# isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2023, 46 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2023-mg/9507e1b4-42ec-497c-a823-0e9be86e9615
- Updated: 2026-10-29
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 46

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2023-mg/9507e1b4-42ec-497c-a823-0e9be86e9615)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · isindebele. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2023/4bb74702-107a-4f18-8e5a-bd6fd3903a66) — QP · 2023 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

              SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
          NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                            2023

                          UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA

                                                                 IMITLOMELO: 80

                   Umhlahlandlela wokutshwaya lo unamakhasi ama-46.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                       Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  2                          DBE/2023
                                    SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

IMILAYELO YOKUTSHWAYA

1.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
          tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
          umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa)

2.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
          ezibonweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.

3.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
          ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
          newokuthoma omude bese ulisa elandelako.

4.        Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
          elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili
          ungayitjheja.

5.        Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
          lemibuzo, tshwaya ngendlela umhlahlandlela wokutshwaya ononjorwe ngayo.

6.        Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
          elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
          emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.

7.        Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
          Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
          umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
          khulu tshwaya kufikela enanini elibekweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa
          igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).

8.        Imibuzo enemibuzo emifitjhani
          Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
          ipendulwakhe akangajeziswa.

9.        YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
          liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono
          omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo
          esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela
          (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA).

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  3                            DBE/2023
                                    SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

ISIGABA A: IINKONDLO

UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)

'LAYAPH' IPHASI LEKHETHU?'– BJ Skhosana

Isingeniso
Ummoya wekondlo mazizo imbongi esuke ikiwo lokha nayirhaya ikondlo.
Ikhethomagama magama anqophileko akhethwa ngokuyelela nangokunemba entweni
imbongi esuke ikhuluma ngayo. Ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le mumoya
wokudana. Imbongi idaniswa yindlela iphasi esele litjhuguluke ngayo. Imbongi
izwakalisa ukutlhuwa nayikhumbula indlela iphasi lekhabo ebelilihle ngayo, kudliwa iimila
zemmangweni begodu kuneminyanya ehlukahlukeneko. Imbongi isebenzise amagama
alandelako ukuveza tjhatjhalazi ummoya lo:

Umzimba
- Layaphi iphasi lekhethu? > Imbongi ibuza umbuzo ekuthomeni kwekondlo le
  ngomnqopho wokuzwakalisa indlela edane ngayo ukobana iphasi esele iphila kilweli
  alisafani naleli eyakhulela kilo.
- Elalikghatjiswe ngehlobotjhani, Litjho ngomsob' ononileko, kumaribhidlha ngapha
  nangapha. > Ihlobotjhani, umsobo namaribhidlha ziinthelo zemmangweni. Imbongi
  izwakalisa ummoya wokudana nayikhumbula bona inarha yekhabo leya eyabe izele
  iimila zommango ezinonileko ezazizimilela indawo yoke azisekho.
- Limbeth' ehlaz' ingubo. > Imbongi ikhumbula ubuhlaza bommango wenarha yekhabo
  obungasekho namhlanje.
- Kwamgang' uhlul' abesegwabo. > Imbongi ikhumbula bona enarheni yekhabo le
  iminyanya beyingatlhogeki nabesegwabo bebakuthabela ukuya equdeni bayokudla
  umganga nanyana amaqude bekangaba manengi kangangani.
- Kwamngenis' akadinwa liqude. > Imbongi ithi enarheni yekhabo abangenisi
  bebangadinwa ukuyokungenisa amaqude nanyana bekangaba manengi kangangani.
- Kwavek' ayiphel' inganabukhazi. > Imbongi ihlathulula bona enarheni yekhabo khabe
  kwenziwa iminyanya yobukhazi eminengi nento esele ibonakala iyindlala amalanga
  la.
- Kwanyam' iphekwa ngomhluzi wenye. > Imbongi izizwa itlhuwa nayikhumbula bona
  ephasini lekhabo kwakungalanjwa njengombana sibona kusenzeka, bekuhlala
  kudliwa inyama mihla namalanga ingapheli.
- Ngikhumbul' amancele, ngikhumbul' amaja, ngikhumbul' abesegwabo, ngikhumbul'
  amasokana. > Imbongi idaniswa ukubona iingaba zokukhula komuntu wembaji
  kusukela ebuncanini bekufike lapha ayokuwela khona zingasahlonitjhwa/Abantu
  abaseengabeni ezihlukahlukeneko zokukhula abasaziphathi ngokuya kweengaba
  zabo, benza izinto/bavunula bebavume iingoma ezingakafaneli iingaba zabo
  zokukhula.
- Zayaphi iimporiyana zekhethu? > Imbongi idaniswa kubona ivunulo
  yabobamkhulwayo neyaboyise ingasembathwa namhlanje.

