# isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2016 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2016, 25 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2016-memo/8a48e3e4-88c9-4b8f-96d0-e22042ef2c18
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 25

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2016-memo/8a48e3e4-88c9-4b8f-96d0-e22042ef2c18)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2016 · isindebele. Memorandum, 25 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 May June 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2016/9102e6da-10e5-4092-8040-936358bd6b27) — QP · 2016 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                    SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                      IMEMORANDAMU

                                                                  IMITLOMELO: 80

                             Imemorandamu le inamakhasi ama-25.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                         Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             2                                DBE/2016
                                    SCE – Imemorandamu

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA

1.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
          tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
          umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa).

2.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
          eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.

3.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
          ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
          newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule
          imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye).

4.        Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
          elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili
          ungayitjheja (Ungayitshwaya).

5.        Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
          lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo.

6.        Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
          elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
          emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.

7.        Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
          Nangabe inani lamagama asetjenzisweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
          umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
          khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa
          igridi namatshwayo wokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).

8.        Imibuzo emifitjhani
          Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
          ipendulwakhe akangajeziswa.

9.        YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
          liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono
          omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo
          esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela
          (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA).

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             3                                DBE/2016
                                    SCE – Imemorandamu

ISIGABA A: IINKONDLO

UMBUZO 1: Umuntu Mumuntu – JN Malobola

Ummongondaba ngilokho imbongi ekhuluma ngakho ekondlweni. Ummongondaba
omunyethwe yikondlo le kunganeliseki komuntu nanyana angazuza kangangani
epilweni. Imbongi ilila ngokobana umuntu uthi nanyana athole okuthileko kodwana
aragele phambili nokufuna okhunye. Okutjho bona iinkanuko neemfiso zakhe azipheli.
Imbongi isebenzise amagama alandelako ukuveza tjhatjhalazi ummongondaba
wekondlo le.
-   Zakhe aziqedwa – imbogi ihlathulula bona umuntu uneenkanuko ezingapheliko.

-   Zakhe azibonwa zoke - imbongi ihlathulula bona       iinkanuko zomuntu angeze
    wazazi zoke.
-   Zinande zivinyilika, inga mamanzi avinyilika – imbongi ihlathulula bona iinkanuko
    zomuntu azipheli, nakabona lokhu uyakufuna. Ngamanye amagama zibonakala
    lokha nakunento ethileko evelako bona nayo uyayifuna.
-   Uneenkanuko zomlambo ogelezako – imbongi ihlathulula bona umuntu lo
    iinkanuko zakhe uyazifumana kodwana akaneliseki.
-   Unehliziyo ede –imbongi ihlathulula bona umuntu akafuni ukubona abantu banento
    yena anganayo, uhlale afuna yoke into ayibonako.
-   Unehliziyo yamarhamaru – imbongi ihlathulula bona umuntu unehliziyo erhalako,
    ehlala ifuna ngaso soke isikhathi nengacabangeli abanye abantu.
-   Iye, alibeke ajame na? Iye, afike aphumule na? – imbongi isebenzise imida
    ebuzako le ukuzalisela bona umuntu akathi nanyana into agade ayifuna sele
    ayifumene bese uyaneliseka kodwana kunalokho uragela phambili nokufuna godu.
-   Wafumbatha uyakakarela – imbongi ihlathulula bona ngendlela ihliziyo yomuntu
    iyide ngakhona akakghoni ukwabela abanye abanganalitho, koke uyakugugudlhela
    kube ngekwakhe yedwa.
-   Avele ngephango, azisule umlomo njengekukhu – imbongi ihlathulula bona umuntu
    nanyana into ayitholile wenza kwangathi akakayitholi. Ukghona ukudla yedwa
    nakasuka lapho akhambe ayokulila nabalambileko.

-   Akafumbathi alayelise, ufumbatha abuyelele – imbongi ihlathulula bona umuntu
    akakghoni ukutjhiyela abanye lokha nakafumene okuthileko, wenza isiqiniseko
    sokobana kuphela koke.
-   Unehliziyo yomgodi ongazaliko – imbongi ihlathulula bona umuntu nalokha
    afumene kodwana ihliziywakhe isakhanuka nanyana isafuna okhunye godu.

Nasiyelela iinhlathululo zemida engehla le singatjho bona imbongi iphumelele
ukusebenzisa amagama aveza tjhatjhalazi ummongondaba ewuhlosileko ngekondlo le.           [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 4

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                     Downloaded from hlayiso.com                 4                                                                                  DBE/2016
                                                                        NSC – Imemorandamu

     Iqhinga                        Ngokudluleleko               Ngokwekghono                    Ngokulingeneko                Ngokusisekelo                   Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO                           6–7                          4–5                               3                           2                               0–1
                            -Umfundi uhlathulule isihloko   -Umfundi utjengise               -lsihloko usizwisise         -Isihloko akakasizwisisi         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo:   ngokungeneleleko begodu         ukuzwisisa isihloko.             bewasihlathulula ngendlela   kuhle.                           azizwakali begodu
Ukungenelela kokunikelwa
                            uwathinte woke amaphuzu                                          ephakathi. Imininingwana     -Ubuyelele amaphuzu              azikanamatheli esihlokweni
kwamaphuzu azwakalako,
ukusekela kanye nelwazi     amayelana nekondlo.             -limpendulo pheze                ayikavezwa yoke.             kezinye iindawo uveze            esinikelweko, kubudisi
lekondlo.                                                   ziyakhambelana nesihloko.                                     namaphuzu angafunekiko.          ukuzilandela ngombana
                            -Uphendule ngendlela ehle                                        -Amaphuzu amanengi           -Akakatloli amaphuzu             azikhambelani nombuzo.
7 IMITLOMELO                khulu. Kunamaphuzu              -lmibono esekelweko ikhona       asekela imibono              azwakalako/Amaphuzu              -Uhlulekile ukunikela
                            amanengi asekelwe               kodwana ayikavezwa yoke          akakavezwa ngendlela         awatlolileko akakasekelwa        iimpendulo ekungizo.
                            ngokunemba begodu               begodu ayikasekelwa              eyanelisako. Unelwazi        kuhle bekwazwakala.              -Amaphuzu ambalwa
                            anqotjhiswe ekondlweni.         njengombana                      elisezingeni eliphasi        -Akayazi kuhle ikondlo Ie.       awanikeleko akakasekelwa.
                                                            bekulindelekile.                 lekondlo.                                                     -Umfundi ikondlo akayazi
                            -Ikondlo uyizwisise kuhle                                                                                                      kuhle.
                            khulu.                          -Kunobufakazi obutjengisa
                                                            bonyana uyayizwisisa
                                                            ikondlo.

