumi
uMavela. Asikime aphumele ngaphandle. Inyanga liliqa, igcwele.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           11                 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                          NSC

Kukhanya bha ngaphandle. Iinkwekwezi ziviliviliza kamnanjana esibhakabhakeni.
Aphume ngesirhodlweni uMavela, aye esibayeni seenkomo. Aziqale. Afumane zithe
yelele phasi, zilele zoke. Zetjisa kwaphela. Athule. Afise ngathana kungomuso 20
uSkhosana afike. Kufuze bazokwakhisana amano phela. Eembuzini nezimvini
angasaya. Aneliswe ziinkomo kwaphela. Kuthi emva komzuzwana abuyele ngekhaya
godu. Abathole basabalabala ngobukhali bakhe bokuphoqa umkakhe.

'Mhlekwa ninoHleziphi nanikghonako, mina ngithi ragani ngefundo uyihlo anikhombe
kiyo. Ningamdanisi nalapho alele khona begodu ngithemba bona naboyihlomkhulu 25
bazanisiza, niphumelele.'
                                                                          [Ikhasi 40–41]

7.1       UNaKabini ubonakala atjhaphulukile solo afike ekhakwakhe eMadlangeni.
          Tlola OKUBILI okuphunyulwe nguNaKabini ngomkhukhu ebebahlala kiwo
          eSoshanguve.                                                                     (2)

7.2       Ngokuqala etheksthini engehla le akhe utlole okwenziwa nguMavela lokhu
          unina athi uBongwe ubegade angakwenzi.                                           (2)

7.3       Tlola amaphuzu AMABILI avela enovelini le esingathi ngiwo enza bona
          uNaMtshweni angabi nokusola bona mbala isifiso esikhulunyiswa boDladla
          lesi senziwa nguBongwe.                                                          (2)

7.4       Tlola isizathu esenza bona aboDladla bangene bebayokufika ngendlini lapha
          kwakuhlezi khona uNaMtshweni ngelanga ebabelethe ngalo isifiso
          sakaBongwe.                                                                      (2)

7.5       Tlola urhunyeze ikulumo kaMavela ayikhuluma lokha nakakhuluma nomkakhe
          ambikela ngokuthenga kwakhe ikoloyi ngaphambi kobana bafuduke
          eSoshanguve.                                                                     (2)

7.6       Khetha ipendulo enembako kezingenzasi bese uqedelela ngayo umutjho
          olandelako.
          Ifuyo eyathathwa boDladla kwaBongwe yayokuthengiswa yenza imali
          engange …
          A       R29 200,00.
          B       R20 900,00.
          C       R22 900,00.
          D       R22 090,00.                                                              (2)

7.7       Ingabe uMavela isifiswesi usiphikisa ngombana angakholwa ngeqiniso bona
          senziwa nguyise nofana usiphikisa ngabomu? Sekela isiqunto osithathako
          uqalise kokuvela enovelini le.                                                   (2)

7.8       Isenzo sakaDladla sokobana abawe abantu ebekanabo bona baguqe
          bathandaze ngemva kokucocisana kwabo ngesifiso esatlolwa nguBongwe
          simveza amumuntu onjani?                                                         (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           12                  DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                          NSC

7.9       Hlathulula umnqopho womtloli wokuriyadisa aboDladla bona bazokuthatha
          ifuyo kaBongwe bayoyithengisa njengokutjho kwesifiso sakhe naphezu
          kobana kwasele kudlule amalangana abentwabakhe bahlutjulisiwe.                    (2)

7.10      Isenzo sakaMavela sokukhamba abe ayokufika eBhundu esilarheni
          sakaSkhosana nanyana atjeliwe nje bona amapholisa waKwaNdebele
          ayambopha umuntu ongahlali khona sisivezelani ngaye? Sekela
          ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                                                   (2)

7.11      Ingabe isenzo sakaBongwe sokuhlela ukwabiwa kwelifa lakhe ngendlela
          yesikhuwa nekuyindlela ephambana nesiko lesintu sisitjelani ngaye?                (2)

7.12      Esiphethweni senovela le sitjelwa bona uMavela wagwetjwa itjhumi leminyaka
          neminyaka ebunane. Ingabe uyazwelana nofana awuzwelani naye? Sekela
          ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                                                   (2)

7.13      Coca ngomhlobo wesiphetho senovela le uqalise ngehlangothini lomndeni
          wakwaBongwe. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                 (1)
                                                                                            [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          13                 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                         NSC

UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)

UKHOLIWE – N Skosana

Ingemuva nesizinda sabalingisi bamanovela zinomthelela omkhulu kummongondaba
umtloli asuke awuhlosile. Akhe utshwaye ngelihlo elibukhali ingemuva nesizinda
somlingisi oyikutani wenovela yesihloko esithi; UKHOLIWE bewuhlathulule nendima
eziyidlalileko ukuphumelelisa ummongondaba wayo. Amagama ozowasebenzisa
awabe ma-340–390.                                                                         [25]

UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMFITJHANI)

UKHOLIWE – N Skosana

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI B

'Ngiyakuzwa Sipho, okutjho bona umkakho nguye osuke wathatha ngamawala
adlumbana bona kunobuhlotjana phakathi kwakho nowakwami.' Atjho uMuzi akhomba
uKholiwe. Manje sabe sifikile isikhathi sokobana liphandleswe ithumba ngoba besele
liveze ihlokwana. UMuzi phakathi kwayo yoke imibuzo agade afuna ukuphenduleka
kiyo, omkhulu ngilo wokobana kubayini umkakhe athome ukuphatheka kumbi kangaka 5
mhlana uBusisiwe athoma ukukhombisa amatshwayo wokobana sekangena kesinye
isigaba sokukhula? Into ebegade imudla khulu uMuzi kukobana kanti umkakhe akafuni
abentwana babo bakhule na? Yindaba enjani leyo? Kanti abentwana kufanele bahlale
babancani? Ukuzibuza kwakhe imibuzo le kwamfikisela umkhumbulo wokobana kutjho
bona kukhulu okusekukhuleni.                                                       10
'Mnakwethu, ngibuhlungu khulu bona mina nawe sithome ukwazana nokubonana
ngezingasimnandi kangaka kodwana nina njengombana nibabantu abakholwako
nizangivumela nangisithi leli lihlelo lakaZimu.' Atjho ngesibindi uSipho. Ukhuluma nje
uSipho uMuzi uqale uKholiwe, nokho akutjho bona ubengakalaleli okutjhiwo nguSipho.
Ngendlinapha kuthule kuthe du, nenalidi nayiwako ingazwakala. Angeze wavuma bona 15
kunabantu. Ngikho lokho kuthula okwenza abentwana ngaphandle bangasahlaliseki.
Kuthe ngelikade abentwana bezwa ilizwi ngendlini lisithi; 'Mnakwethu Mnguni, indaba
umkakho angibawe bona ngizokutjela yona yide khulu.' Uthe nakathi khulu, wavula
nezandla zatjengisa ubukhulu kwamambala.
'Eqinisweni angazi bona ngingathoma ngakuphi.' Wathi ukuthulathula uSipho. 20
Ngesikhatheso uMuzi sele athoma ukubethwa livalo. Kanti umkakhe uthule
nendabakazi ekulu enganabuthomo kodwana ukuyilangazelela kwakhe indaba le
kwamenza alise ukucabanga khulu aqale uSipho. 'Ngibawa ungivumele mnakwethu
Muzi, ngibawa ungiphe iveke yoke khese ngiyokuhluza ingqondo ngombana indaba le
yide, kufanele ngiyoyihlalela kuhle ngikwazi ukuyilandelisa kuhle.'             25
                                                                        [Ikhasi 19–20]

9.1       Tlola abanye abangani bakaZwelibanzi ABABILI ngaphandle kwakaKholiwe.           (2)
9.2       Rhunyeza ikulumo kamalumakhe kaZondani ayikhuluma kuMuzi ngelanga
          okwakulotjolwa ngalo uKholiwe.                                                  (2)
9.3       Ithumba ekukhulunywa ngalo etheksthini engehla le ekuthiwa seliseduze
          nokobana liphandleswe ngengiliphi?                                              (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           14                  DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                          NSC

9.4       Tlola unobangela owenza bona uKholiwe aye emzini kaSipho nakazakugcina
          alwa nomkaSipho, uSara.                                                           (2)

9.5       Rhunyeza umlayezo wetjumayelo kaMfundisi uMahlangu eyakhulisa umraro
          kaKholiwe owawuvele sele uthomile.                                                (2)

9.6       Phendula isitatimende esingenzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo iqiniso bese
          usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          Nanyana uKholiwe bekahlangabezana nemiraro ekukhuleni kwakhe kodwana
          imirarwakhe azange yamenza bona alahlekelwe mkhumbulo bekufike lapha
          ahlangahlangana khona.                                                            (2)

9.7       Hlathulula indlela azizwa ngayo uZondani lokha uKholiwe nakamtjela
          ngomuntu ongafanela ukuba yindoda kwakhe.                                         (2)

9.8       Hlathulula isenzo esenziwa nguZondani nesingathi senza bona umndenakhe
          ube nesizathu esihle sokuhloya uKholiwe ngokuzibulala kwakhe.                     (2)

9.9       Ucabanga bona ukungafiki ngesikhathi kwencwadi eyatlolwa nguZondani
          ngesikhathi asesibhedlela yaba namphumela muphi emndeninakhe?
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                              (2)

9.10      Ucabanga bona ngisiphi isizathu esingasenza bona sibe nesiqiniseko
          sokobana ngaphandle kwakaSipho, unina kaKholiwe naye bekazi bona
          umntwanakhe akanamlandu ngokuzibulala kwakaZondani?                               (2)

9.11      Vumelana nofana uphikisane nesitatimende esingenzasi bese usekela
          isiqunto osithathako ngokuqalisa kokuvela enovelini le.