Isiphetho
Ngehlathululo engehla le kuyezwakala bona imbongi iphumelele ukusebenzisa
ikhethomagama elinembako ukuzwakalisa ummoya wokudana. Kuyatjengisa bona
imbongi nayikhumbula iphasi eyakhulela kilo ifikelwa lisizi ngombana seliyinto yayizolo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)                             [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                                                  4                                                                                DBE/2023
                                                                          SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)

UMBUZO 1: 'LAYAPH' IPHASI LEKHETHU?'– BJ Skhosana

    Iqhinga                  Ngokudluleleko              Ngokwekghono              Ngokulingeneko            Ngokusisekelo               Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO                    5–6                         4                           3                       2                           0–1
                          -Umfundi uhlathulule        -Umfundi utjengise        -lsihloko usizwisise     -Isihloko akakasizwisisi     -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa            isihloko                    ukuzwisisa isihloko.      bewasihlathulula         kuhle.                       azizwakali begodu
kwekondlo: Ukungenelela
                          ngokungeneleleko            -limpendulo pheze         ngendlela ephakathi.     -Ubuyelele amaphuzu          azikanamatheli
kokunikelwa kwamaphuzu
azwakalako, ukusekela     begodu uwathinte woke       ziyakhambelana            Imininingwana            kezinye iindawo uveze        esihlokweni esinikelweko,
kanye nelwazi lekondlo.   amaphuzu amayelana          nesihloko.                ayikavezwa yoke.         namaphuzu                    kubudisi ukuzilandela
                          nekondlo.                   -lmibono esekelweko       -Amaphuzu amanengi       angafunekiko.                ngombana azikhambelani
6 IMITLOMELO              -Uphendule ngendlela        ikhona kodwana            asekela imibono          -Akakatloli amaphuzu         nombuzo.
                          ehle khulu.                 ayikavezwa yoke begodu    akakavezwa ngendlela     azwakalako/Amaphuzu          -Uhlulekile ukunikela
                          Kunamaphuzu amanengi        ayikasekelwa              eyanelisako. Unelwazi    awatlolileko                 iimpendulo ekungizo.
                          asekelwe ngokunemba         njengombana               elisezingeni eliphasi    akakasekelwa kuhle           -Amaphuzu ambalwa
                          begodu anqotjhiswe          bekulindelekile.          lekondlo.                bekwazwakala.                awanikeleko
                          ekondlweni.                 -Kunobufakazi                                      -Akayazi kuhle ikondlo Ie.   akakasekelwa.
                          -Ikondlo uyizwisise kuhle   obutjengisa bonyana                                                             -Umfundi ikondlo akayazi
                          khulu.                      uyayizwisisa ikondlo.                                                           kuhle.
ISAKHIWO NELIMI                       4                           3                        2                         1                          0-1
                          -Umtlolo unesakhiwo         -Umtlolo unesakhiwo       -Bukhona ubufakazi       -lkondlo ayikethulwa         -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana    esihle khulukhulu           esihle nokusekelwa        besakhiwo sekondlo.      ngefanelo.                   kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
                          nokusekelwa kwemibono       kwemibono                 -Ikondlo ayinakho        -Ukungakahlelwa kuhle        ngokwanelisako
nokwethulwa: Ukuzwakala
kwelimi kanye             okulandelekako.             okulandelekako.           ukunamathelana           ngikho okwenza               ngesihloko.
nokuzwakala               -Isingeniso, isiphetho      -lsingeniso, isiphetho    kwamaphuzu begodu        ukulandelana                 -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu.               neengaba kuhleleke          neengaba kuhleleke        ayilandeleki.            kwamaphuzu                   bokuhlelwa kwesakhiwo
                          kuhle khulu.                kuhle.                    -Kuneemphoso ezenziwe    kungezwakali.                nanyana ukulandelana
4 IMITLOMELO              -lmibono iyazwakala         -lmibono iyazwakala       elimini, ekuzwakaleni    -Kuneemphoso ezinengi        kwamaphuzu.
                          beyisekelwe kuhle khulu.    beyisekelwe kuhle.        kwekondlo kanye          zelimi begodu                -Ilimi elisetjenzisweko
                          -Ilimi, ukuzwakala          -Ilimi, ukuzwakala        nekuhlelweni kodwana     nokusetjenziswa kwelimi      Iisezingeni eliphasi khulu
                          nokwethulwa                 nokwethulwa               iingaba zakhiwe kuhle.   okunganembiko kwenza         begodu alizwakali.
                          kwamaphuzu kuhle            kwamaphuzu kuhle.                                  umtlolo lo ungezwakali.
                          kutjengisa ukutjhuja
                          kwengqondo.