ISAKHIWO NELIMI                           3                                              2                                                             1
                            -Umtlolo unesakhiwo esihle      -Umtlolo unesakhiwo esihle       -Bukhona ubufakazi           -lkondlo ayikethulwa             -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana      khulukhulu nokusekelwa          nokusekelwa kwemibono            besakhiwo sekondlo.          ngefanelo.                       kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
nokwethulwa: Ukuzwakala
                            kwemibono okulandelekako.       okulandelekako.                                                                                ngokwanelisako ngesihloko.
kwelimi kanye nokuzwakala                                                                    -Ikondlo ayinakho            -Ukungakahlelwa kuhle            -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu.                 -Isingeniso, isiphetho          -lsingeniso, isiphetho           ukunamathelana               ngikho okwenza                   bokuhlelwa kwesakhiwo
                            neengaba kuhleleke kuhle        neengaba kuhleleke kuhle.        kwamaphuzu begodu            ukulandelana kwamaphuzu          nanyana ukulandelana
3 IMITLOMELO                khulu.                                                           ayilandeleki.                kungezwakali.                    kwamaphuzu.
                                                            -lmibono iyazwakala                                           -Kuneemphoso ezinengi            -Ilimi elisetjenzisweko
                            -lmibono iyazwakala             beyisekelwe kuhle.               -Kuneemphoso ezenziwe        zelimi begodu                    Iisezingeni eliphasi khulu
                            beyisekelwe kuhle khulu.                                         elimini, ekuzwakaleni        nokusetjenziswa kwelimi          begodu alizwakali.
                                                            -Ilimi, ukuzwakala               kwekondlo kanye              okunganembiko kwenza
                            -Ilimi, ukuzwakala              nokwethulwa kwamaphuzu           nekuhlelweni kodwana         umtlolo lo ungezwakali.
                            nokwethulwa kwamaphuzu          kuhle.                           iingaba zakhiwe kuhle.
                            kuhle kutjengisa ukutjhuja
                            kwengqondo.
IRHERHO LAMAMAKSI                       8–10                            6–7                             4–5                           2–3                             0–1
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana
        ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
        Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                     Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2               5                          DBE/2016
                                      SCE – Imemorandamu

UMBUZO 2: Amala – JK Mahlangu

2.1       2.1.1        Umvuzwami kwaba yipi/kukulwa/yinturhu.                        (1)

          2.1.2        Abazonda wena bayaphumelela.                                  (1)

2.2       Endimeni le imbongi isitjela bona amala akananto ehle ngombana lapha
          adlule khona kusala konakele.
          (Umfundi angasirhunyeza ngeyakhe indlela ezwakalako).                      (2)

2.3       Umuda lo uhlathulula bona imbongi seyihlala ikhuluma amala ngaso soke
          isikhathi/ayisakghoni ukuhlala ingakhulumi amala.                          (2)

2.4       Imbongi isebenzise ibuyelelamqondo ukugandelela indlela amala asele
          ayitjhugulule ngayo ekubeni beyimumuntu onganamala nophilisana kuhle
          nabantu.                                                                   (2)

2.5       Imbongi isebenzise isithombe-ngqondo sesenzasamuntu begodu iphumelele
          ukusisebenzisa ngombana ikhalima amala kwanga ikhalima umuntu oyizwako
          noyilaleleko.                                                              (2)
                                                                                     [10]

                                         NOFANA

UMBUZO 3: Langa Lokuthula – JN Malobola

3.1       3.1.1        Themba lekusasa elikhanyako.                                  (1)

          3.1.2         Langa leentjhaba zephasi.                                    (1)

3.2       - Isenzasamuntu.
          - Isifaniso/Isimanyaniso.                                                  (2)

3.3       Omunye nomunye umuntu wabambana noseqadi kwakhe ngesandla benza
          indulunga bathula isikhatjhana nekwaba litshwayo lokubuyisana hlangana
          neentjhaba zoke.                                                           (2)

3.4       Kungombana kwasele kunezipi ezinengi enarheni le, abantu babulalana
          bodwa, khulukhulu abalandeli beenhlangano zombanganarha eSewula
          Afrikapha.                                                                 (2)

3.5       Ngokubona kwami ukuthula okwalethwa lilangeli kwaba ngokwesikhatjhana
          ngombana nasithi siyatjheja namhlanjesi abantu bayabulalana, kunezipi
          hlangana neenhlangano ezihlukahlukeneko zezombanganarha, kunezipi
          zemakhaya nezobuhlanga.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).            (2)
                                                                                     [10]

                                         NOFANA

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                          Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              6                                 DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

UMBUZO 4: Intatha – JK Mahlangu
4.1       Ifanatjhadangwaqa/Ifanamdumo.                                                    (1)

4.2       Sakhohlw' ubumbi bokufa.                                                         (1)
4.3       4.3.1        Igama.                                                              (1)

          4.3.2        Ithando.                                                            (1)
4.4       Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana ngombana iratharatha
          ngokulahlekelwa/ngokuhlongakalelwa     sithandwa   sayo  uNomalanga
          nangendlela abantu bangayizweli ubuhlungu ngayo.                                 (2)

4.5       Imbongi isitjela bona iyazikhakhazisa ngesithandwa sayo uNomalanga.              (2)

4.6       -  Ummongondaba wekondlo le uyakholweka ngombana abanye abantu
             kuyabathabisa ukuhlukana kwabantu abathandanako, ukuthi abantu
             labo bahlukene ngombana omunye ahlongakele abanandaba nakho
             lokho khulukhulu nababazondako.
          - Ummongondaba omunyethwe yindima le awukholweki ngombana
             akunabantu abangathatjiswa kuhlongakala komunye umuntu nanyana
             begade bangazwani naye.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                                (2)
                                                                                           [10]
                                        KANYE