          Hlangana nemilayezo umtloli wenovela le afuna ukusidlulisela yona kukobana
          nasisebenza ngabantu, khulukhulu abagulako kuqakathekile bona koke
          abakutjhoko sikuthathele ehloko.                                                  (2)

9.12      Ingabe isiqunto sakayise kaKholiwe sokuqunta ukungasarageli phambili
          nokubhadelela uKholiwe iindleko zesikolo ngemva kobana kuvele indaba
          kaZondani siyamukeleka nofana asemukeleki? Sekela isiqunto osithathako
          ngephuzu ELILODWA.                                                                (2)

9.13      Coca uveze amazizwakho ngokuzehlulela kwakaKholiwe bekufike lapha
          azikhupha khona umphefumulo. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                 (1)
                                                                                            [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           15                  DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                          NSC

UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)

UBONAKELE – M Sikosana

Ingemuva nesizinda sabalingisi bamanovela zinomthelela omkhulu kummongondaba
umtloli asuke awuhlosile. Akhe utshwaye ngelihlo elibukhali ingemuva nesizinda
somlingisi oyikutani wenovela yesihloko esithi; UBONAKELE bewuhlathulule nendima
eziyidlalileko ukuphumelelisa ummongondaba wayo. Amagama ozowasebenzisa
awabe ma-340-390.                                                                           [25]

UMBUZO 11 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

UBONAKELE – M Sikosana

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI C

'Madekhethu! Izambatho zami zoke zisele kileya koloyi egade ngiyikhwele nangiza
lapha. Nendlala seyithoma ukungisahlela. Ngomele amanzi. Umzimbami woke
udiniwe, kunjalo nje ngithoma nokuzwa amakhaza. Yindaba engizayithini yoke le?
Kodwana lokhu ngikubona kungcono khulu kunepilo le egade ngiyiphila kwethu.
Kuliqiniso akekho umuntu ozangisiza la kodwana okuthokozisako kukobanyana 5
umphefumulwami uphumulile.' UBonakele walala khona lapho, ngelanga elilandelako
wavuka ngamasa avuswa makhaza. Wagelagela loke ihlathi angazi bonyana uya
kuphi. Lapha ehlathini kunzima akakwazi ukubona ngitjho nelanga khona azakwazi
bonyana sikhathi bani.
UBonakele ubegelagela loke ihlathi afunana neenthelo zemmangweni. Ebusuku godu 10
alale khona lapho ehlathini. Kwabe kwaphela amalanga amathathu alala lapho
ehlathini. 'Ngimi lo osele aphenduke intandani namhlanjesi ababelethi bami kube
basaphila bobabili?' Watjho zehla zalandelana iinyembezi kodwana wazesula
ngombana akekho umuntu angamlilela nasele kunjengombana kunje. 'Namhlanjesi
ngizwa umzimbami lo ungangivumeli kuhle bona ngiyokulala kilelihlathi ngombana 15
izolo ngibone inyoka phezu komuthi.' Athule aqale ngehlathini lapha avame ukulala
khona. 'Ipheze yangigongoda inyoka leya. Njeke kungcono ngiyokulala kude nehlathi
namhlanjesi.' Wasuka khonokho wangena etjanini obude obumdlulako watjhinga
kenye intatjana egade ayibona ivele kancazana kude nehlathi.
Uthe asakhamba etjanini obude wabona intuthu ithunya kude. Wavele wazibonela 20
bonyana lapha kuthunya khona intuthu le, kunomuzi. Naye akazi bonyana yini into
eyamtjela bonyana abandamele ngapha kuvela khona intuthu le. Kodwana wazibona
sele avelele ngakhona. Wajamela kude waqalisisa. Kwenzeka koke lokhu nje
sekuthoma ukurhwalala, sekuthoma ukobana kube nzima yoke inarha ngombana
nakhu neenkwekwezi bezivalwe mamafu njengombana izulu gade lithembisa ukuna 25
ebusuku. Uthe asajame lapho uBonakele, asararekile, wezwa umzimba ufikelwa
kukwesaba. Njeke wabona bonyana okungcono angakwenzako kukobana akhambe
ayokulala ngesibayeni seenkomo zomuzi lo awuqalileko.
                                                                         [Ikhasi 10–11]

11.1      Tlola isizathu esenze uBonakele azifumane sele agelagela ehlathini afunana
          nendawo yokulala njengombana sibona kusenzeka etheksthini engehla le.             (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           16                 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                          NSC

