# isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2018 Question Paper

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 question paper from the NSC June Exam 2018, 34 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2018/f17ca326-84f6-40d8-9ec0-ebf9ac63a88c
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Question paper
- Year: 2018
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 34

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2018 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2018/f17ca326-84f6-40d8-9ec0-ebf9ac63a88c)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2018 · isindebele. Question paper, 34 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2018-memo/f02c64bd-b266-456e-819d-d06919b18d5b) — Memo · 2018 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                    SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                      IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                                2018

                                                                         IMITLOMELO: 80

                                                                ISIKHATHI: Ama-iri ama-2½

                                    Iphepheli linamakhasi ama-34.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2                     2                                  DBE/2018
                                                  SCE

YELELA

1.        Umfundi kufanele afunde ikhaseli ngokukhulu ukuyelela ngaphambi kobana
          aphendule imibuzo.

2.        Ungalingi ufunde iphepha lemibuzo loke. Qala ikhasi lokumunyethweko
          elisekhasini elilandelako bese utshwaya iinomboro zemibuzo ebuzweko
          ngeencwadi ozifunde kilomnyaka. Ngemuva kwalapho, ufunda imibuzo le
          bese ukhetha leyo ofisa ukuyiphendula.

3.        Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU:

          ISIGABA A:        Iinkondlo                             (30)
          ISIGABA B:        Inovela/Ubukghwari bomlomo            (25)
          ISIGABA C:        Umdlalo/Idrama                        (25)

4.        Landela imilayo esekuthomeni KWESINYE NESINYE isigaba ngokuyelela.

5.        Phendula IMIBUZO EMIHLANU seyiyoke:

          EMITHATHU KUSIGABA A
          MUNYE KUSIGABA B
          NAMUNYE KUSIGABA C

6.        Sebenzisa irherho         lokuzihlola   ukuqinisekisa     bonyana   yoke   imibuzo
          uyiphendulile.

7.        Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe
          ngayo ephepheni lemibuzo.

8.        Thoma ESINYE NESINYE isigaba ekhasini ELITJHA.

9.        Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:

          ISIGABA A:        Pheze imizuzu ema-40
          ISIGABA B:        Pheze imizuzu ema-55
          ISIGABA C:        Pheze imizuzu ema-55

10.       Tlola ngesandla esihle nesibonakalako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2              3                                 DBE/2018
                                           SCE

IKHASI LOKUMUNYETHWEKO
Ikhaseli lizokwenza ukobana umfundi akhethe imibuzo afuna ukuphendula ngayo
ngaphandle kobana afunde iphepha loke.

ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibonweko: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo EMIBILI.
     INOMBORO YOMBUZO                  UMBUZO             IMITLOMELO                IKHASI
1. 'Itjhuguluko'                             Umbuzo omude                10            5
2. 'Kuwe Ndebele Kholitjhi'           Umbuzo onemibuzo emifitjhani       10            6
3. 'Amala'                            Umbuzo onemibuzo emifitjhani       10            7
4. 'Kosi Somandla Ngiyazinikela'      Umbuzo onemibuzo emifitjhani       10            8
5. 'Mona'                                    Umbuzo omude                10           10
6. 'Sahlulwa Kuphandlululana'         Umbuzo onemibuzo emifitjhani       10           10
7. 'Buza Kunembeza'                   Umbuzo onemibuzo emifitjhani       10              12
8. 'Ngizokwenzanjani'                 Umbuzo onemibuzo emifitjhani       10              13
                                            KANYE
Ikondlo engakabonwa: Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo.
9. 'Tjwala'                          Umbuzo onemibuzo emifitjhani        10              14
YELELA:        Phendula umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE
               ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI ESIGABENI C.
               ESIGABENI B kanye NESIGABENI C, phendula umbuzo MUNYE kwaphela.
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenovela efundweko NOFANA ubukghwari bomlomo.
10. Mbala Ngubaba                       Umbuzo omude             25           16
11. Mbala Ngubaba                     Umbuzo onemibuzo emifitjhani       25              16
12. UKholiwe                                 Umbuzo omude                25              18
13. UKholiwe                          Umbuzo onemibuzo emifitjhani       25              19
14. UBonakele                                Umbuzo omude                25              20
15. UBonakele              Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25        21
UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yobukghwari bomlomo
efundiweko.
16. Ubukghwari bomlomo          Umbuzo omude            25        23
17. Ubukghwari bomlomo                Umbuzo onemibuzo emifitjhani       25              23
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
Phendula umbuzo MUNYE encwadini yomdlalo ofundweko.
18. Ibhudango Lami                      Umbuzo omude                     25              27
19. Ibhudango Lami                    Umbuzo onemibuzo emifitjhani       25              27
20. Umbango KaNzunza NoManala                Umbuzo omude                25              29
21. Umbango KaNzunza NoManala         Umbuzo onemibuzo emifitjhani       25              30
22. Ifindo                                   Umbuzo omude                25              32
23. Ifindo                            Umbuzo onemibuzo emifitjhani       25              32

YELELA: Esigabeni B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye
        NOWODWA umbuzo onemibuzo emifitjhani. Awukafaneli ukuphendula
        imibuzo EMIBILI emide nofana EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2             4                                   DBE/2018
                                          SCE

IRHELO LOKUQINISEKISA

Tlola itshwayo (√) erhelweni lokuqinisekisa elilandelako ukuhlola bona uphendule yoke imibuzo
elindelekileko.

             ISIGABA                IINOMBORO    INANI LEMIBUZO           TLOLA ITSHWAYO
                                     ZEMIBUZO   EZOKUPHENDULWA              EMBUZWENI
                                                                          OWUKHETHILEKO
                                                                                 (√)
 A: IINKONDLO                         1–8            2
     (Iinkondlo eziboniweko)
 A: IKONDLO                             9            1
     (Ikondlo engakabonwa)
 B: INOVELA/UBUKGHWARI              10–17            1
    BOMLOMO (Umbuzo
    omude NANYANA
    onemibuzo emifitjhani)
 C: UMDLALO/IDRAMA                  18–23            1
    (Umbuzo omude
    NANYANA onemibuzo
    emifitjhani)
 YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA
            umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI emide
            nofana EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2                 5                        DBE/2018
                                              SCE

ISIGABA A: IINKONDLO

Iinkondlo ezibonweko (Umbuzo woku-1 ukuya embuzweni wobu-8-): Phendula imibuzo
EMIBILI kwaphela.

Ikondlo engakabonwa (UMBUZO we-9): UKATELELEKILE ukuphendula umbuzo lo.

UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula umbuzo olandelako.

ITJHUGULUKO – JN Malobola

1         Ukutjelwa kulalela,
2         Ukungafuni kufuna,
3         Ukufuna kuzenza,
4         Uzenze usiyazi ungazi;
5         Ngikho ukuhlonga indlebe.

6         Ngezayizolo tjhuguluko,
7         Zabantu zazidojwa ngodli,
8         Zaziba ngezami ngodli;
9         Kwakulila abazikakarelako,
10        Bapatjazwe babe bovu be!

11        Ngavakatjhela 'ngelawini',
12        Ngavakatjhela ngisanuka imikghatho.
13        Ngakhiwa 'lilawu',
14        Ngafumbatha ubudoda
15        Ngezandla zami zombili.