UMBUZO 5:

5.1       Ivumelwano-thoma.                                                                (1)
5.2       - Isithiyeleli/Isezura.
          - Isenzasamuntu.
          - Umqondophikisana.
          - Ibuyelelangwaqa.
          (Ipendulo EYODWA kezingehla).                                                    (1)
5.3       Kilendima imbongi inyefula nofana iphoqa ukufa/Imbongi inqophe ukusivezela
          ubumbi nofana isihlungu esilethwa kukufa.
          (Umfundi angarhunyeza ngeyakhe indlela kodwana kuvele ukungathandeki
          kokufa).                                                                         (2)

5.4       Imbongi ihlathulula bona abantu bahlala basifa ngaso soke isikhathi kodwana
          ukufa akwaneliseki nofana akusuthi.                                              (2)
5.5       Imbongi ingathekise ukufa nepisi ngombana ipisi nayibona umuntu icabanga
          ukumbulala, njeke nokufa nasele kufikile emuntwini kuyamthatha/
          kuyambulala.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                                (2)
5.6       Endimeni le imbongi ikhuluma ngokobana abantu bahlangahlanganiswa
          kukufa okukhona nokwenzeka ephasinapha, njeke sese bazifunela ipilo
          yeZulwini/yokukholwa ngombana yona inganakufa kodwana inokuphila
          kwaphakade.                                                                      (2)
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                  [10]
                                                       IMITLOMELO YESIGABA A:              30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 7

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com                   7                                                                                DBE/2016
                                                                         SCE – Imemorandamu
ISIGABA B: INOVELA
UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Iqhinga                              Ngokudluleleko                    Ngokwekghono                 Ngokulingeneko              Ngokusisekelo               Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                           12–15                             9–11                          6–8                         4–5                          0–3
                                - Uphendule umbuzo kuhle         - Utjengise ukuzwisisa          - lsihloko usizwisise      - lsihloko usizwisise       - Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:        khulu: 14–15.                    isihloko.                       bewasihlathulula           bewasihlathulula            azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko         - Uhlathulule isihloko                                             ngendlela elingeneko       ngendlela ephakathi         azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.            ngokungeneleleko begodu        - limpendulo pheze                kodwana imininingwana      kodwana imininingwana       esinikelweko, kulikhuni
                                  uwathinte woke amaphuzu          ziyakhambelana nesihloko.       ayikavezwa yoke.           ayikavezwa yoke.            ukuzilandela nanyana
                                  amayelana nomtlolo.                                                                                                     azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                   - Uphendule umbuzo kuhle:        - lmibono esekelweko ikhona     - Amaphuzu amanengi        - Amaphuzu amanengi
                                  12–13                            kodwana ayikavezwa yoke         asekela imibono            asekela imibono           - Uhlulekile ukunikela
                                                                   begodu ayikasekelwa             akakavezwa ngendlela       akakavezwa ngendlela        iimpendulo ekungizo.
                                - Uphendule ngendlela ehle.        njengombana                     eyanelisako.               eyanelisako.              - Amaphuzu ambalwa
                                - Kunamaphuzu amanengi             bekulindelekile.                                                                       awanikeleko akakasekelwa.
                                  asekelwe ngokunembako                                          - Unelwazi elisezingeni    - Unelwazi elisezingeni     - Umtlolo akawazi.
                                  anqotjhiswe emtlolweni.        - Kunobufakazi obutjengisa        eliphakathi lomtlolo.      eliphasi lomtlolo.
                                                                   bonyana umtlolo
                                - Umtlolo uwuzwisise kuhle         uwuzwisisile.
                                  khulu.
ISAKHIWO NELIMI                             8–10                              6–7                          4–5                         2–3                            0–1
                                - Umtlolo uhleleke kuhle.        - lsakhiwo esihle               - Bukhona ubufakazi        - Isakhiwo asikathulwa      - Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa              Kunesingeniso, iingaba           nokusekelwa kwemibono           besakhiwo somtlolo.        ngefanelo.                  kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                         nesiphetho ezisezingeni          okulandelekako.                                                                        ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela         elihle khulu.                                                  - Umtlolo awunakho         - Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni.                                         - lsingeniso, iingaba             Ukunamathelana             ngikho okwenza            - Abukho ubufakazi
                                - Kunokuthuthuka                   nesiphetho kuhleleke kuhle.     kwamaphuzu begodu          ukulandelana                bokuhlelwa
                                  kwamaphuzu begodu                                                awulandeleki.              kwamaphuzu                  kwesakhiwo nanyana
10 IMITLOMELO                     azwakala kuhle.                - lmibono ivezwe                                             kungezwakali.               ukulandelana kwamaphuzu
                                                                   beyasekelwa yezwakala.        - Kuneemphoso
                                - Ilimi, ukuzwakala                                                ezenziweko elimini,      - Kuneemphoso               - Ilimi elisetjenzisweko
                                  nokwethulwa kwamaphuzu         - Ilimi, ukuzwakala               ekuzwakaleni               ezinengi zelimi begodu      Iisezingeni eliphasi khulu
                                  kuhle bekutjengisa ukutjhuja     nokwethulwa kwamaphuzu          kwendaba kanye             nokusetjenziswa kwelimi     begodu alizwakali.
                                  kwengqondo.                      kuhle.                          nekuhlelweni.              okunganembiko kwenza
                                                                                                                              umtlolo lo ungezwakali.
                                                                                                 - Iingaba zakhiwe kuhle.
IRHERHO LEMITLOMELO                        20–25                             15–19                        10–14                        5–9                            0–4
YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
             ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
             Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak-nelim (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                    Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             8                                 DBE/2016
                                    SCE – Imemorandamu

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6

Ummongondaba ngilokho nofana yindaba umtloli asuke akhuluma ngayo enovelini
yakhe. Imilayezo kukwenzeka kwezinto ezithileko umtloli asuke afuna ukuzidlulisela
kithi bona sihlale sazi ukobana ziyenzeka. Ngamanye amagama umlayezo ngilokho
umtloli afuna bona sihlale sikwazi bona kuyenzeka epilweni, njeke sifanele singarareki
nasikubona kusenzeka. Ukukholweka kommongondaba kufaka hlangana ukuzibuza
bona into ekukhulunywa ngayo enovelini kuyinto engenzeka kwamambala na.
Ummongondaba wenovela le kutjhayisana kwekambiso yesintu yokwabiwa kwamafa
womuntu ongasekho nekambiso yesikhuwa bese umlayezo kuba kukobana ikambiso
yokwabiwa kwelifa ngesikhuwa inamandla nayiqathaniswa neyesintu.