11.2      Tlola okwalimukisa umtjhayeli wekoloyi eyabe ikhwelwe nguBonakele
          nakasuka ekhabo bona akasimsanyana omncani njengombana ambona.                   (2)

11.3      Tlola amabizo wabesana ABABILI abalwa noBonakele lokha nakahlika ibhesi
          ngeDaveyton.                                                                     (2)

11.4      Ngikuphi okwenza uNomzana uMbuyiseli athande uBonakele               khulu
          nekwagcina sele kwenza abentwabakhe bona bahloye uBonakele?                      (2)

11.5      Rhunyeza ngephuzu ELILODWA okuhle okwakhunjulwa nguMahlangu
          ngomkakhe uNaMndebele lokha nakaphendulana noNaSilombo ngoyise
          kaBafunani.                                                                      (1)

11.6      Rhunyeza bonyana kweza njani bona uBonakele azifumane                  sele
          angaphakathi kwendawo yaboKiller yokuzibandulela iindubulo.                      (2)

11.7      Phendula isitatimende esingenzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo iqiniso bese
          usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          Boke abentwana abakhule batlhoriswa emakhabo bagcina sele bahlala
          eendleleni ipilwabo yoke bangasenathemba ngepilo ehle.                           (2)

11.8      UBonakele ubonakala amumuntu otjhejako nonelemuko lezinto ezenzakalako
          endaweni akiyo, ucabanga bona umukghwa lo wamsiza njani ekuthomeni
          irhwebo lakhe lokuthengisa amahabhula?                                           (2)

11.9      Madanisa ipilo uBonakele ayiphila nakafika eDaveyton nepilo yabentwana
          abahlala eendleleni zenarheni yeSewula Afrika.                                   (2)

11.10     Hlathulula ihloso yomtloli yokwenza bona iqhinga lakaDilika noHloyiwe
          lokuqotjhisa uBonakele ekhabo liphumelele.                                       (2)

11.11     Ucabanga bona ukwala kwakaNaMndebele ukubizwa ngegama lakhe
          nanyana sele anesikhathi eside kangaka asebenza eJwanasbhege kumveza
          amumuntu onjani?                                                                 (2)

11.12     Ingabe uyazwelana nofana awuzwelani nomlingisi onguNaSilombo
          ngobujamo asele azifumana aqalene nabo bokuhlongakalelwa mntwanakhe
          uBafunani? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.                        (2)

11.13     Nasiyelela isiphetho senovela le, uNaSilombo uguqa phambi kwakaBonakele
          ubetha irhobhe. Hlathulula bona lokhu kusitjelani ngobujamo bepilo
          mazombe?                                                                         (2)

11.14     Coca uveze amazizwakho ngokuqakatheka kwakamma weengazi epilweni
          yomntwana. Ipendulo ayibe liphuzu ELILODWA.                                      (1)
                                                                                           [25]

                                          NOFANA

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            17                  DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                           NSC

UBUKGHWARI BOMLOMO
IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro
UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)
'ILITJE LEMILINGO' – CM Sangweni
Iinolwana ziindatjana zekadeni ezazicocwa ngokuqalisa ezehlakalweni ezenziwa
babantu nofana ebujameni obubonakala ebantwini. Akhe utshwaye ngelihlo elibukhali
inolwana yesihloko esithi; 'ILITJE LEMILINGO' bese umadanisa izehlakalo
ezikhulunyiswa kiyo nezehlakalo ezibonakala zenziwe babantu emalangeni
wanamhlanje. Amagama ozowasebanzisa awabe ma-340–390.                                        [25]
UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
13.1      'ISINGHONGHOYILO SEZINJA' – CM Sangweni
          Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
          ITHEKSTHI D
          Kwasukelasukela!

          Cozi!

          Ephasini elalingaphasi komhlaba kwakuhlala isitjhaba sezinja. Isitjhabesi
          sasibuswa yikosazo uBhova. Isitjhaba sakwaNja sasaziwa ngokobana
          sitjhaba esibukhali khulu esasingasahlelwa nanyana ngubani. Zoke iintjhaba 5
          ezakhelene nesitjhaba sezinja zazizisaba khulu izinja. Nanyana
          abomakhelana bezinja babesilingwa kukobana izinja zinomkhuba wokobana
          qobe inyezi nayizeleko ziqale phezulu zibethe umkhulungwani. Naziqale
          phezulu njalo zibanga itjhada elikhulu zizwakale kude. Kodwana ngubani
          ozozikhalima? Ngombana ozokhe athi vu uzokuya kiboyisemkhulu. Kuyaziwa 10
          bona isitjhaba sakwaNja asitjhiyi litho eliphilako nasele sisahlele. Ngikho
          nanje iintjhaba eziseduze zithuthumela nazibona izinja ziphelele esigodlweni
          sekosazo uBhova. Esinye nesinye isitjhaba safuna ukwazi bonyana kazi
          kuyokusahlelwa kuphi. Esinye nesinye isitjhaba sahlala maquphe, yinye into
          ethenjiweko, libelo.                                                         15

