# isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2018 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2018, 42 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2018-memo/f02c64bd-b266-456e-819d-d06919b18d5b
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 42

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2018-memo/f02c64bd-b266-456e-819d-d06919b18d5b)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2018 · isindebele. Memorandum, 42 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2018/f17ca326-84f6-40d8-9ec0-ebf9ac63a88c) — QP · 2018 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                    SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                            2018

                                      IMEMORANDAMU

                                                                  IMITLOMELO: 80

                             Imemorandamu le inamakhasi ama-42.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                         Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2              2                                DBE/2018
                                    SCE – Imemorandamu

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA

1.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko,
          tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
          umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa)

2.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
          eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.

3.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
          ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
          newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule
          imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye).

4.        Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
          elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili
          ungayitjheja (Ungayitshwaya).

5.        Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
          lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo.

6.        Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
          elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
          emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.

7.        Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
          Nangabe inani lamagama asetjenzisweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
          umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
          khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa
          igridi namatshwayo wokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).

8.        Imibuzo enemibuzo emifitjhani
          Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
          ipendulwakhe akangajeziswa.

9.        YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
          liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono
          omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo
          esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela
          (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA).

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2              3                                    DBE/2018
                                    SCE – Imemorandamu

ISIGABA A: IINKONDLO

UMBUZO 1: ITJHUGULUKO – JN Malobola

Ummongondaba ngilokho imbongi ekhuluma ngakho ekondlweni. Ikondlo le ikhuluma
ngomuntu otjhugulukileko ezenzweni ezimbi zobulelesi egade azenza. Wagega
amajele amanengana kusukela ebuncanini bakhe kodwana ngelinye ilanga kwafika
umfundisi ejele egade akilo watjhumayela kangangokobana umuntu lo wathatha
isiqunto sokutjhuguluka ezenzweni zakhe ezimbi, wakhetha ukulandela intando
kaZimu. Ikhethomagama magama imbongi ekhethe ukuwasebenzisa ekusethuleleni
tjhatjhalazi ummongondaba wekondlo. Ikhethomagama elihlathululwe ngenzasi
lisekela ummongondaba ovezwe ngehla.

-   Ngikho ukuhlonga indlebe > Amagama la ahlathulula bona imbongi beyingalaleli
    nayikhalinywako, iragela phambili nokwenza ubulelesi ngekani.
-   Zabantu zazidojwa ngodli, zaziba ngezami ngodli > Amagama la ahlathulula bona
    imbongi khabe ithathela abantu izinto zabo ngekani kube ngezayo ngaphandle
    kokubabawa beyingabi khona into abangayenza yona ngombana beyisatjwa.
-   Kwakulila abazikakarelako, bapatjazwe babe bomvu be! > Amagama la ahlathulula
    bona abantu laba ebebabhala bona imbongi ithathe izinto zabo ngekani
    bebazifumana sele balila ngebanga lokubetjhwa kabuhlungu bebaphume neengazi
    babetjhwa ngiyo imbongi le elelesako.
-   Ngavakatjhela ngelawini, ngavakatjhela ngisanuka imikghatho, ngakhiwa lilawu >
    Amagama la ahlathulula bona imbongi yathoma ukubotjhwa isese yincani yakhulela
    khona ejele/nemikghwa emihle yayifunda khona ejele.
-   Ngangigangela saqhegu, ngigangela sasilukazi > Ngamagama la imbongi
    ihlathulula bona khabe ingakhethi bona igangela bani ilise bani, beyigangela ngitjho
    nabogogo nabobamkhulu.
-   Ikani, ukwelelesa, kwakumphako wabentwana kimi > Amagama la ahlathulula bona
    ukwenza ubulelesi bekungasiyo into ebudisi kiyo, bekuyinto elula khulu.
-   Amalawu ngiwazi ngegego lawo, iBhaviyana ye-4, iVoortrekkerhoogte neNyulogo >
    Amagama la ahlathulula bona imbongi yavalelwa emajele amanengi
    ngokuhlukahlukana kwawo.
-   Ilawu lezwa ilizwi lomfundisi, atjhumayela itjhuguluko > Imbongi isihlathululela bona
    umfundisi wavakatjhela ijele watjhumayeza iimbotjhwa ngelizwi lakaZimu
    elikhuthaza iimbotjhwa bona zitjhuguluke.
-   Kwazwakala ihliziyo isithi: Akathokozwe ongabonwako ngamehlo > Imbongi
    isihlathululela bona yamukela uZimu epilwenayo.

Ngalokho singatjho bona imbongi iphumelele ukukhetha nokusebenzisa amagama
akulungeleko ukuveza ummongondaba wekondlo engehla le.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                                             [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 4

IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2
                                     Downloaded from hlayiso.com                4                                                                                   DBE/2018
                                                                       SCE – Imemorandamu

ISIGABA A: IIKONDLO

UMBUZO 1: ITJHUGULUKO – JN Malobola

IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO [10 AMAMAKSI]