Ngekambiso yesintu kuyenzeka bona ilifa lakanomzana lisalela izibulo nakangasekho
bese kuba ngilo elibonako bona lilabelana njani nabentwana bakwabo. Ngekambiso
yesikhuwa unomzana wenza isifiso asaphila ngelifa lakhe bona labiwe njani. Enovelini
le uBongwe waba ilifa lakhe ngekambiso yesikhuwa kanti uMavela bekalindele bona
kuzakuba nguye osala alilawula njengezibulo. Indlela uBongwe enza ngayo isifiso
ngelifa lakhe yayirarhela uMavela ngaphandle. UBongwe wathi ilifa lakhe lidliwe
ngefundo nekuyinto uMavela aye angayifuni nalapha ikhambe khona. Lokho kwaba
siqabo esikhulu endleleni kaMavela yokuzibusisa ngelifa lakhe bekwafika lapha
alithatha khona ngokuleba.

Ngemva kobana aphumelele ukuleba wabanetjhudu elimbi ngokobana ahlangane
nemigulukudu edlula yena, uSkhosana noMasango. Bathengisa ezinye zeenkomo
ezazetjiwe kodwana nakunguMavela azange bamnikela ngitjho nopeni onzima. Kwathi
kusenjalo uSkhosana wathola incwadi emmemela efandisini ngetjhudu uMavela
wayibona bekwavunyelanwa bona kuzakulayitjhwa itjhumi leenkomo liyokuthengiswa
khona bese imali yazo yoke iya kuMavela. AboMavela banoSkhosana baya efandisini
nje abazi bona amapholisa selabalinde ngaphambili. Mbala bafika efandisini bekwafika
lapha iinkomo zabo zimenyezelwa khona. Zathengwa ngemali enengi kunazo zoke
iinkomo ezazithengiswa efandisini ngalelo langa ngombana zazinonile begodu zizihle.
Okubuhlungu kukobana uMavela azange athole litho emalini leyo bewagcina
ngokobana abotjhwe kanye nabakhambisani bakhe.

Ummongondaba lo uyakholweka ngombana vele banengi abantu abangafuni
ukuzenzela bese bathembela emafeni wababelethi babo. Kuyenzeka bona umuntu athi
nakabhalelwa kuthola ilifa lakwabo ngesimanga somthetho, adanele ekutheni alebe
bese ekugcineni uyabotjhwa njengombana sibone kusenzeka ngoMavela.

Umlayezo esiwutholako la kukobana ukwabiwa kwelifa ngekambiso yesikhuwa
kunamandla ukudlula ikambiso yesintu. Lokhu sikutjho ngombana uMavela wazama
ngamandlakhe woke ukulwisana nekambiso yesikhuwa le yokwabiwa kwamafa,
asebenzisa isikhundla sakhe sokuba lizibulo kodwana wabhalelwa. Wagcina acabanga
ukuleba nakhona kwabhala bewagcina asejele.

Ngobufitjhani singatjho bona umlayezo wenovela le kusazisa bona isifiso somuntu
ongasekho asitjhugululwa lula begodu sifanele silandelwe njengombana sinjalo.
Ngalokho singatjho bona umtloli wenovela le uphumelele ekusethuleleni
ummongondaba okholwekako nonomlayezo ozwakalako.
(Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako).

                                               Inani lamagama asetjenzisweko: 358          [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              9                               DBE/2016
                                     SCE – Imemorandamu

                                       NOFANA

UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB Skhosana

7.1       KukwaMtshweni.                                                                 (1)

7.2       Kuthiwa mhlana abekwako kwasele kuziimveke ezimbili kuthonyiwe ukudliwa
          ihlobo kilabo abatjalileko.                                                    (1)

7.3       Wathi kufanele abuye azokubona bona wenzani ngefuyo kayise ezele
          iimbaya le.                                                                    (1)

7.4       Ngethi uyise wenza isifiso ngelifa lakhe bona lidliwe ngefundo.                (2)

7.5       Uligqwetha elijamele ilifa lakamufi uBongwe/Uligqwetha uBongwe enza kilo
          isifiso ngelifa lakhe asaphila.                                                (1)

7.6       - Kukobana ngokwakhe isikolo akasithandi.
          - Kukobana besele amdala.
          - Kukobana sele athethe umfazi.
          - Sele anabantwana.
          - Sele anomuzi.
          (Zimbili iimpendulo kezingehla).                                               (2)

7.7       Wathi nakabona iinkomo 'zakhe' zithengwa ngenani eliphezulu wathaba khulu
          bewasuka lapho weqela eqadi, wagida bewadatjukelwa naziimpahla.                (2)

7.8       UJali wayenqophe bona uMavela angeze ayithola njengokuzwana kwabo
          imali yeenkomo zakwabo, kufanele yena noMasango kube khona ezinye
          abazithengisela zona uMavela angazi/Kudliwa izinto zomuntu osidlhayela.        (2)

7.9       Mnqopho wokobana athi mhlana beba zakwabezi banaboSkhosana kungabi
          yindaba etja yokwetjiwa kweenkomo kunina, azi bona uMavela wakhe watjho,
          njeke lokho kuzokwenza bona angasolelwa.                                       (2)

7.10      Kukobana atshaye iinkomo zakhe ngetshayo elithi; 'U-70-2-85LL' nelithi
          nawulitjhugululela esiNgisini lithi, 'YOU GO TO HELL' nokutjho bona umuntu
          otshwenyana nazo uzakuya kwasathana.                                           (2)

7.11      - Ngiyavumelana nesitatimendesi ngombana uBongwe ubavele azi bona
            uMavela akasithandi isikolo, njeke bekazi bona nakangathi ilifa lakhe
            lidliwe ngokuya esikolweni angeze athola litho ngombana angeze aye.