16        Maye, ukubotjhwa!
17        Ngangigangela saqhegwana,
18        Ngangigangela sasilukazi,
19        Ikani, ukwelelesa, kwakumphako
20        Wabentwana kimi.

21        Ijele kwakulikhaya,
22        'Amalawu' ngiwazi ngegego lawo:
23        IBhaviyana ye-4,
24        IVoortrekkerhoogte neNyulogo.
25        Mudle ndaba zakhe.

26        Nganginesithunzi izolo,
27        Bakwethu banesithunzi izolo,
28        Ekhethu kunesithunzi izolo,
29        Maye, ngikhumbula uWitvoet,
30        Inja yekhethu ehlwa iluse ikhaya.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                        Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2               6                           DBE/2018
                                            SCE

31        Ngangizabe ngisambona
32        Kuphi uWitvoet?
33        'Ilawu' ngilitjhiye nobani?
34        Lona lingitjhiye nobani?
35        Ijayelo liyayeyisa ingqondo.

36        Ukuzisola nokubuyela
37        Emva ngangingakubhudangi,
38        Ngangimuzwa ubaba,
39        Abhibhidlha amagwebu,
40        Ngithi uyazenzisa.

41        Iye, ngithi uyazenzisa,
42        Wenziwa kukhula.
43        Ngitjho yena avutha,
44        Avutha ikolo nethando,
45        Iqiniso ngilazi njengombana ngizazi.

46        Ubupurelani ngangizabutjhiya nobani?
47        Iye, bona ngibutjhiye nobani?
48        Kwaba lilanga linye,
49        'Ilawu' lezwa ilizwi lomfundisi,
50        Atjhumayela itjhuguluko.

51        Utjho iindlebe ukutlhoga isisibekelo!
52        Zezwa ilizwi lomfundisi,
53        Kwazwakala ihliziyo isithi:
54        Akathokozwe ongabonwa ngamehlo,
55        Yena ongaphezulu kwamafu. Amen.

Tlola ummongondaba wekondlo le, dzubhula bewuhlathulule amagama asetjenziswe
yimbongi ukuveza tjhatjhalazi lowo mmongondaba. Ipendulwakho ayiveze isingeniso
esihlathulula ummongondaba wekondlo nekhethomagama, emzimbeni dzubhula
bewuhlathulule amagama/imitjho ekhethwe yimbongi ukuzwakalisa tjhatjhalazi lowo
mmongondaba bese esiphethweni usonge indabakho ngokuveza umbonwakho
ngokuphumelela kwembongi ekuvezeni ummongondaba wekondlo le. Amagama
ozowasebenzisa awabe li-190–240.                                                    [10]

UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

KUWE NDEBELE KHOLITJHI – JM Mthimunye

1         Ngithi uyababona na?
2         Beza bagijima ngebelo,
3         Beza kuwe sithakgha,
4         Sithakgha esingadinwako,
5         Sithakgha esingaphel' ihliziyo.
6         Mbandulo yakombokotho.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                         Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2             7                               DBE/2018
                                          SCE

7         Sithi napo abentwabethu,
8         Sibanikela kuwe ngokwazi,
9         Ukwazi itsengo lakho,
10        Ngithi uyababona na?
11        Yewubakhongozele ngezakh' izandla
12        Ezinuk' ifundiso yokuhlakanipha
13        KwaNzunza naKwaManala
14        Bekuzakuphilwa bunjani nabe ungekho?

2.1       Tlola imihlobo EMIBILI yeenthombengqondo      ezisetjenziswe   yimbongi
          emudeni wesi-5 wekondlo engehla le.                                         (2)

2.2       Rhunyeza ummongondaba wekondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe
          mumuda OWODWA.                                                              (2)

2.3       Hlathulula umqondo omunyethwe mumuda we-7 ukuya kewobu-8 wekondlo
          engehla le.                                                                 (2)

2.4       Ingabe ukusebenzisa kwembongi amagama athi; 'KwaNzunza naKwaManala'
          emudeni we-13 wekondlo engehla le kuveza muphi umqondo?                     (2)

2.5       Tshwaya ngokuphumelela kwembongi ukusebenzisa isithombengqondo
          emudeni we-11 ukuya kewe-12 wekondlo engehla le.                            (2)
                                                                                      [10]

UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

AMALA – JK Mahlangu
1         Mala ndina wavelaphi?
2         Sewamil' elimini lami,
3         Neenhloni sezafa kimi,
4         Ungitjhugululile mala,
5         Ungitjhugulule inyeberu
6         Ngingasiyo nakancani,
7         Umvuzwami kwaba yintwa.

8         Mala waba yini?
9         Abaphila ngawe abanatlha,
10        Abahloya wena bayaphumelela,
11        Abahloya wena bayathembeka,
12        Abany' abakuthandi Thandi,
13        Babodwa abakukhonzako.

14        Mala wabuyaphi?
15        Imiz' uyiphulile,
16        Usivunguvungwani mala.
17        Iinthandani zitlhalene ngawe,
18        Izelelesi zibotjhiwe ngawe,
19        Ineng' ulibulalisile,
20        Ngawe liyile lifile.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                           Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2               8                               DBE/2018
                                            SCE

21        Mala ndina!
22        Ngilisa mala ngilisa!
23        Ngilisa ngiziphilele ngeqiniso,
24        Ngilisa ngivume zam' izono,
25        Khon' uZimu azangilibalela.

26        Mala ndina unomona!
27        Malakaz' ungonele,
28        Ngebizo lakaZimu ngiyakuyala,
29        Ngiyakuyala ngiyakulaya mala
30        Ngithi phum' elimini lami.
31        Nelincan' ilungel' awunalo,
32        Phuma mala phuma!

3.1       Dzubhula umuda ngamunye           osetjenziswe   ekondlweni   engehla     le
          onehlathululo elandelako.

          3.1.1        Ukukhuluma kwembongi amala kesinye isikhathi bekuyibangela
                       bona igcine sele ilwa nabanye abantu.                                (1)

          3.1.2        Imbongi iyamukela bona ukukhuluma kwayo amala kusisono
                       phambi kwamehlo kaZimu.                                              (1)

3.2       Rhunyeza ngomuda OWODWA isizathu esenza bona imbongi isebenzise
          igama elithi, 'ndina' emideni elandelako: Woku-1, wama-21 newama-26
          wekondlo engehla le.                                                              (2)

3.3       Ingabe imbongi inqophe ukuthini ngomuda we-13 wekondlo engehla le?
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                              (2)

3.4       Ingabe imbongi ihlathulula ukuthini ngomuda wama-26 othi; 'Mala ndina
          unomona' ewusebenzise ekondlweni engehla le?                                      (2)

3.5       Tshwaya ngokuphumelela kwembongi ukusebenzisa isithombengqondo
          sesingathekiso emudeni we-16 wekondlo engehla le.                                 (2)
                                                                                            [10]

UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

KOSI SOMANDLA NGIYAZINIKELA – MS Ntuli

1         Ngizulazulile, ngafuna kwami,
2         Kwathi kungekwami ngakufuna,
3         Onjengami wafana nami,
4         Wazulazula nami ngizulazula.