     Iqhinga                        Ngokudluleleko              Ngokwekghono                     Ngokulingeneko                Ngokusisekelo                   Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO                           6–7                         4–5                                3                           2                               0–1
                            -Umfundi uhlathulule isihloko   -Umfundi utjengise               -lsihloko usizwisise         -Isihloko akakasizwisisi         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo:   ngokungeneleleko begodu         ukuzwisisa isihloko.             bewasihlathulula ngendlela   kuhle.                           azizwakali begodu
Ukungenelela kokunikelwa
                            uwathinte woke amaphuzu         -limpendulo pheze                ephakathi. Imininingwana     -Ubuyelele amaphuzu              azikanamatheli esihlokweni
kwamaphuzu azwakalako,
ukusekela kanye nelwazi     amayelana nekondlo.             ziyakhambelana nesihloko.        ayikavezwa yoke.             kezinye iindawo uveze            esinikelweko, kubudisi
lekondlo.                   -Uphendule ngendlela ehle       -lmibono esekelweko ikhona       -Amaphuzu amanengi           namaphuzu angafunekiko.          ukuzilandela ngombana
                            khulu. Kunamaphuzu              kodwana ayikavezwa yoke          asekela imibono              -Akakatloli amaphuzu             azikhambelani nombuzo.
7 IMITLOMELO                amanengi asekelwe               begodu ayikasekelwa              akakavezwa ngendlela         azwakalako/Amaphuzu              -Uhlulekile ukunikela
                            ngokunemba begodu               njengombana                      eyanelisako. Unelwazi        awatlolileko akakasekelwa        iimpendulo ekungizo.
                            anqotjhiswe ekondlweni.         bekulindelekile.                 elisezingeni eliphasi        kuhle bekwazwakala.              -Amaphuzu ambalwa
                            -Ikondlo uyizwisise kuhle       -Kunobufakazi obutjengisa        lekondlo.                    -Akayazi kuhle ikondlo Ie.       awanikeleko akakasekelwa.
                            khulu.                          bonyana uyayizwisisa                                                                           -Umfundi ikondlo akayazi
                                                            ikondlo.                                                                                       kuhle.
ISAKHIWO NELIMI                           3                                              2                                                             1
                            -Umtlolo unesakhiwo esihle      -Umtlolo unesakhiwo esihle       -Bukhona ubufakazi           -lkondlo ayikethulwa             -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana      khulukhulu nokusekelwa          nokusekelwa kwemibono            besakhiwo sekondlo.          ngefanelo.                       kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
nokwethulwa: Ukuzwakala
                            kwemibono okulandelekako.       okulandelekako.                  -Ikondlo ayinakho            -Ukungakahlelwa kuhle            ngokwanelisako ngesihloko.
kwelimi kanye nokuzwakala   -Isingeniso, isiphetho          -lsingeniso, isiphetho           ukunamathelana               ngikho okwenza                   -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu.                 neengaba kuhleleke kuhle        neengaba kuhleleke kuhle.        kwamaphuzu begodu            ukulandelana kwamaphuzu          bokuhlelwa kwesakhiwo
                            khulu.                          -lmibono iyazwakala              ayilandeleki.                kungezwakali.                    nanyana ukulandelana
3 IMITLOMELO                -lmibono iyazwakala             beyisekelwe kuhle.               -Kuneemphoso ezenziwe        -Kuneemphoso ezinengi            kwamaphuzu.
                            beyisekelwe kuhle khulu.        -Ilimi, ukuzwakala               elimini, ekuzwakaleni        zelimi begodu                    -Ilimi elisetjenzisweko
                            -Ilimi, ukuzwakala              nokwethulwa kwamaphuzu           kwekondlo kanye              nokusetjenziswa kwelimi          Iisezingeni eliphasi khulu
                            nokwethulwa kwamaphuzu          kuhle.                           nekuhlelweni kodwana         okunganembiko kwenza             begodu alizwakali.
                            kuhle kutjengisa ukutjhuja                                       iingaba zakhiwe kuhle.       umtlolo lo ungezwakali.
                            kwengqondo.

YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba
             nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
             Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                     Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2                5                             DBE/2018
                                      SCE – Imemorandamu

UMBUZO 2: Kuwe Ndebele Kholitjhi – JM Mthimunye

2.1       - Isenzasamuntu/Isenzamuntu.
          - Isingathekiso.
          - Irhwala.
          (ZIMBILI iimpendulo kezingehla).                                              (2)

2.2       Ekondlweni le imbongi isitjela ngendlela iNdebele Kholitjhi inekghono
          lokubandula abotitjhere ngayo.
          (Umfundi angarhunyeza ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele bona
          iNdebele Kholitjhi inekghono elingangani lokubandula abotitjhere).            (2)

2.3       Imida le imumethe umqondo wokobana ababelethi bathumela abentwababo
          eNdebele Kholitjhi ngokwazi bona izobabandula ngendlela efaneleko.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                             (2)

2.4       Ukusebenzisa kwembongi amagama la kusivezela umqondo wokobana
          iNdebele Kholitjhi idlale indima ekulu ekuthuthukiseni amaNdebele woke.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                             (2)

2.5       Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo sesenzasamuntu
          ekondlweni le ukusivezela bona abafundi abaya eNdebele Kholitjhi
          bamukelwa ngezandla ezifuthumeleko bebathola nelwazi elaneleko.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                             (2)
                                                                                        [10]

UMBUZO 3: AMALA – JK Mahlangu

3.1       3.1.1        Umvuzwami kwaba yintwa.                                          (1)

          3.1.2        Ngilisa ngivume zam' izono.                                      (1)

3.2       Isizathu esenze bona imbongi isebenzise isilungelelo u-'ndina' emideni le
          kukobana inyefula amala, engasafuni ukuwakhuluma nangelinye ilanga.           (2)

3.3       Ngomuda lo imbongi inqophe ukusihlathululela bona kukhona abantu
          abathanda ukukhuluma amala begodu abangasakghoniko ukuphila
          ngaphandle kwawo.                                                             (2)

3.4       Imbongi ihlathulula bona amala asuka emoneni/kungebanga lomona bonyana
          abantu bagcine sele bakhuluma amala.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                             (2)

3.5       Emudeni lo imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo
          sesingathekisa ukuveza tjhatjhalazi bona lapha kudlule khona amala kusala
          konakele, kuhlangahlangene njengendawo ehlaselwe sivunguvungwani.             (2)
                                                                                        [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2                   6                           DBE/2018
                                         SCE – Imemorandamu

UMBUZO 4: KOSI SOMANDLA NGIYAZINIKELA – MS Ntuli

4.1       4.1.1        Isezura/Isithiyeleli.                                             (1)

          4.1.2        Ivumelwano-phakathi.                                              (1)

4.2       Indima le imumethe umqondo wokobana koke imbongi ebeyikwenza
          ngaphambilini beyikubona kukuhle begodu kukarisa kiyo kanti eqinisweni
          kuyingozi engayibangela bona ilahlekelwe buphilo bayo/engayibangela bona
          ihlongakale.
          (Umfundi angarhunyeza ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele
          umqondo osependulweni engehla).                                                (2)

4.3       Imbongi ihlathulula bona yabe yenza izinto ezimbi esikhundleni sokobana
          yenze izinto ezihle.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                              (2)