          Umhlangano wezinja wawubizwe zizinja ezimapholisa. Izinjezi zazifuna
          ukuyelelisa ezinye ngokuhlukumezeka eentetjhini zamapholisa lapho
          zisebenza khona. Izinja ezimapholisa zayelelisa ezinye ngengozi eziqalene
          nayo ngamalanga nazisemsebenzini. Umkhulumeli wezinja ezimapholisa
          uBraki wathi; 'Bafowethu nabodadwethu ningasavuma ukuba mapholisa. 20
          Thina mapholisa siyahlukunyezwa. Okokuthoma sinikelwa inyama evuthiweko
          ekubeni thina sizidlela inyama ehlaza. Okwesibili sikhanjiswa isikhathi eside
          singabonani nemindeni yethu. Akhese ucabange-ke, nakhu ubuya
          emsebenzini abentwana bakho sebakhulile kodwana abakwazi. Abakwazi
          ngombana kade wakhamba, wakhamba basese midlwana. Nawubuyako 25
          ubafumana pheze sebalingana nawe, niyabona ukobana ibuhlungu ipilo
          yobupholisa?' Zoke izinja zahlokoma ngalekulumo kaBraki kodwana kwaba
          khona ukungavumelani. Ezinye zathi akufani nokuhlala ekhaya ungasebenzi,
          ezinye zathi kuyafana ngombana uphenduka inja enganamuzi, ipikiswano
          yaba yikulu kwamambala.                                                       30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2               18                 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                              NSC

          UBraki uthe nakabona bona izinto ziphuma elawulweni, wangenelela. Besele
          kukhona izinja ezikhombana ngemino zivezelana amazinyo amambi. 'Sitjhaba
          sakagogo, lalelani. Into esitshwenyako thina mapholisa kukobana sigijimisa
          abantu sibabambe sibanikele amapholisa wabantu. Nasigijimisa umuntu
          singena emarharheni athusako, singene emirhobeni eneenyoka ngitjho 35
          nangemanzini. Niyazi nje bona abanye babantu esibagijimisakwaba bahlome
          ngeengidi? Manjesi-ke nawugijimisa umuntu ohlome ngesigidi vane ugijimisa
          ukufa.' Ikulumo kaBraki yafaka ivalo emadolweni wezinja ngombana
          ezingasiwo amapholisa bezicabanga bona amapholisa asebenza kamnandi,
          awaqalani neengozi.                                                        40
                                                                            [Ikhasi 85–86]

          13.1.1       Dzubhula igama elisetjenziswe enolwaneni engehla le elitjho
                       izinjana ezincani.                                                      (1)

          13.1.2       Tlola OKUBILI okuvela enolwaneni le okusinghonghoyilo sezinja
                       ezimapholisa.                                                           (2)

          13.1.3       Tlola isizathu esinikelwa zizinja ezivungazela bona ukusebenza
                       njengenja elipholisa kuyafana nokungasebenzi.                           (1)

          13.1.4       Rhunyeza umkhutjana omumbi owawenziwa sitjhaba sakwaNja
                       nowawusilinga iintjhaba ezakhelene naso.                                (2)

          13.1.5       Hlathulula ocabanga bona kubonobangela abenze umtlami
                       wenolwani le anikele abalingisaba iinkhundla ezingenzasi.

                       (a)     Ukwenza uBhova bona abe yikosi yesitjhaba sakoNja.              (2)

                       (b)     Ukwenza uBraki bona abemkhulumeli wezinja ezimapholisa.         (2)

          13.1.6       Ngaphandle komsebenzi wokugijimisa iinlelesi owenziwa zizinja
                       ezimapholisa ngiwuphi omunye umsebenzi owenziwa zizinja
                       ezimapholisa nezibonakala ziwenza ngcono khulu ukudlula
                       amapholisa ngokwawo.                                                    (2)

          13.1.7       Tshwaya ngobuqiniso bezehlakalo ezivela enolwaneni le
                       nezisenzakalako nanamhlanje. Ipendulwakho ayibe maphuzu
                       AMABILI.                                                                (2)

          13.1.8       Coca ngomlayezo esiwethulelwa yinolwana le. Ipendulwakho ayibe
                       liphuzu ELILODWA.                                                       (1)

                                               KANYE

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2               19              DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                              NSC