5         Ukweqiwa kweenthubi kwaziwa ngimi,
6         Ngiseqa ngithanyela ngitjhisa
7         Njengomlilo welangabu lokufa,
8         Mina ngibona ipilo: Kuwe kukukufa.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2                 9                            DBE/2018
                                              SCE

9         Ngibonile ngakhwela intaba,
10        Ngaziwisela phasi ngathumba kwami,
11        Ngalibala Wena Somandla,
12        Ngathunjwa mnyama umkhanyo ukhona

13        Kosi Somandla ngiyazinikela,
14        Ngidinwe kududuza abangani,
15        Ngidinwe kudunduzela zephasi.
16        Zaphezulu zihlome ngezeKosi.

17        Kwakukuhle kukarisa,
18        Kwakumnandi njengeluju leenyosi,
19        Kukarisa nje kukufa.
20        Kumnandi nje kukufa.
21        Amehlo wami avalekile,
22        Abona okubonwa ziimphofu,
23        Ihliziyo ikhanuka ikhowani,
24        Inga mlibhani wekhowe.

25        Phambili nemva kwakufana,
26        Amanzi neengazi kuyinto yinye,
27        Gadesi koke kudlulile
28        Njengamanzi weLimpopo,
29        Kosi Somandla ngiyazinikela.

30        Okhamba keyakho uthembekile,
31        Ofulathela yakho ulahliwe,
32        Ozwa lakho unetjhudu,
33        Ongalaleli lakho wembethe ukufa.

34        Kuwe ngiqalile,
35        Kuwe kunamandla,
36        Kuwe kunepilo,
37        Kosi Somandla ngiyazinikela.

4.1       Tlola ubukondlo obusetjenziswe yimbongi emudeni ngamunye kengenzasi le.

          4.1.1        Ngizulazulile, ngafuna kwami,                                   (1)

          4.1.2        Ngiseqa ngithanyela ngitjhisa                                   (1)

4.2       Rhunyeza ngomuda OWODWA umqondo omunyethwe yindima yesi-5
          yekondlo engehla le.                                                         (2)

4.3       Hlathulula ngomuda OWODWA okutjhiwo          yimbongi ngomuda     we-12
          wekondlo engehla le.                                                         (2)

4.4       Ucabanga bona uyini umnqopho wembongi wokusebenzisa ibuyelelamqondo
          endimeni yesi-4 yekondlo engehla le?                                         (2)

4.5       Nangabe unikelwe ithuba lokukhulumisana nembongi ngemva kokuzwisisa
          ummongo wekondlo le bewungayiyelelisa uthini? Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                    (2)
                                                                                       [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2             10                           DBE/2018
                                          SCE

UMBUZO 5 (UMBUZO OMUDE)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula umbuzo olandelako.

MONA – TM Mthimunye

1         Uyesabeka mona,
2         Ukhuph' ubunt' ebantwini,
3         Batjhuguluk' iimbandan' ezinganaboya,
4         Ngawe mona.

5         Maye! Mona,
6         Wenzani ngomfundisi?
7         Umenzani ummamfundisi?
8         Umzalwana yena umenzisani?

9         Emisebenzini bayalila ngawe,
10        Emasondweni ngiso leso,
11        Ngebanga lakho mona,
12        Umumbi mona uyanyenyisa.

13        Ilihlo lakho liyabulala,
14        Ihliziywakho ngeyelitje,
15        Ufunani phezu kweentamo zamakholwa na?
16        Mhlana wokuphela uyokuba yini?

Coca ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le. Dzubhula bewuhlathulule
amagama akhethwe yimbongi ekusethuleleni tjhatjhalazi lowo mmoya. Ipendulwakho
ayiveze isingeniso esihlathulula ummoya wekondlo nekhethomagama, emzimbeni
dzubhula bewuhlathulule amagama/imitjho ekhethwe yimbongi ukuzwakalisa
tjhatjhalazi lowo mmoya bese esiphethweni usonge indabakho ngokuveza
umbonwakho ngokuphumelela kwembongi ekuvezeni ummoya wekondlo le. Amagama
ozowasebenzisa awabe li-190-240.                                                   [10]

UMBUZO 6 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

SAHLULWA KUPHANDLULULANA – TN Mahamba

1         Mnganami!
2         Besingaphundwa lilitho,
3         Koke lapho bekunobumnandi besitholakala,
4         Iinkoloyi besaz' imihlobohlobo,
5         EPumalanga neTjonalanga sibuya khona,
6         Zamarhugu besizazi zoke.

7         Nakusikolo sasibona kumkhwekazi,
8         Sabalisa bavukela ngejinifomo,
9         Babhebhul' iincwadi banqophe kwaNolwazi,
10        Thina siziinini zamarhugu,
11        Sithi mzala eendakamizweni.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                        Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2                11                           DBE/2018
                                             SCE

12        Emabhetjhini nemaphathini singatshwili,
13        Besaziwa mazombe,
14        Besidoselana ebumnyameni bobudlhadlha,
15        Nakukuvusana nokukhalimana do!
16        Bekulele kukunye nangabe bekukubili bekuzakuvusana,
17        Nalitjhingako, kithi beliphuma,

18        Nabathi, kwaNolwazi silikhomba libaba,
19        Besiphandlwe yikungu,
20        Ithe ingembuk' emehlweni,
21        Isikhathi besele sidliwe yinja,
22        Ezandleni sidududu,
23        Ipil' isitjhiye emva,
24        Ihloko seyithelwe ngepuphu.

25        Sesilil' ezimathosi,
26        Sesilila ngongathana,
27        Isikhathi azange sibe nesirhawu kithi,
28        Sithe, azilime ziy' etjeni,
29        Sihlulwe kuphandlululana mnganami.

6.1       Tlola ubukondlo obusetjenziswe yimbongi emudeni we-17 wekondlo engehla
          le.                                                                         (1)

6.2       Dzubhula igama elingathekiswe nesikolo elisetjenziswe yimbongi endimeni
          yesi-2 yekondlweni engehla le.                                              (1)

6.3       Rhunyeza ngomuda OWODWA ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni
          engehla le.                                                                 (2)

6.4       Hlathulula ngephuzu ELILODWA bona imbongi ihlose ukusitjelani ngomuda
          we-10 kufika kewe-11.                                                       (1)

6.5       Ingabe umuda we-15 wekondlo engehla le umumethe mhlobo bani
          wesithombengqondo begodu ukusetjenziswa kwaso kusilethela muphi
          umqondo?                                                                    (2)

6.6       Ucabanga bona bungaba yini ubungozi besenzo sembongi nomnganayo
          sokobana bahlale basemabhetjhini nemaphathini njengokutjho kwayo
          emudeni we-11 wekondlo engehla le? Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                   (1)

6.7       Coca ngesifundo osifumana emudeni we-19 ukuya kewama-21 wekondlo
          engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                            (2)
                                                                                      [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                           Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2            12                                DBE/2018
                                         SCE

UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

BUZA KUNEMBEZA – TM Mthimunye

1         Ungakhuluma okukhulumako,
2         Utjho okutjhoko,
3         Yinye oyaziko,
4         Buza kunembeza.

5         Izandla zakho zenz' okuhle na?
6         Iinyawo zakho zikhamba kuhle na?
7         Indaba ingaphakathi.

8         Umlom' ukhulum' okulungileko na?
9         Ilimu lakho liyaphilisa na?
10        Izandla zakho ziyaphilisa na?
11        Buza kunembeza.