4.4       Imbongi isebenzise ibuyelelamqondweli ukugandelela bona mbala ayisafuni
          ukwenza izinto ezizokuthabisa abangani bayo nezibonakala zizihle ephasini
          kodwana seyizimisele ukusebenzela uZimu.                                       (2)

4.5       Bengingayiyelelisa bona ilandele indlela le esele icabange ukukhamba ngayo
          ngombana ukwazana noZimu yinto ehle begodu kuyaphilisa sekunokuphila
          ngendlela ebegade iphila ngayo ekuthomeni.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                              (2)
                                                                                         [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 7

IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2
                                     Downloaded from hlayiso.com                7                                                                                   DBE/2018
                                                                       SCE – Imemorandamu

ISIGABA A: IINKONDLO

UMBUZO 5: MONA – TM Mthimunye

IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO [10 AMAMAKSI]

     Iqhinga                        Ngokudluleleko              Ngokwekghono                     Ngokulingeneko                Ngokusisekelo                   Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO                           6–7                         4–5                                3                           2                               0–1
                            -Umfundi uhlathulule isihloko   -Umfundi utjengise               -lsihloko usizwisise         -Isihloko akakasizwisisi         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo:   ngokungeneleleko begodu         ukuzwisisa isihloko.             bewasihlathulula ngendlela   kuhle.                           azizwakali begodu
Ukungenelela kokunikelwa
                            uwathinte woke amaphuzu         -limpendulo pheze                ephakathi. Imininingwana     -Ubuyelele amaphuzu              azikanamatheli esihlokweni
kwamaphuzu azwakalako,
ukusekela kanye nelwazi     amayelana nekondlo.             ziyakhambelana nesihloko.        ayikavezwa yoke.             kezinye iindawo uveze            esinikelweko, kubudisi
lekondlo.                   -Uphendule ngendlela ehle       -lmibono esekelweko ikhona       -Amaphuzu amanengi           namaphuzu angafunekiko.          ukuzilandela ngombana
                            khulu. Kunamaphuzu              kodwana ayikavezwa yoke          asekela imibono              -Akakatloli amaphuzu             azikhambelani nombuzo.
7 IMITLOMELO                amanengi asekelwe               begodu ayikasekelwa              akakavezwa ngendlela         azwakalako/Amaphuzu              -Uhlulekile ukunikela
                            ngokunemba begodu               njengombana                      eyanelisako. Unelwazi        awatlolileko akakasekelwa        iimpendulo ekungizo.
                            anqotjhiswe ekondlweni.         bekulindelekile.                 elisezingeni eliphasi        kuhle bekwazwakala.              -Amaphuzu ambalwa
                            -Ikondlo uyizwisise kuhle       -Kunobufakazi obutjengisa        lekondlo.                    -Akayazi kuhle ikondlo Ie.       awanikeleko akakasekelwa.
                            khulu.                          bonyana uyayizwisisa                                                                           -Umfundi ikondlo akayazi
                                                            ikondlo.                                                                                       kuhle.
ISAKHIWO NELIMI                           3                                              2                                                             1
                            -Umtlolo unesakhiwo esihle      -Umtlolo unesakhiwo esihle       -Bukhona ubufakazi           -lkondlo ayikethulwa             -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana      khulukhulu nokusekelwa          nokusekelwa kwemibono            besakhiwo sekondlo.          ngefanelo.                       kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
nokwethulwa: Ukuzwakala
                            kwemibono okulandelekako.       okulandelekako.                  -Ikondlo ayinakho            -Ukungakahlelwa kuhle            ngokwanelisako ngesihloko.
kwelimi kanye nokuzwakala   -Isingeniso, isiphetho          -lsingeniso, isiphetho           ukunamathelana               ngikho okwenza                   -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu.                 neengaba kuhleleke kuhle        neengaba kuhleleke kuhle.        kwamaphuzu begodu            ukulandelana kwamaphuzu          bokuhlelwa kwesakhiwo
                            khulu.                          -lmibono iyazwakala              ayilandeleki.                kungezwakali.                    nanyana ukulandelana
3 IMITLOMELO                -lmibono iyazwakala             beyisekelwe kuhle.               -Kuneemphoso ezenziwe        -Kuneemphoso ezinengi            kwamaphuzu.
                            beyisekelwe kuhle khulu.        -Ilimi, ukuzwakala               elimini, ekuzwakaleni        zelimi begodu                    -Ilimi elisetjenzisweko
                            -Ilimi, ukuzwakala              nokwethulwa kwamaphuzu           kwekondlo kanye              nokusetjenziswa kwelimi          Iisezingeni eliphasi khulu
                            nokwethulwa kwamaphuzu          kuhle.                           nekuhlelweni kodwana         okunganembiko kwenza             begodu alizwakali.
                            kuhle kutjengisa ukutjhuja                                       iingaba zakhiwe kuhle.       umtlolo lo ungezwakali.
                            kwengqondo.

YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba
             nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
             Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                     Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2                8                               DBE/2018
                                      SCE – Imemorandamu

UMBUZO 5: MONA – TM Mthimunye

Ummoya wekondlo mazizo wembongi, okutjho bona imbongi beyizizwa bunjani
nayirhaya ikondlo leyo. Imbongi isebenzisa ikhethomagama elinembako ekwethuleni
tjhatjhalazi ummoya wekondlo. Ikhethomagama magama imbongi ekhethe
ukuwasebenzisa nekungiwo asihlathululela bona imbongi izizwa bunjani ngalokho
ekwethulako ekondlwenayo. Ikondlo le imumethe ummoya wokudana. Ukobana
ummoya wekondlo le udanile lokho sikuvezelwa likhethomagama elilandelako:

-     Uyesabeka mona > Ngamagama la imbongi izwakalisa amatlhuwo ngombana
      izizwa ingakaphephi nayicabanga ngomona ophila ngaphakathi komuntu
      njengombana umuntu onomona akasanabo ubuntu.
-     Emisebenzini bayalila ngawe > Imbongi ikhuluma ngesililo esizwakala emisebenzini
      ngebanga lobukhali bomona.
-     Umumbi mona uyanyenyisa > Imbongi izwakalisa amazizo wokudana nayiqala
      izenzo ezimbi ezenziwa babantu abanomona.
-     Ilihlo lakho liyabulala > Amagama la ahlathulula bona umuntu onomona nakabona
      ipumelelo yomunye umuntu uyiqala kumbi/Nakabona ipumelelo yomunye umuntu
      ufikelwa kukumbulala.
-     Ihliziywakho ngeyelitje > Amagama la ahlathulula bona umuntu onomona
      ihliziywakhe iqine njengelitje, akanazwelo phezu kwabanye abantu.
-     Izwelo lakho layaphi? Isirhawu sakho wasitjhiyaphi? > Ngamagama la imbongi
      iyabuza bona izwelo nesirhawu zayaphi emuntwini onomona/Umuntu onomona
      akanalo izwelo nesirhawu.
-     Uhlukanis' imindeni > Amagama la ahlathulula bona umuntu onomona ulwisa
      imindeni igcine ingasazwani.
-     Isilil' esingaka ngebanga lakho mona > Ngamagama la imbongi ibuza umuntu
      onomona bona uzizwa bunjani lokha nakabona abantu balila ngesibanga sakhe.
-     Unesihlungu > Ngamagama la imbongi isilemukisa bona lapha kunomona khona
      kuphetha ngesihlungu.
-     Ufunani phezu kweentamo zamakholwa na? > Ngamagama la imbongi izwakalisa
      ukudana khulu nayibona nabantu abazibiza ngamakholwa banomona.

Nasiyelela ihlathululo yamagama angehla la, kuyavela bona imbongi iphumelele
ukukhetha amagama azwakalisa ummoya wokudana.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                            [10]

UMBUZO 6: SAHLULWA KUPHANDLULULANA – TN Mahamba

6.1        Mqondophikisa.                                                                  (1)

6.2        Ligama elithi, 'kwaNolwazi'.                                                    (1)

6.3        Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana, idaniswa zizenzo
           ezimbi eyayizenza nomnganayo nezabenza bona balahlekelwe ikusasa labo.
           (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                               (2)

6.4        Imbongi inqophe ukusihlathululela ngendlela yona nomnganayo babezinikele
           ngayo eendakamizweni netjwaleni/Isakhela isithombe esikhanyako sokobana
           bebamodze kangangani eendakamizweni netjwaleni.
           (Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako).                           (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2              9                                DBE/2018
                                    SCE – Imemorandamu

6.5       Umuda lo umumethe isithombengqondo sesilingisi begodu ukusetjenziswa
          kwaso kusilethela umqondo wokobana imbongi nomnganayo khabe
          bangabonisani indlela ekungiyo, kungekho okhalima omunye.                      (2)

6.6       Imbongi nomnganayo         bangazifumana sele     basele   ngokweqileko
          bebalahlekelwe lilawulo lamaphilo wabo/Kulula bona abantu abangakalungi
          bazenzele     umathanda      ngabo     nabaseendaweni     ebangazaziko,
          njengokubathumba, ukubakata nokhunye okuyingozi.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                              (1)

6.7       Isifundo esifumaneka ngemida le ngesokobana isikhathi asimlindi umuntu
          bona enze izinto ezifunwa nguye aziqede, siyakhamba begodu
          nawungakatjheji uzifumana usalele emuva ngepilo/Sifundo sokobana yoke
          into inesikhathi sayo epilweni, nawusakhulako sikhathi sokobana
          uzilungiselele ikusasa lakho, ungaphiki nezinto zephasi ngombana isikhathi
          sona asimlindi umuntu.                                                         (2)
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                              [10]

UMBUZO 7: BUZA KUNEMBEZA – TM Mthimunye

7.1       -    Yivumelwano-thoma
               Ungakhuluma …
               Utjho …

          -    Yivumelwano-phetha
               ... okukhulumako
               … okutjhoko,
               … oyaziko,

          -    Yivumelwano-phakathi
               Ungakhuluma okukhulumako
               Utjho okutjhoko,

          Tjheja: Umfundi nakatlole kwaphela imihlobo emibili         yevumelwano
          esependulweni kodwana angakayidzubhuli uzakutlonyeliswa.                       (2)

7.2       Indima le imumethe umqondo wokobana umuntu ufanele azibuze bona
          akukhulumako nakwenzako kuyabasiza abanye abantu na.
          (Umfundi angarhunyeza ngeyakhe indlela ezwakalako).                            (2)

7.3       Abantu abalandela unembezabo banezwelo kwabanye abantu, abayenzi into
          nofana bakhulume izinto abazaziko bona zizokuzwisa abanye abantu
          ubuhlungu bese abantu abangalandeli unembezabo abanandaba bona lokhu
          abakwenzako nofana abakukhulumako kubalimaza kangangani abanye
          abantu.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele
          ukumadanisa).                                                                  (2)

7.4       Ukusetjenziswa komuda lo kusilethela umqondo wokobana umuntu azihlole
          bona ingabe uyakhulumisana nabomakhelana bakhe na.                             (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2             10                                 DBE/2018
                                    SCE – Imemorandamu

7.5       Imbongi isebenzise amagama la pheze kizo zoke iindima zekondlo le
          ukugandelela bona ilingaphakathi lomuntu ngilo elaziko bona lokhu asuke
          akwenza nofana akukhulumako kuliqiniso kangangani, okutjho bona nguye
          yedwa osuke azi iqiniso abanye abantu abangalaziko ngaye.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                                (2)
                                                                                           [10]

UMBUZO 8: NGIZOKWENZANJANI? – TM Mthimunye

8.1       Isihlonipho/Umqondophikisa.                                                      (1)

8.2       Emudeni lo imbongi yeqe igama elithi; 'amehlo'.                                  (1)

8.3       Ikondlo le ikhuluma ngomntwana owabhujelwa mbelethakhe ngemva
          kokubelethwa kwakhe, umntwana lo usele ephasini ararekile bona indlela
          yokuphila namasiko wekhabo uzowafundiswa ngubani.                                (2)

8.4       Amagama        asetjenziswe  yimbongi    emudeni      lo   athi;  'Zekhethu
          ngiyaziphumbutha' asitjela bona imbongi ayinaso isiqiniseko sokobana indlela
          eyenza ngayo izinto mbala kuyikambiso ebeyilandelwa mbelethayo yokwenza
          izinto, seyiyacabangela nje.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                                (1)