13.2      Funda iinanazelo ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI E

          KWAMHLANGA – D Mabhena
          1        Bayethe! Bayethe!
          2        Bayethe mtjhade KwaMhlanga!
          3        Bayethe mtjhade waKwaNdebele!
          4        Uyingwenyam' eengwenyameni,
          5        Bayethe! Bayethe KwaMhlanga!
          6        Ukugeja kwaziwa nguwe,
          7        Ugeje ngeentaba,
          8        Wageja ngezikghwa,
          9        Wabhodwabhodwa milanjana
          10       Yamanz' angabubuliko.
          11       Bayethe KwaMhlanga!
          12       Ebusuku ugeja ngeenkwekwezi,
          13       Usal' ufana neLandani,
          14       Isidzwili samaNgisi,
          15       Iingwegwe zakho zisithele.
          16       Ulibandla lamadoda,
          17       Usibethamthetho,
          18       Waduma siyaqhaqhazela,
          19       Siphathwe makhaza kusehlobo,
          20       Ilanga likhuph' inyok' emgodini.
          21       Wen' awuzum' uyazunyelwa,
          22       Wen' awugubh' uyagujelwa,
          23       Usidzwili selawulo KwaNdebele,
          24       Ngitjho nobutjhontjhwani bulawulwa nguwe.
          25       Ubhalelwa kukufa kwaphela.
          26       Khula kosi!
          27       Nzinza kosi!
          28       Busa Ngwenyama!
          29       Bayethe mtjhade!
          30       Bayethe KwaMhlanga!

          13.2.1       Buyelela utlole umuda ongenzasi lo kodwana ujamiselele igama
                       elithalelwe kiwo ngalelo elilijameleko.

                       Ebusuku ugeja ngeenkwekwezi.                                         (1)

          13.2.2       Rhunyeza ngomuda OWODWA ummongo omunyethwe yindima
                       yesi-2 yesibongo esingehlesi.                                        (2)

          13.2.3       Tlola umhlobo wesithombe-ngqondo osetjenziswe        yimbongi
                       emudeni wama-24 wesibongo esingehlesi.                               (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            20                DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                           NSC

          13.2.4       Hlathulula okunqotjhwe yimbongi ngomuda we-9 ukuya kewe-10
                       wesibongo esingehlesi.                                              (2)

          13.2.5       Ucabanga bona kungebanga lani imbongi ingathekise indawo
                       yaKwaMhlanga   neNgwenyama     yesitjhaba   eembongweni
                       ezingehlezi.                                                        (2)

          13.2.6       Coca ngokuphumelela kwembongi ukusebenzisa isithombe-
                       ngqondo esiveza tjhatjhalazi ummongondaba wekondlo le.              (2)
                                                                                           [25]

                                                       IMITLOMELO YESIGABA B:              25

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          21                 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                         NSC

ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA

YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
        OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
        umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI emdlalweni.

                                          NOFANA

              Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo
              lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.
              Kilesisigaba kuneencwadi EZINTATHU zemidlalo: IBHUDANGO LAMI,
              UMBANGO KANZUNZA NOMANALA KANYE NEFINDO. Khetha incwadi
              EYODWA uphendule ngayo umbuzo OWODWA.

UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Imidlalo yakhiwa ngeenkulumo-pendulwano bese kuthi ngemva kwazo kube
nesenzeko nofana izenzeko ezilandela ikulumo-pendulwano leyo. Akhe ucoce
ngekulumo-pendulwano eyaba phakathi koMbulawa nababelethi bakhe, uMbulawa
nelutjha, iinsebenzi ezibabantu abadala nezibabantu abatjha bese uveza isenzeko
nofana      izenzeko    ezilandela  ikulumo-pendulwano     ngayinye.  Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                          [25]

UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI F

ABADALA: (Bahlezi phasi.) Ragela phambili ndodana silalele.
MBULAWA: (Uragela phambili.) Ilutjha lithi libuza bona sele nizwile ngokwehlakalele
         bakwaMasuku na?
MBONANI: (Ujamele abadala.) Nange nibuza manqophana nesifo esele sivele
         kwaMasuku ipendulo yethu ithi iye.                                         5
MBULAWA: Iye sibuza manqophana naso isifo bobaba. Ilutjha lithi libuza bona nithini
         ngokuqothwa komfelokazi kaNomzana uMasuku, nangokuhlongakala
         kwendodana yakhona?
MBONANI: (Ngokutshwenyeka.) Sibuhlungu khulu ngento evelele bakwaMasuku.
         Asazi bona singathathani siyihlanganise nani bona uMathumbu alise 10
         igadango lokuqotha umndeni kaMasuku.
MBULAWA: (Ngokutshwenyeka.) Ngiyathemba bakwethu bona nisakhumbula
         bonyana ubaba uMasuku wahlongakalela khona eplasinapha?
ABADALA: (Ngokutshwenyeka.) Siyakhumbula ndodana. Sisakhumbula nokobana
         wahlongakala ngebanga lokusikwa mtjhini obhulako.                          15