          - Angivumelani nesitatimendesi ngombana uBongwe naye bekuyindlela
            afuna bona ilifa lakhe lidliwe ngayo, njeke uMavela bekangalidla naye
            nabe gade angalandela indlela uyise athe lidliwe ngayo, bengeze alelwa
            mumuntu.
          (Umfundi angayibeka ngawakhe amagama azwakalako azakwamukelwa).                (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            10                                 DBE/2016
                                    SCE – Imemorandamu

7.12      - Yikambiso ehle ngombana izibulo ngilo elingena emanyathelweni
            kanomzana wekhaya nakangasekho, njengokuthi nangabe kukhona
            abentwana abangakenzelwa amasiko nokhunye, ngilo elisala libagcinela.

          - Yikambiso embi ngombana abanye basuke bathathe koke
            bangasacabangela abanye abentwana njengombana uMavela gade
            azimisele ukwenza nje.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukeleka).                 (2)

7.13      Umlayezo wenovela le ngowokobana sifanele silungiselele ikusasa
          labentwabethu sisaphila ukwenzela bona bangatlhagi nasele singasekho.
          Lokhu ngikususela esenzweni sakaBongwe sokwenza isifiso ngelifa lakhe
          ngombana nangathana azange asenza uMavela bekazokuthatha koke bese
          uMhlekwa banoHleziphi basala badosa emhlweni.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                  (2)

7.14      - Ngiyamsola uMavela ngombana unina wamtjela ngesifiswesi begodu
            naye ngokwakhe waya ema-ofisini waboDladla bamtjela bona bajameli
            abasebenza ngamafa wabantu abangasekho, njeke bekafanele abone
            lapho bona mbala indaba yesifiso ayitjelwe ngunina le iliqiniso bese ubona
            ngamanye amehlo.

          - Angimsoli uMavela ngombana esikhathini sanamhlanje sebabanengi
            abadlelezeli, njeke kungenzeka bona aboDladla bazibiza ngamagqwetha
            kaBongwe nje kanti bamikhwenende ekhambe idlelezela abantu amafa
            wabo ngokwazi bona abanikazi abasekho.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                  (2)

7.15      Umtloli uphumelele ukusethulela isihloko senovela le ngombana ekugcineni
          sivezelwe umlingisi oyikutani akhuluma amagama athi, 'Mbala Ngubaba'
          nekumagama egade aqinisekisa bonyana sewuyakholwa bona isifiswesi
          senziwe nguyise.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                  (1)
                                                                                           [25]

                                      NOFANA

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 11

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com                 11                                                                                DBE/2016
                                                                        SCE – Imemorandamu
ISIGABA B: INOVELA
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
IGRIDI YOKUTSHWAYA I-ESEYI
Iqhinga                             Ngokudluleleko                    Ngokwekghono                 Ngokulingeneko              Ngokusisekelo               Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                             9–11                          6–8                         4–5                          0–3
                               - Uphendule umbuzo kuhle         - Utjengise ukuzwisisa          - lsihloko usizwisise      - lsihloko usizwisise       - Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:       khulu: 14–15.                    isihloko.                       bewasihlathulula           bewasihlathulula            azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko        - Uhlathulule isihloko                                             ngendlela elingeneko       ngendlela ephakathi         azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.           ngokungeneleleko begodu        - limpendulo pheze                kodwana imininingwana      kodwana imininingwana       esinikelweko, kulikhuni
                                 uwathinte woke amaphuzu          ziyakhambelana nesihloko.       ayikavezwa yoke.           ayikavezwa yoke.            ukuzilandela nanyana
                                 amayelana nomtlolo.                                                                                                     azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                  - Uphendule umbuzo kuhle:        - lmibono esekelweko ikhona     - Amaphuzu amanengi        - Amaphuzu amanengi
                                 12–13                            kodwana ayikavezwa yoke         asekela imibono            asekela imibono           - Uhlulekile ukunikela
                                                                  begodu ayikasekelwa             akakavezwa ngendlela       akakavezwa ngendlela        iimpendulo ekungizo.
                               - Uphendule ngendlela ehle.        njengombana                     eyanelisako.               eyanelisako.              - Amaphuzu ambalwa
                               - Kunamaphuzu amanengi             bekulindelekile.                                                                       awanikeleko akakasekelwa.
                                 asekelwe ngokunembako                                          - Unelwazi elisezingeni    - Unelwazi elisezingeni     - Umtlolo akawazi.
                                 anqotjhiswe emtlolweni.        - Kunobufakazi obutjengisa        eliphakathi lomtlolo.      eliphasi lomtlolo.
                                                                  bonyana umtlolo
                               - Umtlolo uwuzwisise kuhle         uwuzwisisile.
                                 khulu.
ISAKHIWO NELIMI                            8–10                              6–7                          4–5                         2–3                            0–1
                               - Umtlolo uhleleke kuhle.        - lsakhiwo esihle               - Bukhona ubufakazi        - Isakhiwo asikathulwa      - Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa             Kunesingeniso, iingaba           nokusekelwa kwemibono           besakhiwo somtlolo.        ngefanelo.                  kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                        nesiphetho ezisezingeni          okulandelekako.                                                                        ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela        elihle khulu.                                                  - Umtlolo awunakho         - Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni.                                        - lsingeniso, iingaba             Ukunamathelana             ngikho okwenza            - Abukho ubufakazi
                               - Kunokuthuthuka                   nesiphetho kuhleleke kuhle.     kwamaphuzu begodu          ukulandelana                bokuhlelwa
                                 kwamaphuzu begodu                                                awulandeleki.              kwamaphuzu                  kwesakhiwo nanyana
10 IMITLOMELO                    azwakala kuhle.                - lmibono ivezwe                                             kungezwakali.               ukulandelana kwamaphuzu
                                                                  beyasekelwa yezwakala.        - Kuneemphoso
                               - Ilimi, ukuzwakala                                                ezenziweko elimini,      - Kuneemphoso               - Ilimi elisetjenzisweko
                                 nokwethulwa kwamaphuzu         - Ilimi, ukuzwakala               ekuzwakaleni               ezinengi zelimi begodu      Iisezingeni eliphasi khulu
                                 kuhle bekutjengisa ukutjhuja     nokwethulwa kwamaphuzu          kwendaba kanye             nokusetjenziswa kwelimi     begodu alizwakali.
                                 kwengqondo.                      kuhle.                          nekuhlelweni.              okunganembiko kwenza
                                                                                                                             umtlolo lo ungezwakali.
                                                                                                - Iingaba zakhiwe kuhle.
IRHERHO LEMITLOMELO                       20–25                             15–19                        10–14                        5–9                            0–4

YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
             ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
             Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                   Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            12                                 DBE/2016
                                    SCE – Imemorandamu

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8

Ummongondaba ngilokho nofana yindaba umtloli asuke akhuluma ngayo enovelini
yakhe. Imilayezo kukwenzeka kwezinto ezithileko umtloli asuke afuna ukuzidlulisela
kithi bona sihlale sazi ukobana ziyenzeka. Ngamanye amagama umlayezo ngilokho
umtloli afuna bona sihlale sikwazi bona kuyenzeka epilweni, njeke sifanele singarareki
nasikubona kusenzeka. Ukukholweka kommongondaba kufaka hlangana ukuzibuza
bona into ekukhulunywa ngayo enovelini kuyinto engenzeka kwamambala na.
Ummongondaba wenovela le kusihlathululela bona nakunento ekutshwenyako
emmoyeni kodwana ungatjeli abanye abantu, khulukhulu labo otjhidelene nabo
ungagcina uzibulele. Umlayezo esiwuthola kummongondaba lo kukobana nakunento
engakuphathi kuhle epilweni kuhle bona uyikhulume, khulukhulu emuntwini otjhidelene
naye ngombana lokho kuzokwenza utjhaphuluke emmoyeni.

Umtloli wenovela le usitjela ngesokana elazibulalela bona uKholiwe akaphumeleli
ukuthandana nalo. Abantu ngokungazi iqiniso, bazitjela bona uZondani lo uzibulele
ngesibanga sokobana uKholiwe amtlhalile. Isenzwesi senza bona uKholiwe azondwe
ngiwo woke umuntu begodu lokho kwambangela bona angasaba nokuthula emmoyeni.
UKholiwe wabafisa ngathana abantu laba bangathola iqiniso lendaba le kodwana
lokho azange kwenzeka. Indaba le yamphatha kumbi uKholiwe kangangokuthi wathi
nalokha nasele atjhadile, anabentwana azange isuke engqondwenakhe. UMuzi
wazama ukumbuza bona umrarwakhe yini kodwana wabhalelwa kukumhlathululela
ngombana azange amtjela yona kwasekuthomeni nabahlanganako. Esikhundleni
sokobana uKholiwe aphandlisele ithumbeli wabona kungcono ayokubawa
umnganakhe uSipho, owabazi ngendaba le kodwana izinto azange zimkhambele
ngendlela ebekahlele ngayo. Indaba le ithe nasele ivele kancani uKholiwe wakhetha
ukuzibulala ngombana azihlulela bona azange athembeke endodenakhe.

Ummongondaba wenovela le uyakholweka ngombana vele kuyenzeka bona abantu
bakuthomelele ngamala nofana ngento ongayaziko bekufike lapha into abayitjhoko
ngawe ifaneleka khona. Kanengi into navane imamala kodwana abantu bangakuboni
lokho kuzwisa ubuhlungu begodu abanye abantu bayabhalelwa kukghodlhelela
bekufike lapha umuntu azikhupha khona umphefumulo, njengombana sibone
kusenzeka ngoKholiwe enovelini le. Kuliqiniso bona sibabantu siba nobudisi bokobana
sitjele abalingani bethu ngezinye zezinto ezisiphethe kumbi, khulukhulu nangabe
zizinto ezenzeka esikhathini esadlulako, singakathandani nabo. Njeke akusirari
nasibona uKholiwe anobudisi bokuhlathululela uMuzi ngendaba kaZondani le.

Umlayezo wokuthoma ovezwa sisehlakalo esisisa kummongondaba lo kukobana
sibabantu singokwamukela lokha izinto nazingenzeki ngendlela esifisa ngayo. Lokhu
sikususela ekutheni nangathana uZondani wamukela bona uKholiwe akamthandi,
bengekhe azibulala bekufike lapha uKholiwe azondwa khona mphakathi bewumthathe
njengombulali. Umlayezo wesibili esingathi utholakala kummongondaba ngothi
nakunento ekuphethe kumbi epilweni ufanele uyabelane nabantu, otjhidelene nabo
ukuze utjhaphuluke emmoyeni. Lokhu sikutjho ngombana nangathana uKholiwe waba
nesibindi sokutjela uMuzi indaba le, uMuzi bekazomsekela njengomkakhe begodu
lokho bekuzomenza abe nesibindi sokuhlala nayo bekufike lapho kuvela khona iqiniso.

Ngokuyelela ihlathululo engehla le kuyabonakala bona umtloli wenovela le usebenzise
ummongondaba okholwekako noletha umlayezo ozwakalako ebafundini bayo.
(Otlolako angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako).

                                               Inani lamagama asetjenzisweko: 384          [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            13                               DBE/2016
                                    SCE – Imemorandamu

                                      NOFANA

UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana

9.1       Lithando lakaKholiwe/Kuthandana noKholiwe/Kuthandwa nguKholiwe.                   (1)

9.2       Ngutitjherakhe/Bekafundisa esikolweni lapha bekufunda khona uKholiwe.             (1)

9.3       She stoops to conquer.                                                            (1)

9.4       UZondani watjela uKholiwe bona isikhathi ekuphilwa kiswesi sifuna ifundo
          khona umuntu azokukghona ukuvikeleka.                                             (2)

9.5       Sikhundla sokuba lisekela lakahlokokulu.                                          (1)

9.6       Kukobana babembalekisela umalumakhe kaZondani, uManghope ngombana
          besele akwazi eMamelodi lapha kwakuqatjhe khona uKholiwe, njeke
          bebacabanga bona angazomsahlela ebusuku ambulale.                                 (2)

9.7       UKholiwe wathi yena ufuna ukutjhada nomuntu ofundileko begodu nomaziko
          uZimu.                                                                            (2)

9.8       Asitjela bona umumuntu owamukelako nakazifumana enze iphoso ngombana
          wawakhuluma ngemva kobana alemukile bona wabegade aphikisa uKholiwe
          ngento engekho.                                                                   (2)

9.9       - Besifanele ngombana akekho umuntu ongaragela phambili nokubhadelela
            umuntu iindleko zesikolo azi bona umbulali, njeke uyise kaKholiwe
            bekanelungelo naye lokuqunta ukubhadelela uKholiwe.