8.5       Imbongi inqophe ukusinikela umqondo wokobana irarekile bonyana
          izokukghona bunjani ukuragela phambili nepilo njengombana umbelethayo
          ayitjhiye ephasini kusese nzima emehlwenayo nje.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                                (1)

8.6        Umntwana nakakhula ngaphandle kombelethi kungaba nemiphumela
           elandelako:
          - Ukungazi imvelaphi namasikwakhe.
          - Ukukhula atlhoga ithando nesekelo lombelethi.
          - Angaba ngungazimbi wokutlhoriswa/angeze aphathwa kuhle.
          - Angakhula adobha phasi, iimfuneko zakhe eziqakathekileko zingatjhejwa,
              njengokuthi afumane ukudla nezambatho.
           (Nanyana ngiziphi iimpendulo EZIMBILI ezingatlolwa mfundi ezizwakalako).        (2)

8.7       Ekondlweni le imbongi iphumelele ukusethulela amazizo wayo adanileko,
          okutjho bona ummoya wayo udanile ngokulahlekelwa mbelethayo isese
          yincani, kusese kunengi ebeyikulindele bona izokufundiswa nguye.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                                (2)
                                                                                           [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2              11                               DBE/2018
                                     SCE – Imemorandamu

UMBUZO 9: TJWALA – BD Masango

9.1       - Isingathekiso.
          - Itshimo.                                                                     (2)

9.2       - Bubhuruza imizi yamadoda.
          - Buqedela abantu imali.
          - Bubulalisa abantu.
          - Bulwisa abantu.
          (ZIMBILI iimpendulo kezingehla).                                               (2)

9.3       9.3.1        Imbongi ihlathulula bona umuntu osela utjwala ubulandelela
                       nanyana bukude kangangani/Akavilaphi ukubulandelela lapha
                       butholakala khona/Imbongi ihlathulula bona utjwala buyagijima
                       nabungena eengazini zomuntu bumdaka msinyana/bumjayele
                       msinyana.                                                         (2)

          9.3.2        Imbongi ihlathulula bonyana umuntu osela utjwala uzwa msinya
                       bona kukuphi lapho kunotjwala khona/kunomnyanya khona.            (2)

9.4       Akubekwe isilinganiso sokobana umuntu asele utjwala obungangani ngelanga
          ukwenzela bona angaseli bekufike lapha enza khona izinto ezingakalungi/
          Akulawuleke iindawo ezithengisa utjwala zingathengiseli umuntu nanyana
          sele kubonakala bona selasuthi/Akukhutjhulwe isilinganiso seminyaka
          ebekelwe ukungathenga nofana ukusela utjwala sibe phezulu, mhlamunye
          sibe seminyakeni ephakathi kwama-30 kufika kema-40.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                              (2)
                                                                                         [10]

                                                          IMITLOMELO YESIGABA A:         30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 12

IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com               12                                                                               DBE/2018
                                                                      SCE – Imemorandamu

ISIGABA B: INOVELA

UMBUZO 10: MBALA NGUBABA – PB Skhosana

IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI
Iqhinga                             Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo               Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                          9–11                           6–8                         4–5                          0–3
                              -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:    khulu: 14–15.                  -limpendulo pheze                 bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko       -Uhlathulule isihloko          ziyakhambelana nesihloko.         ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.        ngokungeneleleko begodu        -lmibono esekelweko ikhona        kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                              uwathinte woke amaphuzu        kodwana ayikavezwa yoke           ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                              amayelana nomtlolo.            begodu ayikasekelwa               -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi           azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                 -Uphendule umbuzo kuhle:       njengombana bekulindelekile.      asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                              12–13                          -Kunobufakazi obutjengisa         akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                              -Uphendule ngendlela ehle.     bonyana umtlolo uwuzwisisile.     eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                              -Kunamaphuzu amanengi                                            -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       awanikeleko akakasekelwa.
                              asekelwe ngokunembako                                            eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.           -Umtlolo akawazi.
                              anqotjhiswe emtlolweni.
                              -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                              khulu.
ISAKHIWO NELIMI                          8–10                             6–7                            4–5                        2–3                           0–1
                              -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi         -Isakhiwo asikathulwa       -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa          Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.        ngefanelo.                  kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                     nesiphetho ezisezingeni        -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho          -Ukungakahlelwa kuhle       ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela     elihle khulu.                  kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana             ngikho okwenza              -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni.      -Kunokuthuthuka                -lmibono ivezwe beyasekelwa       kwamaphuzu begodu          ukulandelana                kwesakhiwo nanyana
                              kwamaphuzu begodu              yezwakala.                        awulandeleki.              kwamaphuzu                  ukulandelana kwamaphuzu
                              azwakala kuhle.                -Ilimi, ukuzwakala                -Kuneemphoso               kungezwakali.               -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO                 -Ilimi, ukuzwakala             nokwethulwa kwamaphuzu            ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                              nokwethulwa kwamaphuzu         kuhle.                            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                              kuhle bekutjengisa ukutjhuja                                     kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                              kwengqondo.                                                      -Iingaba zakhiwe kuhle.    okunganembiko kwenza
                                                                                                                          umtlolo lo ungezwakali.

YELELA:    Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
           ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
           Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2             13                                 DBE/2018
                                    SCE – Imemorandamu

UMBUZO 10

'MBALA NGUBABA' – PB Skhosana

Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba edzimelele phezu kwakhe. Mlingisi umtloli asivezela
yena anomraro kodwana simthole azama ukuwurarulula indaba nayiya ngokukhula.
Isakhiwana sifaka hlangana isingeniso, isisusa serarano, ukukhula kwendaba, isitlhori
nesiphetho. Umtloli wenovela usuke aphumelele ukwethula umlingisi wayo oyikutani
navane amveze kiyo yoke imileyo yesakhiwana le. Enovelini le umlingisi ovela
njengomlingisi oyikutani nguMavela ngombana simthola avela kiyo yoke imileyo
yesakhiwana ebalwe ngehla.