12        Ulenzele kuhl' iphasi na?
13        Liyathokoza ngawe na?
14        Liphilile ngawe na?
15        Buza kunembeza.

16        Uhlalisene nowakhelene nabo na?
17        Niyalilelana na?
18        Niyaphan' umlomo na?
19        Bayaph' abanganasono na?
20        Ufunani kilab' abanganasono nawe na?
21        Uwarhatjhelan' amadzinyani na?
22        Buza kunembeza.

7.1       Tlola imihlobo EMIBILI yevumelwano esetjenziswe yimbongi endimeni yoku-1
          yekondlo engehla le.                                                         (2)

7.2       Rhunyeza ngomuda OWODWA ummongo omunyethwe yindima yesi-3
          yekondlo engehla le.                                                         (2)

7.3       Madanisa izenzo zabantu abalandela unembezabo nezenzo zabantu
          abangamlandeliko unembezabo emaphilwenabo.                                   (2)

7.4       Hlathulula bona ukusetjenziswa komuda we-18 wekondlo engehla le
          kusilethela muphi umqondo?                                                   (2)

7.5       Coca ngelihlo elibukhali ihloso yembongi yokusebenzisa ngokubuyelela
          amagama athi; 'Buza kunembeza' pheze kizo zoke iindima zekondlo engehla
          le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                     (2)
                                                                                       [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2                 13                         DBE/2018
                                              SCE

UMBUZO 8 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

NGIZOKWENZANJANI? – TM Mthimunye

1         Ngifik' ephasin' uyangifulathela,
2         Awusakhambi nam' ibangana,
3         Ngizoyitjengiswa nguban' indlela,
4         Ngizokwenzanjani?

5         Ngangithi ngizokukhula hlanu kwakho,
6         Ngangith' indlela ngizoyitjengiswa nguwe,
7         Angisakghon' ukukubona ngawenyama,
8         Ngizokwenzanjani?

9         Ngizokwenzanjan' iphasi nalinje?
10        Ngizokubuza bani nabangasazaziko nje?
11        Mina ngiyokuba yini kabani?
12        Ngizokwenzanjani?

13        Namhlanjesi ngikuqal' eenthombeni,
14        Ngizwa ngabantu bona wawukhamba yiphi,
15        Ngizwa ngabosiyazi bona wawugida yiphi,
16        Ngizokwenzanjani?

17        Namhlanjesi ngibukela zakosobantu,
18        Zekhethu ngiyaziphumbutha,
19        Bona ngizo kwamambal' anginaqiniso,
20        Ngizokwenzanjani?

8.1       Tlola isithombengqondo esisetjenziswe yimbongi emudeni woku-1 wekondlo
          engehla le.                                                                (1)

8.2       Emudeni we-7 wekondlo engehla le imbongi isebenzise isithombengqondo
          seseqamagama. Tlola igama eleqiwe yimbongi emudeni lo.                     (1)

8.3       Rhunyeza ngomuda OWODWA ummongondaba wekondlo engehla le.                  (2)

8.4       Hlathulula bona amagama asetjenziswe yimbongi emudeni we-18 wekondlo
          engehla le asitjelani ngepilo ephilwa yimbongi.                            (1)

8.5       Ingabe uyini umnqopho wembongi wokuphetha zoke iindima zekondlo le
          ngamagama athi; 'Ngizokwenzanjani?'                                        (1)

8.6       Ucabanga bona ukukhula ngaphandle kombelethi kungaletha miphi
          imiphumela engasimihle epilweni yomntwana? Ipendulo ayibe maphuzu
          AMABILI.                                                                   (2)

8.7       Coca ngokuphumelela kwembongi ukusethulela amazizwayo ngekondlo
          engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                           (2)
                                                                                     [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                          Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2               14                                DBE/2018
                                            SCE

IKONDLO ENGAKABONWA (UKATELELEKILE UKUPHENDULA UMBUZO LO).

UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

TJWALA – BD Masango

1         Walidung' iphasi lekhethu,
2         Umloy' ungcon' akakhulumi,
3         Ukhamb' ebusuku silele,
4         Wen' ubonakal' emini,
5         Tjwala ndina!

6         Amahlon' ayekhenemkhulu,
7         Utshwenya ngomban' ungena
8         Emadodeni, ebefazini nebentwaneni,
9         Ungena kancan' ugugubale,
10        Tjwala ndina!

11        Umlomakho liluju leenyosi,
12        Amehlwakh' azel' ithando,
13        Iinyawo zakho zilula,
14        Iindlebe zakho ngezekhondlo,
15        Tjwala ndina!

16        Ubiz' isitjhaba ngesikhatjhana,
17        Ubenz' abengani bakho,
18        Kant' ufun' isikhwama,
19        Ubatjhiye bakhamisile,
20        Tjwala ndina!

21        Ubabamba ngeluju lakho,
22        Ubajikele ngemathunjini,
23        Kubhuruk' imizi yamadoda,
24        Kubangw' imal' edliwe nguwe,
25        Tjwala ndina!

26        Maye! Walidung' iphasi lekhethu,
27        Bangak' abafele kuwe,
28        Bangak' ababethwa ngebanga lakho,
29        Sukapha! Mloyikazi.
30        Tjwala ndina!

9.1       Tlola iinthombengqondo EZIMBILI ezimunyethwe mumuda we-11 wekondlo
          engehla le.                                                                     (2)

9.2       Tlola izinto EZIMBILI imbongi elila ngazo bona zenziwa butjwala emaphilweni
          wabantu.                                                                        (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2                  15                          DBE/2018
                                               SCE

9.3       Hlathulula okunqotjhwe yimbongi emudeni ngamunye kengenzasi le:

          9.3.1        Iinyawo zakho zilula.                                           (2)

          9.3.2        Iindlebe zakho ngezekhondlo.                                    (2)

9.4       Coca uveze isiphakamiso esingenziwa ngomnqopho wokukhandela bona
          utjwala nanyana buselwa kodwana bulawuleke. Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                    (2)
                                                                                       [10]

                                                      IMITLOMELO YESIGABA A:           30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2            16                                 DBE/2018
                                         SCE

ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO

YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
        OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
        umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI emdlalweni.

                                          NOFANA

             Nawukhethe umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo
             lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.
             Kilesisigaba kuneencwadi zamanovela EZINTATHU kanye nebuthelelo
             lomtlolo-ndabuko. Khetha inovela EYODWA nofana ibuthelelo lomtlolo-
             ndabuko uphendule ngayo umbuzo OWODWA.

UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Umlingisi oyikutani wenovela ulindeleke bona avele kiyo yoke imileyo yesakhiwana
sayo. Coca ngokuphumelela komtloli ukusethulela umlingisi oyikutani emileyweni
yesakhiwana senovela yesihloko esithi; Mbala Ngubaba. I-eseyakho esingenisweni
ayihlathulule bona yini umlingisi oyikutani nokobana ngubani umlingisi oyikutani
enovelini le, emzimbeni veza bona umlingisi oyikutani lo wethulwe bunjani eengabeni
zesakhiwana senovela le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli
ukusivezela umlingisi oyikutani lo kizo zoke iingaba zesakhiwana senovela. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                        [25]

UMBUZO 11 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI A

'Phela sibosomaplasi nathi nasinje. Asilayitjhe iinkomo nathi siyokuthengisa. Qala
ifandisi le iseduze nayila KwaMarhinini. Asithi ekuseni ngeveke ezako ngeLesibili
silayitjhe itjhumi, siyokubona bona angeze sabuya nesilulu na. Indaba
yokubambeka izandla bona ubhalelwe kunyakaza yilise. Leyo uzayibona
emalangeni. Phela yimali le Jali'. Athule uSkhosana, abone bona kwangathi izinto 5
zifuna ukumkhambela kumbi. Ukube akakayiboni uMavela incwadi le,
ubazokulayitjha vele itjhumi loke leenkomo banoMasango bayozithengisela. Imali
yakhona yoke ibe ngeyakhe. Kuthi mhlana athengisa zokugcina, kukhona amrhatjha
ngebilibili ngemehlweni uMavela. Amtjele bona zetjiwe zoke iinkomo ngekampeni.
Lapho-ke uyazi bona nanyana angathi uyalwa, nakayokuhlola ubazokuthola 10
kunganalitho. Manje ukumtjela njenganje bona sekuneenkomo ezetjiweko
akuzomsiza ngombana zisese khona. Asele azithengisele yena ngomgunyathi zine
kwaphela. Kodwana usazimisele ukudla aye phambili.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2             17                                   DBE/2018
                                          SCE

Ngokuba nengqondo ebukhali, abe nombono omuhle msinya uSkhosana.
Sekunokobana azindlise uMavela ngalombono asele anawo wokobana kuyiwe                      15
efandisini, naye aveze wakhe wokusekela msinya. 'Uqinisile Mavela. Mbono omuhle
lowo. Kodwana njengomuntu ohlala eMkobola mina ngibona kungcono ngithi ekuseni
ngeLesibili ngivukele eplasini ngiyokulayitjhela futhi. Bese nangisuka lapho
ngizokudlula kuwe, ngikulayitjhe siyikhombe KwaMarhinini. Ngibona kulizombe
ukobana ngizokulayitjha, bese khona siyokulayitjha iinkomo. Mina angithome                 20
ngeenkomeni ngizokuthatha wena sele sinqopha efandisini. Akusingcono njalo
Bongwe?'
'Uyiphethe-ke nawuyiteka njalo. Wena nqopha ngeplasini, uze kimi sewuqedile.
Ngifuna ulayitjhe itjhumi loke. Usize Jali, ukhethe eziqalekako, ezinonileko. Angitjho
njenganje uthengise zine, wahlaba zimbili? Kutjho bona zisithandathu sezizoke.             25
Manje-ke kutjho bona kusele amatjhumi ama ... e ... iya, amatjhumi amathathu woke.'
'Kunjalo Bongwe. Nezebi ezikulu zala ekhethu zisengakalemuki bona kunomhlambi
weenkomo ngale ngeplasini. Nanje kufuze sithokoze kilokho' kutjho uSkhosana azi
kuhle ngehliziyo bona ezinye ezine sekade azithengisile. Elona nani eliseleko
eqinisweni matjhumi amabili neenkomo ezisithandathu. Kungebangelo angafuni                 30
nakancani bona uMavela ayokuvela ngeplasini. Nokuza la emzinakhe kumdanise
khulu.

                                                                          [Ikhasi 90–91]

11.1      Tlola unobangela wokuhlongakala kwakaBongwe.                                      (1)

11.2      Tlola isizathu esiqinisekisa abafundi benovela le bona bavumelane
          ngokobana uBongwe wahlongakala kusehlobo.                                         (2)

11.3      Ngokurhunyezweko tlola amagama uMavela awatjhiya nonina ngaphambi
          kobana abuyele kwakhe eSoshanguve ngemva kokubekwa kwakayise.                     (2)

11.4      UMhlekwa, omfowabo kaMavela omncani wabegade enze liphi ibizelo?                  (1)

11.5      Esiqetjhaneni esidzujulwe ngehlesi uMavela uzwakala sele atjhaphulukile
          naphezu kobana ekufikeni kwakhe kuSkhosana bekakwate aqede iswigiri.
          Tlola unobangela wokutjhaphuluka kwakhe.                                          (2)

11.6      Ngokurhunyezweko tlola isizathu ekungiso esenza bona uSkhosana angafuni
          bona akhambe noMavela nakayokulayitjha inani leenkomo abavumelene
          ngalo bona bazokuyolilayitjha bayolithengisa efandisini.                          (2)

11.7      Phedula isitatimende esingenzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo iqiniso bese
          usekela isiqunto osithathako uqalise kokuvele esingenisweni senovela le.
          Ipendulwakho yibe liphuzu ELILODWA.

          Enovelini le umtloli usethulele uBongwe amumuntu okholelwa ekambisweni
          yesikhuwa ngehlangothini lokwabiwa kwamafa kodwana ongakholelwa
          ekambisweni yesikhuwa naziza ngehlangothini lezamaphilo.                          (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2             18                                 DBE/2018
                                          SCE

11.8      Khetha ipendulo enembako kezingenzasi bese uqedelela ngayo umutjho
          olandelako.

          Iimbaya zefuyo kaBongwe zazakhiwe ...

          A       ngeegodo.
          B       ngeensimbi.
          C       ngamatje.
          D       ngeendrada.                                                            (1)

11.9      Ingabe umukghwa wokobana umtloli aphethe inovela le ngokufaka uMavela
          ejele ngebanga lokweba iinkomo zakayise usilethela siphi isithombe nofana
          isifundo ngabantu abebako? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                (2)

11.10     Ingabe ukutjhugulula kwakaMavela ikulumakhe abekahlose ukuyoyitjela
          aboDladla nakasuka kwabo agcine sele akhuluma amala nasele aqalene
          nabo amehlo namehlo kusitjelani ngaye?                                         (2)

11.11     Ucabanga bona bewuyini umnqopho kaMavela wokutjela umndenakhe amala
          wokobana sekunomukghwana odlangileko wokwetjiwa kwefuyo endaweni
          yeMadlangeni?                                                                  (1)

11.12     Ingabe kuzomsiza ngani uJali ukutjela kwakhe uMavela bona iinkomo
          zisaphelela naphezu kobana asazi bonyana inani lazo alisese njengombana
          uMavela alazi?                                                                 (2)

11.13     Vumelana nofana uphikisane nesitatimende esingenzasi bese usekela
          isiqunto osithathako.

          Iqhinga lomtloli wenovela le lokuhlanganisa uMavela noSkhosana libe
          nomphumela omuhle ekuphumeleliseni ummongondaba awuhlosileko.                  (2)

11.14     Ingabe uyazwelana noMavela nofana awuzwelani naye ngokobana
          uSkhosana angamnikeli nopeni onzima phezu kweenkomo ebesele
          azithengisile? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.                  (1)

11.15     Tshwaya ngeqhinga lomtloli wenovela le lokuthiya umlingisi oyikutani igama
          elimfaneleko. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                             (1)
                                                                                         [25]

UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)

UKHOLIWE – N Skosana

Umlingisi oyikutani wenovela ulindeleke bona avele kiyo yoke imileyo yesakhiwana
sayo. Coca ngokuphumelela komtloli ukusethulela umlingisi oyikutani emileyweni
yesakhiwana senovela yesihloko esithi; UKholiwe. I-eseyakho esingenisweni
ayihlathulule bona yini umlingisi oyikutani nokobana ngubani umlingisi oyikutani
enovelini le, emzimbeni veza bona umlingisi oyikutani lo wethulwe bunjani eengabeni
zesakhiwana senovela le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli
ukusivezela umlingisi oyikutani lo kizo zoke iingaba zesakhiwana senovela. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                         [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2             19                                  DBE/2018
                                          SCE

UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UKHOLIWE – N Skosana
Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI B

UKholiwe uvukile namhlanjesi. Namhlanje nokho uvuke angomunye umuntu
otjhaphulukileko. UMuzi athi asararwe sisenzo sakaKholiwe amuzwe sele avuma
ingoma ekukade yena Muzi ayigcina. Yingoma yakade eyayivunywa nguMfundisi
uFrance Tjhoba ethi; 'EKUPHELENI KWENDLELA NGIYALILA KUWE:
EKUPHELENI KWENDLELA NGIYALILA KUWE'. Wayivuma ingoma uKholiwe 5
izwakala bona iphuma ekujuleni kwehliziyo ingoma le. Kuthe nakubetha i-iri letjhumi
uKholiwe besele ahlezi nowakwakhe phasi. Nokho uKholiwe azange ahlale isikhathi
eside. Wasikima waya ngekamurwini yabayeni. Afike ahlale phasi embhedeni,
'Bentwabami ngithi khenginiyale kwamaphelelo njengombana sele nisiya kewenu
umuzi. Ngithanda bonyana nithathe lokhu nikwenze. Ayikho into ebhuruza umuzi 10
njengokuthola abantu ababili abathetheneko bangavulelani iimfuba. Kufanele
abathetheneko bazane kwangasuthi bakhule boke'. UKholiwe uhlezi nje ukhumbula
amezwi la akhulunywa ngusosokanakhe.

'Ngiyafana nombulali, angikahluki ebaloyini. Akhenge ngithembeke endodenami
uMuzi'. UKholiwe wabona kungcono afe. Wathatha ibhokisana egade alibeke 15
embhedeni. Walivula, wathi asalivula njalo amehlwakhe abona iphepha, walithatha,
wakhupha nepensela watlola amaganyana athi; 'Muzi wami, ngangifanele ngikutjele
ngoZondani. Ukube akusinguZondani ngabe angitshwenyeki kangaka. NGIMI
UKHOLI'.

Uthe angayiqeda wawadla woke amapilisi waphelela khona lapho uKholiwe. UMuzi 20
ezwe sele ahlulukele uKholiwe, athi asathi ufuna ukumrhuwelela kungene uSipho.
Balotjhisane kube mnandi. USipho anikele uMuzi incwadi leyo agade ayitlola.
'Incwadi le iphethe boke ubuphilo bakaKholiwe,' kutjho uSipho ayinikela uMuzi.
Bacocacoce, emva kwesikhatjhana uMuzi athi usayokubiza uKholi bazokuditjha
boke. Phela uMnguni uzwana kumbi nokuhlala nomkakhe. Amfune kiwo woke 25
amakamuru. Athi nakafika kileli labayeni athole uKholiwe sekaphelile. Kube
siphithiphithi kubizwe bemotjhara, asiwe emakhazeni.

Ngemva kwesilahlo sakaKholiwe uMuzi athome ukufunda incwadi eyalethwa
nguSipho isihloko sayo esithi; 'UKHOLIWE'. Ngaphambi kobana ayifunde wafunda
iphetjhaneli alithola eduze noKholiwe. Kuthe bona alifunde wathatha umrhala 30
wadosela uSipho. 'Sipho, uZondani uyamazi?' 'Mnguni, nawufuna ukwazi bona
ngubani uZondani funda 'UKHOLIWE', atjho incwadi leya ayilethako. Nangambala
uMuzi azimisele ukuyifunda incwadi leyo egade ifundeka bunjesi:
                                                                     [Ikhasi: 22–23]

13.1      Tlola isibongo sakasosokana kaKholiwe.                                           (1)

13.2      Tlola igama lendawo lapho uKholiwe ahlangana khona noMuzi kokuthoma.             (1)

13.3      Ngisiphi isizathu esenza bona abaphathi begatja leVista elingeMamelodi
          bathathe isiqunto sokobana bathuthusele uKholiwe egatjeni elingeDaveyton?        (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2             20                                DBE/2018
                                          SCE

13.4      Rhunyeza ikulumo kamalumakhe kaKholiwe ayikhuluma kuMuzi mhlana
          kuzokulotjolwa uKholiwe.                                                      (2)

13.5      Hlathulula isehlakalo esenza bona uKholiwe akhumbule indaba kaZondani
          naphezu kobana besele kuminyaka senzeka.                                      (2)

13.6      Rhunyeza isehlakalo uKholiwe alila ngokobana wayefanele asitjele uMuzi
          kodwana azange akwenze lokho.                                                 (2)

13.7      Ingabe isenzo sakakghariyakhe kaMuzi sokungathabeli uKholiwe banoMuzi
          nabaya emzinabo ngemva kobana batjhadile sisivezelani ngaye
          ngehlangothini lesizinda sepilo?                                              (2)

13.8      Phendula isitatimende esingenzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo iqiniso bese
          usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          Njengombana sitjelwa bona uKholiwe wazithatha umphefumulo esiqetjhaneni
          esidzujulwe ngehlesi, kuthiwa bekungasikho kokuthoma aba nomcabango
          ofana nalo engqondwenakhe.                                                    (2)

13.9      Ucabanga bona bekuligadango elihle nofana elimbi lokobana ikomidi yesondo
          laboZondani ithumele uMmamfundisi noNaKoteni bonyana bayokukhulumela
          uZondani kuKholiwe manqophana neendaba zethando? Sekela isiqunto
          osithathako ngephuzu ELILODWA.                                                (2)

13.10     Ingabe uyini umnqopho womtloli wenovela le wokwenza bona ngelanga
          uZondani ahlongakala ngalo iinini zakhe kanye noKholiwe babe seduze
          kwakhe?                                                                       (2)

13.11     Madanisa indlela uSipho amukela ngayo indaba yokwaliwa nguKholiwe
          nangendlela uNgendu amukela ngayo lokha nakaliwa nguKholiwe.                  (2)

13.12     Vumelana nofana uphikisane nesitatimende esingenzasi bese usekela
          isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          Umtloli wenovela le usethulele umkaMfundisi uMatjeni kuyipisi eyembethe
          isikhumba semvu.                                                              (2)

13.13     Coca ngesenzo sakaSara samhlana athola uKholiwe emzinakhe bewuveze
          nokobana siyakholweka nofana asikholweki na.                                  (3)
                                                                                        [25]

UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)