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          22                 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                         NSC

MBULAWA: Ngiyathokoza ngombana nisakhumbula bobaba. Namhlanjesi sele
         kuhlongakele indodana yakhona, ebekungiyo eyathatha isikhundla
         sakababa uMasuku eplasini. Nithini-ke ngombana uMathumbu uthethe
         igadango         lokuwuqotha      umndeni    wakwaMasuku  ngombana
         awusenamuntu ongawusebenzela iplasi.                                             20
ABADALA: Asazi bona singaniphendula sithini ndodana.
MBULAWA: Nikhumbule bona into eyenzeke kwaMasuku ingenzeka nanyana kubani
         okhona eplasinapha.
MBONANI: Lapho khona uyibambe ngesibhukwini ndodana.
MBULAWA: Ngiyathemba akekho ongaziko bonyana umfelokazi kababa uMasuku                    25
         unobulwele besifuba somoya. Angekhe akwazi ukusebenza iplasi. Alo-ke
         uMathumbu umqotha bona ayephi begodu ayokusebenzela ngubani?
MBONANI: Namhlanjesi khona ubuza into ephilako ndodana. Okubuhlungu
         kukobana asazi bona singathini.
MBULAWA: Kungenziwani engenza bona uMathumbu atjhugulule igadango asele                   30
         alithathele umndeni kababa uMasuku.
MBONANI: Asazi bona kungenziwani ndodana. Phela kade khulu ayenza into le.
         Akathomi emndenini wakwaMasuku lo wodwa. Mthethwakhe wakade
         nisesebancani nina.
MBULAWA: Ilutjha lithi sele kusikhathi sokobana kuphele lokho.                            35
MBONANI: Salinga sahluleka ndodana.
MBULAWA: Ukubhalelwa akusikukhwela intaba bobaba.
ABADALA: Alo-ke nina benibona bonyana kwenziweni?
MBULAWA: Thina besithi kungaba njani nange kunganghalwa umsebenzi khona
         uMathumbu azokwazi ukutjhugulula igadango asele alithathele umndeni              40
         kababa uMasuku.
                                                                        [Ikhasi 20–21]

15.1      Tlola unobangela wokuqotjhwa komndeni wakwaMasuku eplasini lakaVenter.           (1)

15.2      Ukwalela kwakaMathumbu ilutjha ukobana lifunde kuphikisana naliphi
          ilungelo ngaphakathi komThethosisekelo weSewula Afrika?                          (2)

15.3      Tlola igadango elathathwa lilutjha ngomnqopho wokukhombisa uMathumbu
          bona alikhambisani negadango alithetheko lokuqotjha umfelokazi kaMasuku.         (2)

15.4      Tlola into EYODWA eyenziwa nguJooste nebufakazi bokobana uyingcenye
          yamakhuwa aziimpurelani nanyana yena angazange abe lilunga lehlangano
          yeSikakarele.                                                                    (2)

15.5      Rhunyeza       ummongo      wekulumo-pendulwano eyaba phakathi
          kwakaMathumbu, uTjhili noMbonani ngemva kobana ilutjha lethule
          iinghonghoyilo zalo kuMathumbu.                                                  (1)

15.6      Ngokurhunyezweko tlola okwakumunyethwe ziindaba ebezethulwa mrhatjhi
          uGabhogo ngamakhetho.                                                            (2)

15.7      Ingabe ikulumo-pendulwano engehla le isivezela uMbulawa amumuntu
          onjani? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.                           (2)

15.8      Ucabanga bona kungebanga lani iinsebenzi ezibabantu abadala zingakghoni
          ukulwisana neenqunto ezithathwa nguMathumbu naphezu kobana zilazi
          iqiniso?                                                                         (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           23                  DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                          NSC

15.9      Phendula isitatimende esingenzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo iqiniso bese
          usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          Nasiyelela indlela iinsebenzi ezibabantu abatjha egade zilwa ngayo
          emdlalweni lo, singatjho bona ngiyo into ebeyenza uMathumbu aqinise ihloko
          angafuni ukulalela iinlilo zeensebenzi.                                           (2)

15.10     Ngaphandle kokugidinga ukubulawa kweembotjhwa zombanganarha,
          ucabanga bona ngisiphi esinye isizathu esingabenza basele ibhurendi?              (2)

15.11     Khetha ipendulo enembako kezingezasi bese uqedelela ngayo umutjho
          olandelako.
          UNaidoo nakacoca noMbulawa uthi wabaleka eSewula Afrika ngombana
          amapholisa begade amfunela umlandu wokuthiya isithuthumbisi ...
          A      esithabathabeni seentolo.
          B      esikolweni esasifunda abentwana bamakhuwa kwaphela.
          C      etatawini lakamakhakhulwararhwe.
          D      etatawini lebholo erarhwako.                                               (2)