Esingenisweni senovela le umtloli usethulele uMavela alizibulo lakaBongwe
ongasekho ephasini. Njengezibulo simthola enza koke okufanele kwenziwe lizibulo
nakubekwa uyise ngomnqopho wokobana azokwazi ukuthola ilifa lakayise
ngokwekambiso yesintu. Ngamanye amagama akafuni ukuphambana nekambiso
yesintu nakancani ngokwazi bona izomenza azuze koke okungokwakayise. Ukobana
uMavela nguye ofanele alawule ilifa elitjhiywe nguyise kufakazelwa nababantu esele
bathoma ukumthanda nokumhlonipha. Okuvela njengomraro kukobana uMavela uthi
nakatjela unina bona kumele abuye azokubona bona wenzani ngelifa lakayise kwanga
kuba khona ukungazwani phakathi kwabo. Amagama kanina la athi akalise izinto
zakayise khekudlule amalangana asitjhiya nombuzo ngombana thina silindele ukubona
uMavela azenzela umathanda elifeni elitjhiywe nguyise.

Isisusa serarano enovelini le kuba kufika kwabameli bakaBongwe bazokufundela
umndeni lo isifiso uBongwe asenza kibo. Isifiswesi sisithola sirarhela uMavela
ngaphandle ngombana sithi ilifa alidliwe ngefundo begodu ongafuni ukuya esikolweni
ayokufunda akangatholi litho, nekuyinto ebonakele ingahlali kuhle eendlebeni
zakaMavela.

Indaba ikhula lokha uMavela nakazama ukulwisana nesifiso sakayisesi. Simthola
azama ukukhulumisana nonina bona bangavumelani naso ngombana kunganamuntu
namunye osaziko kodwana unina akajami naye. Usuka lapho uyokubonana
naboDladla kodwana ekufikeni kwakhe uvele uyazibonela bona mbala abantu laba
abasengi ezimithiko, ugcina angazazi bona athini. Ngetjhudu uyalithola iqhinga
angadla ngalo ingcenye yelifa lakhe ngokobana alebe ayolithengisa noSkhosana
obekaneentlabagelo zoke zokobana alithuthuse beliyokufika lapha aboDladla bangeze
basalifumana khona.

Esitlhorini senovela le sithola uMavela nabasizi bakhe ekwebeni iinkomo
zakwaBongwe babotjhwa nabasathi bayozithengisa efandisini KwaMarhinini.
Ukubotjhwa kwabo uMavela ugwetjwa iminyaka ematjhumi amabili woke ejele bese
abasizi bakhe bagwetjwa umnyaka owodwa umuntu ngamunye. Ngalesosikhathi kuba
kulapha uMavela abona khona bona mbala isifiso ebegade aphikisana naswesi
senziwa nguyise. Simuzwa alila irhabiya kodwana lokho kwangamsiza ngalitho
ngombana ulemuke ngemva kwesikhathi bona into ayenzileko le imfake kenzima indlu.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2             14                              DBE/2018
                                    SCE – Imemorandamu

Isiphetho senovela le kuba siphetho ebesilindelekile ngehlangothini lethu abafundi
ngombana bevele sazi bona isandla somthetho side, njeke uMavela bekufanele bona
abotjhwe. Ngehlangothini lomndeni wakwaBongwe kuba siphetho ebesingakalindeleki
ngombana wona wazi uMavela ayokufuna umsebenzi ngePitori, njeke uyarareka
nasele ubona uMavela ahlangana namasela ebe iinkomo zakaBongwe. Kuba
buhlungu emndenini kodwana kutholakala bona akukho ongakwenza.

Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyabonakala bona umtloli wenovela le uphumelele
ukusivezela umlingisi wayo kizo zoke izakhiwana zayo.
(Nanyana ngiyiphi ihlathululo ezwakalako izakwamukelwa).

                                             Inani lamagama elisetjenzisweko = 367     [25]

UMBUZO 11: MBALA NGUBABA – PB Skhosana

11.1      UBongwe wabulawa sidliso.                                                    (1)

11.2      Isizathu kukobana kuthiwa uhlongakala nje uBongwe isiphila, ife, imigade
          namaselwa besele kuziimveke ezimbili kuthonyiwe ukudliwa/Isizathu
          kukobana kuthiwa uBongwe uhlongakala nje besele kuthonyiwe ukudliwa
          ihlobo kilabo abatjalileko.                                                  (2)

11.3      UMavela watjhiya unina namagama athi kufanele abuye azokubona bona
          wenzani ngefuyo kayise egcwele iimbaya le.                                   (2)

11.4      UMhlekwa wabe gade enze ibizelo lokubamtlhogomeli wemvelo.                   (1)

11.5      Unobangela wokutjhaphuluka kwakaMavela kukobana uSkhosana wabe sele
          amnikele itjhege lee-R3 720.00.                                              (2)

11.6      Isizathu kukobana uSkhosana akafuni bona uMavela abone bonyana
          sekuneenkomo ezitjhodako asele azithengise ngomgunyathi, ngaphandle
          kokumazisa/Wayesaba bona uMavela uzokubona lapha iinkomo zikhona
          bese lokho kwenze bona angasakghona ukumdlelezela ezinye zazo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana pheze kuvele
          amaphuzu abalwe ngehla).                                                     (2)

11.7      Liqiniso ngombana esingenisweni senovela le sitjelwa bona lokha abantu
          nababonisana ngokukhamba kwakhe kukhona ebebathi ngathana uvumile
          bona abodorhodera bamhlinze bakhuphe lesisidliso esimthetheko, okutjho
          khona bona walile bona abodorhodera bamhlinze.                               (2)

11.8      C/ngamatje.                                                                  (1)

11.9      Umtloli ngokuphetha inovela le ngokobana afake uMavela ejele usivezela
          isithombe/isifundo esithi nawebako yazi bona uzokuphelela ejele/Ufuna
          ukusibeka emkhanyweni wokobana nanyana ungeba uzitjele bonyana
          awubonwa mumuntu kodwana yazi bona ekugcineni uzokubanjwa ngebanga
          lokobana isandla somthetho side.                                             (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2             15                                DBE/2018
                                    SCE – Imemorandamu