UBONAKELE – M Skosana

Umlingisi oyikutani wenovela ulindeleke bona avele kiyo yoke imileyo yesakhiwana
sayo. Coca ngokuphumelela komtloli ukusethulela umlingisi oyikutani emileyweni
yesakhiwana senovela yesihloko esithi; UBonakele. I-eseyakho esingenisweni
ayihlathulule bona yini umlingisi oyikutani nokobana ngubani umlingisi oyikutani
enovelini le, emzimbeni veza bona umlingisi oyikutani lo wethulwe bunjani eengabeni
zesakhiwana senovela le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli
ukusivezela umlingisi oyikutani lo kizo zoke iingaba zesakhiwana senovela. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                        [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2            21                               DBE/2018
                                         SCE

UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

UBONAKELE – M Skosana

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI C

Umcabango wokobana uBonakele atjhiye ikhabo noyise, aziphe inarha njengonina,
awumlisi, uziphe amandla. 'Ubaba kufanele athokoze khulu ngombana nakhu
namhlanjesi sengifunde bengafika ebangeni lesibili, kunjalo nje sengineminyaka
elitjhumi nambili. Yeke, koke lokhu kutjho bonyana angisese mntwana omncani
ongabhalelwa kukuziphilisa ngombana vele nalapha ngakwethu ngiyaziphilisa. 5
Akekho umuntu ongitjhejako. Koke lokhu kungikatelela bona ngikwazi ukuziphatha
ngokwami.' UBonakele ucabanga koke lokhu nje, uvela esikolweni uya ngakwabo.
'Ngizakusuka lapha kwethu ngiziphe inarha ngombana umma kaBafunani muva nje
sele asiza ngamalalo lapha kimi. Sele angenza isiratjhana sakhe'.

Ngitjho nomuntu ophambana noBonakele bekangazibonela angakabuzi nokubuza 10
bonyana yikulu into egoma uBonakele ngehliziyweni ngombana iinyembezi khabe
zehla zehlile kodwana azesule msinyana ngombana angathandi bona abantu
babone bonyana uyalila ngehliziywenakhe. 'Angisafuni ukuzwa litho lalapha kwethu.
Kusasa ngizakuvukela indlela. Iye, ngizakuvukela indlela!' Watjho njalo
waphakamisa iinyawo enzela bona khona azakufika kwabo alungise izambatho 15
zakhe uyise angakafiki ngombana angahle ambuze imibuzwana engapheliko.

UBonakele nakathi wenza into, uyenza angaqali emuva kodwana uqala phambili
kwaphela. Usuke unetjhudu elikhulu nakwenzeka akubileke ngomtlhagwakhe
ngombana akusuye umntwana othanda bona abantu babone iinyembezi zakhe.
Ngelanga elilandelako kwasa njengawo woke amalanga. Ilanga laphuma 20
ngePumalanga njengemhleni, uBonakele naye wavuka ngesikhathi avame ukuvuka
ngaso ingasuthi akukho okwenzekileko kodwana yena nehliziywakhe bekazi
bonyana lizakuthi lizilahla kunina, abe akhuluma kude kumbi.

Akwaziko kukobana uzabe angekho lapha eSiyabuswa nakutjhinga ilanga. Uyise
naye wavuka ngamasa watjhinga ngematorhweni lapha arhubharhubhela khona 25
umndenakhe ukudla nokhunye okuthengwa yimali. Nguye loya, wakhamba
wayokutjhingela ngombundu. Ukhamba nje uqale lapha aya khona akamboni
uBonakele ojame phezu kwedwala eliseqadi nakwabo. Uqale uyise. Wamqala njalo
neenyembezi azizwa emehlweni ngombana uyamthanda uyise lo. Kuthe bona
atjhingele angasabonakali uyise, uBonakele wangena ngendlini watjhinga 30
ngekumurwini lakhe ukuyokubutha koke okungekwakhe. Yeke singabe sithi koke
okungekwakhe kwangasuthi unelitho nje. Okungekwakhe ngitjho izambatho zakhe
akhamba azembethe. Wambatha koke okungekwakhe, enzela bona asizakale lapha
aya khona, angangenwa makhaza.

                                                                   [Ikhasi: 4–5]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2             22                                DBE/2018
                                          SCE

15.1      Tlola amatshwayo AMABILI ebekabonakala kuBonakele bonyana umntwana
          otlhoriswako nongatholi itjhejo kwabo.                                        (2)

15.2      Rhunyeza ngephuzu ELILODWA bonyana kweza njani bona uNaMndebele,
          ongunina kaBonakele azifumane sele aseJwanasbhege.                            (2)

15.3      Tlola amabizo AMABILI wabesana bakwaMbuyiseli, lapho uBonakele afikela
          khona ngemva kobana asuke kwabo.                                              (2)

15.4      Tlola isizathu esenza bona uBonakele agcine sele akhambile emzini
          wakwaMbuyiseli lo.                                                            (2)

15.5      Rhunyeza isizathu esenza bona uBonakele agcine sele alise umsebenzi
          eplasini lekhuwa lapho ebekasebenza khona ukutlhogomela ifuyo.                (2)

15.6      Madanisa indlela uNaSilombo ebekaphatha ngayo uBonakele naleyo
          ebekaphatha ngayo uBafunani ngaphambi kobana uBonakele aziphe inarha.         (2)

15.7      Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wokusivezela uSgwadi ahlala
          eMgungundlovu esifundeni saKwaZulu-Natal ekubeni aliNdebele?                  (2)

15.8      Phendula isitatimende esingenzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo iqiniso bese
          usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          Nanyana uBonakele akhetha ukuzipha inarha atjhiye uyise nomanakhe
          uNaSilombo kodwana bekasamthanda uyise.                                       (2)

15.9      Nasitjhejisisa ipilo eyayiphilwa nguBonakele eDaveyton, ngikuphi OKUBILI
          okubona kusenzeka elutjheni leminyaka elingana neyakhe enarheni
          yeSewula Afrika namhlanje?                                                    (2)

15.10     Ingabe isenzo sakaKiller sokobana asize uBonakele naphezu kobana
          ubayikomo egoma yodwa, simveza amumuntu onjani?                               (2)

15.11     Ngisiphi isiqunto ongasithatha nawungazithola usebujameni bokutlhoriswa
          obufana nebakaBonakele ngaphandle kobana uthathe isiqunto sokuzipha
          inarha?                                                                       (2)

15.12     Coca ngommoya ozwakaliswa sisehlakalo samhlana uBonakele athola ikoloyi
          ebekahlala kiyo ivutha amalangabu nakabuya ukuyokuzibandula naboKiller.       (1)

15.13     Coca ngokuphumelela komtloli ukusethulela isifundo ngenovela ethi,
          'UBonakele' uqalise kumlingisi onguBonakele. Ipendulwakho ayibe maphuzu
          AMABILI.                                                                      (2)
                                                                                        [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2              23                                DBE/2018
                                           SCE

UBUKGHWARI BOMLOMO

IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro

UMBUZO 16 (UMBUZO OMUDE)