          -   Besingakafaneli ngombana wasuke wathatha isiquntwesi angakezwa
              iqiniso lendaba le, ngamanye amagama azange azinikele isikhathi
              sokobana ezwe ihlangothi lakaKholiwe wavele wezwa ngabantu
              bakhuluma naye wavumelana nabo.                                               (2)

9.10      Ngiyaphikisana nesitatimendesi ngombana wathi nakafika eDaveyton
          wathandana      noDavi  nanyana  kwathi    ngokukhamba      kwesikhathi
          wamtlhala/Wathandana noMuzi bekwafika la batjhada khona iqiniso lendaba
          lilokhu lingakaveli.                                                              (2)

9.11      Umnqopho womtloli kusivezela bona abomma besambatho nanyana
          bamakholwa nje kodwana kunesikhathi lapha bathatha khona ihlangothi
          ngaphandle kobana bafunisise ngesiqiniseko sendaba ethileko/kunesikhathi
          bathathe izinto ngokwenyama, ingasi ngokulawulwa mummoya wokukholwa.              (2)

9.12      Ngingathi kungebanga lokobana wayefuna bona uZondani angahlongakali
          angakavezi iqiniso lokobana uzibulaleleni ngombana wathi nakaphaphamako
          watlolela unina incwadi etjhoko bona bangasale basola uKholiwe
          ngokuzidumuza kwakhe ngombana bebangathandani.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                   (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            14                               DBE/2016
                                    SCE – Imemorandamu

9.13      Ngomlingisi onguThembi ngifunde bona ngingokuthathela izinto engizitjelwa
          nofana engizinikelwa ngabanye abantu ehloko bengenze njengombana
          ngilayelwa. Lokhu ngikususela endabeni yokobana uZondani wanikela
          uThembi incwadi eyayihlathulula ngokuzibulala kwakhe bona ayinikele unina
          kodwana yena azange akwenze lokho bekwafika lapha abantu bazithathela
          khona isiqunto sokuzonda uKholiwe ngokuzicabangela bona ungunobangela
          wokuzidumuza kwakaZondani.                                                    (3)

9.14      Umtloli uphumelele ukusivezela umlingisi oyikutani, uKholiwe bewasivezela
          nomraro aqalene nawo wokobana athi azokulotjolwa bese umalumakhe atjele
          uMuzi bona amphathe kuhle ngombana watlhaga khulu nakasakhulako,
          angatlhagi nanyana sele asemzinakhe/Umrarwakhe ubonakala lokha nakufika
          uSipho athi kuye bekangasathembi bona usazakutjhada ngemva
          kwesehlakalo sakaZondani.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).               (2)
                                                                                        [25]

                                                         IMITLOMELO YESIGABA B:         25

                                      NOFANA

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 15

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com                 15                                                                                DBE/2016
                                                                        SCE – Imemorandamu

SIGABA C: UMDLALO
UMBUZO 10: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
IGRIDI YOKUTSHWAYA I-ESEYI
Iqhinga                             Ngokudluleleko                    Ngokwekghono                 Ngokulingeneko              Ngokusisekelo               Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                             9–11                          6–8                         4–5                          0–3
                               - Uphendule umbuzo kuhle         - Utjengise ukuzwisisa          - lsihloko usizwisise      - lsihloko usizwisise       - Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:       khulu: 14–15.                    isihloko.                       bewasihlathulula           bewasihlathulula            azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko        - Uhlathulule isihloko                                             ngendlela elingeneko       ngendlela ephakathi         azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.           ngokungeneleleko begodu        - limpendulo pheze                kodwana imininingwana      kodwana imininingwana       esinikelweko, kulikhuni
                                 uwathinte woke amaphuzu          ziyakhambelana nesihloko.       ayikavezwa yoke.           ayikavezwa yoke.            ukuzilandela nanyana
                                 amayelana nomtlolo.                                                                                                     azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                  - Uphendule umbuzo kuhle:        - lmibono esekelweko ikhona     - Amaphuzu amanengi        - Amaphuzu amanengi
                                 12–13                            kodwana ayikavezwa yoke         asekela imibono            asekela imibono           - Uhlulekile ukunikela
                                                                  begodu ayikasekelwa             akakavezwa ngendlela       akakavezwa ngendlela        iimpendulo ekungizo.
                               - Uphendule ngendlela ehle.        njengombana                     eyanelisako.               eyanelisako.              - Amaphuzu ambalwa
                               - Kunamaphuzu amanengi             bekulindelekile.                                                                       awanikeleko akakasekelwa.
                                 asekelwe ngokunembako                                          - Unelwazi elisezingeni    - Unelwazi elisezingeni     - Umtlolo akawazi.
                                 anqotjhiswe emtlolweni.        - Kunobufakazi obutjengisa        eliphakathi lomtlolo.      eliphasi lomtlolo.
                                                                  bonyana umtlolo
                               - Umtlolo uwuzwisise kuhle         uwuzwisisile.
                                 khulu.