11.10     Ukutjhugulula kwakaMavela ikulumakhe nasele aqalene naboDladla amehlo
          namehlo kusitjela bona umumuntu ongazithembiko nolitjhatjha ngombana
          wathuswa kubabona bamadoda aqinileko nabonakala azaziko iindaba zawo/
          Kusitjela bona walemuka bona mbala indaba yesifiso ekuthiwa senziwa
          nguyise uBongwe iliqiniso, akusiyinto abazisusele yona ehloko ngehloso
          yokubagalaja ilifa labo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                              (2)

11.11     Ngicabanga bona uMavela bekanqophe ukobana bathi nabathoma ukweba
          iinkomo zakwabezi banaboSkhosana kungabi yinto engaziwako kwabo
          kodwana kube yinto esele vele yaziwa endaweni le.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                              (1)

11.12     Kuzomsiza ngokobana uMavela angavusi amehlo bekufike lapha athatha
          khona isiqunto sokobana ayokuhlala eplasini lakaSkhosana ayozigadela yena
          mathupha iinkomo zakhe.                                                        (2)

11.13     Ngiyavumelana nesitatimendesi ngombana ngemva kobana uSkhosana atjele
          uMavela bona uneplasi, isilarha nelori kumkhuthazile bona aragele phambili
          ngokobana basizane bathathe iinkomo, ziyokuthengiswa esilarheni
          sakaSkhosana bakwazi ukwabelana imalazo. Ekugcineni bayabotjhwa
          nokutjho khona bona ikambiso yesikhuwa uBongwe abe ngayo ilifa lakhe
          inamandla ukudlula yesintu ebeyikhuthalelwe nguMavela.                         (2)

11.14     -  Iye, ngiyazwelana noMavela ngombana njengomuntu ongubaba naye
             bekayitlhoga imali begodu ngiyo into emenze bona athathe isiqunto
             sokobana ebe iinkomo zakwabo.
          - Awa, angizwelani naye ngombana naye uMavela iinkomezi uzithethe
             ngokungamthetho, njeke aboSkhosana abamdlelezelekwaba bamvula
             ihloko khona azakubona bonyana wenze into engakalungi.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                              (1)

11.15     Umtloli wenovela le uphumelele ukuthiya umlingisi oyikutani igama elithi;
          'Mavela' ngombana vele ekugcineni uvelile njengokutjho kwegama lakhe
          bona nguye owebe iinkomo zakwabo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele bona
          ekugcineni uMavela uvelile njengokutjho kwegama lakhe).                        (2)
                                                                                         [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 16

IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com               16                                                                               DBE/2018
                                                                      SCE – Imemorandamu

UMBUZO 12: UKHOLIWE – N Skosana

IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI

Iqhinga                             Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo               Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                          9–11                           6–8                         4–5                          0–3
                              -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:    khulu: 14–15.                  -limpendulo pheze                 bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko       -Uhlathulule isihloko          ziyakhambelana nesihloko.         ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.        ngokungeneleleko begodu        -lmibono esekelweko ikhona        kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                              uwathinte woke amaphuzu        kodwana ayikavezwa yoke           ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                              amayelana nomtlolo.            begodu ayikasekelwa               -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi           azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                 -Uphendule umbuzo kuhle:       njengombana bekulindelekile.      asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                              12–13                          -Kunobufakazi obutjengisa         akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                              -Uphendule ngendlela ehle.     bonyana umtlolo uwuzwisisile.     eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                              -Kunamaphuzu amanengi                                            -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       awanikeleko akakasekelwa.
                              asekelwe ngokunembako                                            eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.           -Umtlolo akawazi.
                              anqotjhiswe emtlolweni.
                              -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                              khulu.
ISAKHIWO NELIMI                          8–10                             6–7                            4–5                        2–3                           0–1
                              -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi         -Isakhiwo asikathulwa       -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa          Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.        ngefanelo.                  kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                     nesiphetho ezisezingeni        -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho          -Ukungakahlelwa kuhle       ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela     elihle khulu.                  kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana             ngikho okwenza              -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni.      -Kunokuthuthuka                -lmibono ivezwe beyasekelwa       kwamaphuzu begodu          ukulandelana                kwesakhiwo nanyana
                              kwamaphuzu begodu              yezwakala.                        awulandeleki.              kwamaphuzu                  ukulandelana kwamaphuzu
                              azwakala kuhle.                -Ilimi, ukuzwakala                -Kuneemphoso               kungezwakali.               -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO                 -Ilimi, ukuzwakala             nokwethulwa kwamaphuzu            ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                              nokwethulwa kwamaphuzu         kuhle.                            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                              kuhle bekutjengisa ukutjhuja                                     kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                              kwengqondo.                                                      -Iingaba zakhiwe kuhle.    okunganembiko kwenza
                                                                                                                          umtlolo lo ungezwakali.

YELELA:    Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
           ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
           Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                Phendla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2             17                                 DBE/2018
                                    SCE – Imemorandamu

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 12

'UKHOLIWE' – N Skosana

Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba edzimelele phezu kwakhe. Mlingisi umtloli asivezela
yena anomraro kodwana simthole azama ukuwurarulula indaba nayiya ngokukhula.
Isakhiwana sifaka hlangana isingeniso, isisusa serarano, ukukhula kwendaba, isitlhori
nesiphetho. Umtloli wenovela usuke aphumelele ukwethula umlingisi wayo oyikutani
navane amveze kiyo yoke imileyo yesakhiwana le. Enovelini le umlingisi ovela
njengomlingisi oyikutani nguKholiwe ngombana simthola avela pheze kiyo yoke imileyo
yesakhiwana ebalwe ngehla.

Esingenisweni senovela le umtloli usethulela uKholiwe kumntazana ophumeleleko
ngepilo ngombana simthola angutitjhere begodu azokulotjolwa ngepelaveke. Okuvela
njengomraro kulokha nasele sizwa umalumakhe atjela uMuzi bona amphathe kuhle
uKholiwe, angatlhagi nanyana sele asemzinakhe ngombana watlhaga khulu asakhula.
Kuthi kusese njalo kufika uSipho naye afakazele amagama kamalume kaKholiwe
nakathi bekangasathembi bona uKholiwe uzakugcina atjhadile nakacabanga
ngendaba kaZondani.