'IQHEGU LEKHONDLO' – CM Sangweni

Nasitjhejisisa okutjhiwo yinolwana le kuyavela bona umtlami wayo usethulela
umlayezo wokobana umuntu angeze akghona ukuphila ngaphandle kwabanye abantu.
Coca wenabe ngomlayezo lo uqalise ezehlakalweni zenolwana le bese uziqathanisa
nezehlakalo ezenzeka epilweni yamambala. Esingenisweni hlathulula bona yini
umlayezo nezehlakalo, emzimbeni veza izehlakalo zenolwana le bewuzimadanise
nalezo ezenzeka epilweni yamambala kuvele umlayezo olethwa zizehlakalo
ezimadaniswekwezi bese esiphethweni uveze umbonwakho namazizwakho mayelana
nezehlakalo ezivezwe enolwaneni nalezo ezenzeka epilweni yamambala. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                          [25]

UMBUZO 17 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

17.1      Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI D

                    'ABANTU BAKWAMTSHWENI NEBAKWAMATJHIYANA'

          'Kwasukelasukela'

          'Cozi'

          Kuthiwa ekadeni isitjhaba soke sasizwana begodu kunokuthula ephasini
          loke mazombe. Izinto zazenziwa ngesikhathi begodu kunetjhebiswano
          ebantwini. Ikosi yayikuthabela khulu lokho begodu isakhomba ngophakathi, 5
          ingathonti phasi esitjhabeni sayo. Kuthiwa ikosi yayihlonitjhwa kwamambala
          begodu inamandla wokwenza nanyana yinto bani nawunganandlebe.
          Yayihlala iphethe ubhutjhulo nanyana umhlalandlini. Lokhu okubili
          yayikuthakela phasi le kwaMhlabuyalingana. Nakungenzeka wenze iphoso
          bese ikukhomba ngokhunye kwalokhu okubili wawurholophala unomphela.        10

          Ekukhambeni kwesikhathi kwaba khona iimpurelani ezaphuma eqadi
          njengembada yenyanga. Hlangana nabantu kwaba khona abathoma
          ukungalaleli, banyefula umbuso wesiba. Bakhamba bahleba, baphehla
          inturhu      bebaqhulisanisa    abantu      ngeenhloko.      Umsebenzi
          wawungasaphathwa sekuphilwa ngokugogela. Ngelinye ilanga ikosi yabiza 15
          imbizo ekulu. Embizweni le ikosi yatjela abantu bayo bona bathome
          ukuthalathala emasimini ngombana izulu likhe lafetheza. Abantu badoswa
          ngendlebe bonyana bangathomi bafake abakutjalileko ngendeni nasele
          kuvuthiwe ikosi ingakalumi. Abantu babuyela emakhaya basetjisa amezwi
          abawatjelwe yikosi. Kwathonywa-ke kwayenywayenywa, unombenyana 20
          wabindwa lithuli kulinywa.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2                  24                                    DBE/2018
                                               SCE

          Kwathi lokha nakuqalisiswako kwafunyaniswa bona kukhona idlanzana
          labantu eliphambana newahlo ngombana kungeze kwayiwa ngahlanye
          kungasimamanzi. Imiqwana yabantwaba yasonga imikhono yadosa imilomo
          yabangaka. Yakhamba ibhiqa itjala nomonyani emphakathini. Inengi labantu 25
          laragela phambili nokusebenza. Kwakhamba kwakhamba amabele athoma
          ukuvuthwa emasimini. Kwathi angakabiphi sathoma isiqhenyanesa
          esinganamikhono ukuba litshwenyo. Sakhamba sikhukhutha ebusuku
          siyokweba amabele emasimini. Iphango labe seliziphe amandla. Kwakuthi
          nawuthukwa uwela phezu kwaso ungakatjheji ulengelwe mumutja namkha 30
          isidorobho, uqedelelwe ngeentonga ezazihlala zihlonywe emadinini.
          Ngokukhamba kwesikhathi ikosi yawuzwa ummoya lowo omumbi
          wokuphela nokubulwa kwabantu baphaliselwa amandla. Ikosi yathumela
          umlayezo wokobana soke isiqhenyaneso sifuneka emtjhade ngokukopheza
          kwelihlo. Sathi bona sizwe ngabosizwile bona siyafuneka komkhulu begodu 35
          sizokujeziswa kabuhlungu sadla phasi. Phela sasigome amabele ikosi
          ingakalumi. Saphapharerha njalo sayokubhaqa emahlathini, eentabeni
          nemarharheni. Kwakhutjhwa amabutho emtjhade bonyana ayobazuma.
          Afuna kiyo yoke indawo kodwana do ukubathola.

          Ikosi yaphuma ngokwayo ikhambisana neenduna zayo kwanqotjhwa 40
          nganca ngapho iinlelesi zitjhinge khona. Ikosi yathi nayibona bangatholakali
          abantwabo, yafese yakhomba ngomhlalandlini ngehlangothini lapho kuthiwa
          basithele khona. Ngokukopeza kwelihlo bavela emahlathini bathi tshi.
          Abanye barhunyela baba bafitjhani. Kwabopheka amalimu babhalelwa
          kukhuluma. Kusese njalo ikosi yaphenduka yabuyela ekhaya.                    45

                                                                              [Ikhasi 77–78]

          17.1.1       Tlola ELINYE igama elisetjenziswe enolwaneni le elitjho, 'ikosi'.          (1)

          17.1.2       Tlola isiyeleliso ikosi eyasinikela abantu bayo ngemva kobana
                       ibatjele bona sebangathoma ukuthalathala emasimini ngemva
                       kobana izulo selifethezile.                                                (2)

          17.1.3       Rhunyeza ngomuda OWODWA okwakwenziwa lidlanzana labantu
                       elibalwe esigabeni sesibili senolwana le.                                  (1)

          17.1.4       Tlola isizathu esikhulu esenza bona idlanzana labantweli lidle phasi
                       nalizwa bona liyafuneka komkhulu.                                          (2)

          17.1.5       Hlathulula umqondo omunyethwe           libinzana   lamagama      athi;
                       'umsebenzi wawungasaphathwa'.                                              (2)

          17.1.6       Enolwaneni le kuthiwa ikosi yayihlonitjhwa begodu inamandla
                       wokwenza nanyana yintobani nawunganandlebe. Ucabanga bona
                       lokho kusese khona ephasini lanamhlanjesi? Sekela isiqunto
                       osithathako.                                                               (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                       Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2018/1f110e2a-e184-4149-a51d-7f7b09b5c0ac) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2018/7490b424-19ee-4ac9-9213-540878e83e12) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2018/fd0fa60f-a8e2-4c45-aaed-afaca014decf) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2018/f71572f9-8e93-41ce-91f8-cea8deb1eebf) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2023/4bb74702-107a-4f18-8e5a-bd6fd3903a66) — isiNdebele HL · QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2017/77d53fc7-4c2a-4a03-afaa-1865c652bd1f) — isiNdebele HL · QP · 2017 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024-mg/67a83de1-20e6-4835-9a82-a7f7008cd427) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024-mg/21ddb82d-9b0a-42dc-94ef-8a1c7c053996) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024-mg/65f7950d-ccc9-482e-b011-465dfd9eb653) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isindebele/5f0b0dc6-7b0d-4d24-87c0-9f12a05e2fd8) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isindebele/452c407d-5b22-4680-a8e7-9f7d127094cb) — Memo · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