15.12     Nawuyelela indlela uMathumbu aphatha ngayo iinsebenzi zakhe emdlalweni
          lo ingabe uyayisola nofana awuyisoli? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu
          ELILODWA.                                                                         (2)

15.13     Ingabe ucabanga bona uTjhili bekafanele nofana bekangakafaneli
          ukuhlathululela uMathumbu ngebhudango lakaMbulawa lokuba mjameli
          wamalungelo wobuntu?                                                              (2)

15.14     Coca ngesizinda sesikopilo esivela esabelweni esibizwa bona kuKwaNdebele
          nekukulapho umndeni wakaTjhili wafudukela khona.                                  (1)
                                                                                            [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             24                  DBE/Febherbari–Matjhi 2018
                                            NSC

UMBUZO 16 (UMBUZO OMUDE)

UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni

Imidlalo yakhiwa ngeenkulumo-pendulwano bese kuthi ngemva kwazo kube
nesenzeko nofana izenzeko ezilandela ikulumo-pendulwano leyo. Akhe ucoce
ngekulumo-pendulwano eyaba phakathi koNzunza noNanasi, koNzunza noMusi
nekulumo kayedwana kaNzunza bese uveza isenzeko nofana izenzeko ezilandela
ikulumo-pendulwano ngayinye. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                         [25]

UMBUZO 17 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI G

(UMbangwa noTjhaba bayacoca, inengi liyagida lilindele uNgendu noMlahleki ukobana
bafike nomsusathuli.)

UTJHABA:           Ngikuthulela ingwani Mbangwa mngani. Kambe engikuzwe la kufana
                   poro nento ogade ungihlebela yona.
UMBANGWA:          Mina ngiyindoda engalaliko ehlala ifuna ngombana walala awuzokudla     5
                   litho.
UTJHABA:           Kwamambala kubamba ezumako.
UMBANGWA:          Nepangela ehle ngelila igijima. Okungidanisako kukuthi uManala
                   angimboni kilendawo esikiyo.
UTJHABA:           Uqinisele nami ngimfune ngamehlo kodwana angimboni. Ngiyarareka        10
                   bona ingabe igama lona ulifumene na.
UMBANGWA:          Ngethemba bona ulifumene kodwana ngebanga lokobana uthanda
                   ukuya ebuzimbeni mhlamunye uye khona.
UTJHABA:           Uthi uzakubusa libuseke leli lakaMusi ngombana kwanga akazitjheji
                   lezi zebukhosini.                                                      15
UMBANGWA:          Uqinisile lapho mngani kodwana ngiyakuphikisa kilokho. Kambe ikomo
                   ayihlabi ngobujamo beempondo zayo. Mhlambe sithi uthanda
                   ubuzimba khulu kanti uzoliphatha ngobukhulu ubuhlakaniphi
                   nangepumelelo.
UTJHABA:           Ubuyela emagameni wakho nasisehlathini laKwaMnyamana nawuthi           20
                   angabuya nengwe iphila.
UMBANGWA:          Iye mngani, bengikutjho lokho ngiqinisile ngombana ubukhosi
                   buyasetjenzelwa. Nange unganakghono begodu unganalemuko
                   lobuzimba ungadliwa ziimbandana uphila. Isitjhaba sizasoloko siqale
                   indlela sithi uyabuya nesikhumba sengwe emabala kanti sele             25
                   ufulathelwe ngabaphasi.
UTJHABA:           Nangizwa      lawo   wami     ngiyawaginya    abuyele    kwasifuba.
                   Sengizakuhlala phasi ngithabalale ngilindele okuzakuvela ngemva
                   kokuthi athathe unamrhali.
UMBANGWA:          Ungahlali phasi uthabalale kodwana ukhumbule amagama wekosi athi       30
                   asihlangane besisingathane.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-feb-march-2018/551e9d69-3d08-4b1b-9548-8d8141d314a8) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-feb-march-2018/cf61d12c-616c-47e8-8115-c18892d26fba) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2018/f17ca326-84f6-40d8-9ec0-ebf9ac63a88c) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2018/fd0fa60f-a8e2-4c45-aaed-afaca014decf) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2017/c71a05e8-1640-494c-94fc-d77f17646223) — isiNdebele HL · QP · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2016/707dbdea-2b5c-44ba-aca8-841e639ed01f) — isiNdebele HL · QP · 2016 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024-mg/67a83de1-20e6-4835-9a82-a7f7008cd427) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024-mg/21ddb82d-9b0a-42dc-94ef-8a1c7c053996) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024-mg/65f7950d-ccc9-482e-b011-465dfd9eb653) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isindebele/5f0b0dc6-7b0d-4d24-87c0-9f12a05e2fd8) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isindebele/452c407d-5b22-4680-a8e7-9f7d127094cb) — Memo · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