Isisusa serarano enovelini le kulokha uKholiwe nakabona umntwanakhe uBusisiwe
akhombisa amatshwayo wokukhula. Emkhumbulwenakhe kwafika isehlakalo
sokuzibulala kwakaZondani esamtshwenya ubuphilo bakhe boke nesenza bona
angasaba nobudlelwano obuhle nomphakathi wendawo yangekhabo. Isehlakalwesi
satjharaganisa ipilo kaKholiwe kangangokuthi wazifumana sele athatha ezinye
zeenqunto ezamenza bona ipilwakhe ingasaba njengombana gade ayihlelele.
Okwazwisa uKholiwe ubuhlungu khulu kukobana uzondwa nje, uzondelwa into
engekho. UKholiwe wayethandaza ubusuku nemini bona ngathana iqiniso lendaba le
lingavela kodwana azange kube njalo.

Indaba isuke ikhule lokha uKholiwe nakahlangana noVusi, ongomunye womphakathi
weVlaklaagte No.2 ngesondweni ngelanga elilandela abegade akhulumisana ngalo
noBusi. UKholiwe uyazi bona uVusi wazi koke ngepilwakhe, njeke ukumbona kwakhe
kumhlangahlanganisa ukuya phambili. Kuthi kusese njalo kutjhunyayelwa ngesihloko
esipheze sifane nendaba eguguna uKholiwe esithi ababelethi bafanele bafundise
abentwababo ngendlela umntwana azakuthi nalokha nasele akhulile akhambe ngayo.
Amagama la ahlaba aphukela ehliziyweni kaKholiwe ngombana azazi bona kuneqiniso
angazange aliveze ebentwaneni bakhe nendodeni yakwakhe. Indaba ikhula ukuya
phambili nasele abonakala nendodeni yakwakhe bona kukhona into emdlako kodwana
nayithi iyambuza akafuni ukuyitjela. Indaba ikhula ukuya phambili lokha uKholiwe
nakaya kwaSipho ngomnqopho wokuyombawa bona kube nguye otjela uMuzi
ngendaba le kanti bazakuthi basakhuluma kufike umkaSipho bekusuke ipi ekulu
bekwagcina kulinyazenwe.

Esitlhorini senovela le umtloli usethulele uKholiwe adliwa sisazelo nasele abona bona
indaba le sekuseduze bona uMuzi ayazi. Simthola atlola incwadi uMuzi azokusala
ayifunda ngemva kobana yena sele azibulele. Mbala umtloli usivezela yena azikhupha
umphefumulo ngokobana asele amapelisi amanengi ngokweqileko.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2             18                              DBE/2018
                                    SCE – Imemorandamu

Esiphethweni sithola bona uKholiwe akasekho lokha uSipho nakalethela uMuzi incwadi
eyayikhuluma ngomlando kaKholiwe. Indaba yokobana uKholiwe ubegade adliwa yini
soke lesi sikhathi uMuzi uyithola uKholiwe sele ahlongakele.

Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyabonakala bona umtloli wenovela le uphumelele
ukusivezela umlingisi wayo kizo zoke izakhiwana zayo ngaphandle nje kwesiphethweni
lapha sithola khona igamalakhe kodwana yena sele ahlongakele.

(Nanyana ngiyiphi ihlathululo ezwakalako izakwamukelwa).

                                            Inani lamagama elisetjenzisiweko = 390     [25]

UMBUZO 13: UKHOLIWE – N Skosana

13.1      NguMnguni.                                                                   (1)

13.2      KuseMamelodi.                                                                (1)

13.3      Isizathu kukobana bebambalekisa ngombana umalumakhe kaZondani,
          uManghope wayefuna ukumbulala.                                               (2)

13.4      Umalumakhe      kaKholiwe  watjela uMuzi    bona   amphathe  kuhle
          umzukulwanakhe, angatlhagi nanyana asele akwakhe ngombana watlhaga
          khulu ekukhuleni kwakhe.                                                     (2)

13.5      Kwathi ngelinye ilanga uBusi banoThokozani babuya esikolweni
          sangoMgqibelo uKholiwe wathi nakaqala uBusi wambona sele
          anamatshwayo wokukhula bese lokho kwamkhumbuza indaba kaZondani le.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                            (2)

13.6      Sisehlakalo sokobana uZondani wazibulala ngombana uKholiwe angazange
          avume ukuthandana naye.                                                      (2)

13.7      Isehlakalwesi sisivezela ukghari kaMuzi asakholelwa epilweni yakade
          yokobana umakoti ufanele akotize ekhakwakhe ngaphambi kobana angaya
          emzinakhe.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                            (2)

13.8      Liqiniso ngombana lokha nakasahlala kwaNancy eDaveyton wakhe
          wacabanga ukuzibulala bewayokufuna amanzi webhedri kelinye isokana abe
          ajayelene nalo kodwana waphazanyiswa kufika kwakaZweli.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele
          ummongo wependulo engehla).                                                  (2)

13.9      -  Bekuligadango elihle ngombana umsebenzi wekomidi yesondo
             kuqalelela zoke iimfuneko zamalunga wayo, njeke nayibona bona
             uZondani umthanda ngokweqiniso uKholiwe inelungelo lokungangenelela
             endabeni le.
          -  Bekungasilo igadango elihle ngombana uKholiwe bekamtjelile uZondani
             bona yena akamthandi, njeke bekungasilula bonyana angatjhugulula
             umkhumbulwakhe nanyana sele akhulunyelwa bomma besondo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                            (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2018-memo/5760d2dd-bb33-451c-bdfc-901b76dd685d) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2018-memo/ffe6e6fc-baa4-4c27-b700-f620ccf67566) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2018-final-memo/2fb380b3-a319-4eff-ad0e-0e0513d343af) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2018-memo/aa4fee04-fb5a-4e96-b387-d4831e409961) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2023-mg/9507e1b4-42ec-497c-a823-0e9be86e9615) — isiNdebele HL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2017-memo/ebf868aa-8bfa-4a5a-b687-bc5e516ba74e) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