ISAKHIWO NELIMI                            8–10                              6–7                          4–5                         2–3                            0–1
                               - Umtlolo uhleleke kuhle.        - lsakhiwo esihle               - Bukhona ubufakazi        - Isakhiwo asikathulwa      - Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa             Kunesingeniso, iingaba           nokusekelwa kwemibono           besakhiwo somtlolo.        ngefanelo.                  kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                        nesiphetho ezisezingeni          okulandelekako.                                                                        ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela        elihle khulu.                                                  - Umtlolo awunakho         - Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni.                                        - lsingeniso, iingaba             Ukunamathelana             ngikho okwenza            - Abukho ubufakazi
                               - Kunokuthuthuka                   nesiphetho kuhleleke kuhle.     kwamaphuzu begodu          ukulandelana                bokuhlelwa
                                 kwamaphuzu begodu                                                awulandeleki.              kwamaphuzu                  kwesakhiwo nanyana
10 IMITLOMELO                    azwakala kuhle.                - lmibono ivezwe                                             kungezwakali.               ukulandelana kwamaphuzu
                                                                  beyasekelwa yezwakala.        - Kuneemphoso
                               - Ilimi, ukuzwakala                                                ezenziweko elimini,      - Kuneemphoso               - Ilimi elisetjenzisweko
                                 nokwethulwa kwamaphuzu         - Ilimi, ukuzwakala               ekuzwakaleni               ezinengi zelimi begodu      Iisezingeni eliphasi khulu
                                 kuhle bekutjengisa ukutjhuja     nokwethulwa kwamaphuzu          kwendaba kanye             nokusetjenziswa kwelimi     begodu alizwakali.
                                 kwengqondo.                      kuhle.                          nekuhlelweni.              okunganembiko kwenza
                                                                                                                             umtlolo lo ungezwakali.
                                                                                                - Iingaba zakhiwe kuhle.
IRHERHO LEMITLOMELO                       20–25                             15–19                        10–14                        5–9                            0–4
YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
             ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
             Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                   Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            16                                 DBE/2016
                                    SCE – Imemorandamu

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 10

Isifundo somdlalo ngilokho umtloli wawo asuke anqophe bona sikuyelele ngomdlalo
wakhe. Isifundo kungaba ngesimbi nofana ngesihle kuye ngokuthi into leyo umtloli
asuke atlole ngayo iyakwakwazelelwa nofana iyaninwa na. Ukuze umdlalo uphumelele
ukwethula isifundo kufanele kube neengameko nofana izenzeko ezithileko ezakha
nofana ezibumba indaba yomdlalo lowo. Ukwenzeka kweengameko zomdlalo
kulindeleke bona kuqongelane. Ngamanye amagama isehlakalo nofana isigameko
sokuthoma sifanele sibe nomthelela ekwenzekeni kwesigameko sesibili kanti naso
sesibilesi sifanele sibenomthelela ekwenzakaleni kwesesithathu, njll, bese ekugcineni
kukhulunywa ngendaba eyodwa epheleleko.

Umtloli womdlalo lo uphumelele ukulamanisa izehlakalo zawo begodu ziqongelana
ngendlela efaneleko. Esingenisweni somdlalo lo sibikelwa bona ubaba uTjhili kufuze
afune umuntu ozomsebenzela iplasi njengombana yena angasakghoni ukusebenza
ngebanga lokukhubala isandla. Lokho kwenza bona indodanakhe uMbulawa ilise
isikolo kube ngiyo eyokusebenzela uyise iplasi. Ukuzwakala kwendaba le kuMbulawa
kwamzwisa ubuhlungu ngombana yena begade aqale bona ukuzakuqeda iimfundo
zakhe azokuba mjameli wamalungelo wobuntu. Ukusebenza kwakaMbulawa eplasini
kwatjhugulula ubujamo babantu egade basebenza khona abadala nabancani
ngombana yena nelutjha lanikela uVenter incwadi yeenghonghoyilo zabo okufaka
hlangana isikhathi sokufunda, isikhathi esaneleko samadina nesikhathi sokutjhayisa.

Ukwala kwelutjha ukusebenza nokukhandela abantu abadala bona basebenze azange
kwaba yinto emthabisako. Wazwakala sele atjela uTjhili noMbonani bona azange
nangelanga elilodwa batswenyane naye, qala nje ilutjha selimtlolela nencwajana
yeenghonghoyilo kodwana kunokobana aphendule iinghonghoyilo zelutjha, ulithembisa
amapholisa. UVenter uragela phambili ngokuqotha umfelokazi kaMasuku nekuyinto
eyalisilinga khulu neyenza bona kube bhamba kilo bona uVenter akanandaba
namalungelo wabantu abakhe basebenza bebakhubalela nofana bahlongakalela
eplasini lakhapha.

Wabizela ilutjha amapholisa labanjwa kodwana uMbulawa yena akhange bakghone
ukumkhupha kwathiwa utholakale neencwadi zehlangano eyabe ivalwe umlomo, yeke
ulivukelambuso. Wathathwa yena nezinye iimbotjhwa bayokudunyuzelwa ehlathini
kodwana wakghona ukusinda wabalekela enarheni ye-Angola nekukulapho aqedelela
khona iimfundo zakhe zokuba mjameli wamalungelo wobuntu. Wabuya eSewula Afrika
ngemva kwamakhetho wombuso wentando yenengi.

Nasiyelela indlela izehlakalo ezibalwe ngehlezi zenzeka ngayo zizwakala
zinokuqongelana, isehlakalo esinye sivuswa kukwenzeka kwesinye bekuyokufika
esiphethweni somdlalo lo. Indlela izehlakalwezi ezilamana ngayo zisidlulisela iimfundo
ezahlukahlukeneko. Esingenisweni somdlalo sithola isifundo sokobana uVenter
bekungakafaneli bona akatelele uTjhili bona afune umuntu ozomsebenzela iplasi
ngombana azi bona uMbulawa usafunda begodu angeze athabela ukulisa isikolo
lingakafezeki ibhudango lakhe. Ngehlangothini lakaVenter sifunde bona nawumumuntu
unabantu abakusebenzelako kuyafuneka bona ubalalele lokha nabalinga
ukukhulumisana nawe begodu ulinge ngamandlakho woke ukufeza iimbawo zabo.
Okuvela njengesifundo emzimbeni womdlalo lo kukobana iinkhathi ziyatjhuguluka
njengombana sibona ilutjha lifuna amatjhuguluko ekambisweni yokusebenza eplasini.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2016-memo/c507079d-9d91-4b6b-8d31-6e65856d1e60) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2016-memo/0c6a7631-8496-4170-af06-4b0d1affd037) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2016-memo/8b3ee076-f2b2-45f6-9cac-7b5405c2a8ba) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2016-memo/222e7e10-ada7-45b3-b618-42eaf1d9132f) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2023-mg/9507e1b4-42ec-497c-a823-0e9be86e9615) — isiNdebele HL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2018-memo/f02c64bd-b266-456e-819d-d06919b18d5b) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