YELELA:       Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje
              engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
              Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo)   Isak- nelim (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                   Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                 5                                DBE/2023
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
'NGENAMEVA MNTANAMI' – NT Mahamba

2.1       -   Ivumelwano-thoma.                                                              (1)
          -   Lakhiwe malungu alandelako athalelweko:        Nakukukhalima...
                                                             Nakukudosa.../Nakuku-...        (1)

2.2       Ummongo/okutjhiwo yindima yesi-3 yekondlo le kukobana imbongi ayilali
          kamnandi   ebusuku,     ilala iphenduka     ngebanga lokutshwenyeka
          ngomntwanayo lo bona lapha akhona uphephile na.                                   (2)

2.3       Ikondlo engehla le izwakalisa ummoya wokudana, imbongi idaniswa zizenzo
          zomntwanayo zokungalaleli nakakhalinywako, zokukhamba ebusuku
          angaziwa bona uyephi bewuphephile na lapha akhona.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                   (2)

2.4       Ngicabanga bona kubangelwa yikani ebanayo ebenza bona bangalaleli
          iiyeleliso zababelethi babo/Kuthathela iiyeleliso zababelethi babo phasi
          bazitjele bonyana bona bazi ngcono kunabo/Kulalela abangani babo khulu
          ukudlula ababelethi babo.
          (Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.)                                     (2)

2.5       Imbongi iphumelele ukunikela ikondlo le isihloko esikhambelana
          nommongondaba wayo ngombana ikhuluma ngomntwana ongalaleli
          umbelethakhe lokha nakamkhalimako amyelelisa ngendlela ayikhambako
          epilweni/ngendlela aziphethe ngayo nekungilokhu okutjhiwo sihloko sayo
          ikondlo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                   (2)
                                                                                              [10]

UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

'SAHLULWA KUPHANDLULULANA' – NT Mahamba

3.1       - Umqondophikisana.                                                                (1)
          - Ufanakamisa u-a.                                                                 (1)

3.2       Ummongo/okutjhiwo yikondlo engehla le kukobana imbongi nomnganayo
          bahlulwa kubonisana indlela elungileko ebekufanele baziphathe ngayo
          nabasakhulako.                                                                    (2)

3.3       Ngicabanga bona kubangelwa kungafuni ukubonakala njengeendlhayela
          kwabanye abangani babo/ligandelelo labangani nokufuna ukwamukeleka
          eenqhenyaneni zabantu abakhula nabahlala nabo/kukuzibandakanya
          nomngani onganamnqopho ngepilwakhe.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                   (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                 6                            DBE/2023
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

3.4       UmNyango wezeFundo esiSekelo wasungula ihlelo le-Adult Education and
          Training (AET) ngomnqopho wokuqinisekisa bona boke abantu
          abangakhange baqede isikolo nofana abangakafumani ithuba lokufunda
          nabasakhulako bazitlolise ehlelenweli ukuze bathuthukise ifundwabo
          esisekelo/UmNyango wezeFundo esiSekelo unikela abantu abangakhange
          baphumelele egreyidini le-12 amathuba angezelelweko wokobana
          bazitlolisele ukuyokutlola iinhlahlubo zabo zegreyidi le-12 ukuze nabo
          bakghone ukuqedelela ifundwabo esisekelo.
          (Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.)                                (2)
3.5       Ummoya ozwakaliswa yikondlo le mumoya wokudana, imbongi idaniswa
          kulemuka bona yona nomnganayo abanalitho begodu sele baluphele
          bangakafundi nokufunda ngombana azange babonisane indlela elungileko
          nabasakhulako.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                              (2)
                                                                                         [10]

UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
'AZIYOKUJAMA ELITJENI' – CT Mnguni
4.1       - Isezura/Isithiyeleli.                                                       (1)
          - Ivumelwano-phakathi.                                                        (1)
4.2       Ekondlweni engehla le imbongi ikhuluma ngokobana yalahlwa mbelethayo
          yona nodadwayo, wakhetha ukubabandlulula wakhulisa abanye abentwana
          ahlala nabo bona akhange abatlhogomele/abanikele itjhejo elaneleko
          njengabentwana bakhe.                                                        (2)
4.3       Imbongi beyisemoyeni wokudana nayirhaya ikondlo le, idaniswa kulahlwa
          mbelethayo isese yincani ngombana kunala iveza khona ekondlweni le indlela
          efisa ngathana umbelethayo ube khona ngayo epilwenayo nayisakhulako.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                              (2)
4.4       Ngicabanga bona bujamo obubudisi uyise lembongi angazifumana akibo
          epilweni obuzomenza agcine sele afuna isizo lembongi, okufana nokulahlwa
          bentwana laba akhethe ukuphila nabo, ukulahlekelwa msebenzi asale
          atlhaga, ukugula nofana ukutshwenywa bezimu ngebanga lokulahla
          abentwana bakhe.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                              (2)
4.5       -  Umthetho weSewula Afrika wenza ngokwaneleko ukuqinisekisa bona
             abobaba bondla abentwana babo ngombana abonina labentwana
             bayakghona ukobana baye ekhotho bayokumangalela uyise lomntwana
             ongafuni ukondla bese umthetho ungenelele ngokobana ukatelele ubaba
             lo bona kube nemali ayikhupha qobe yinyanga ithunyelwe
             emntwanenakhe ukuze ondleke.
          - Umthetho weSewula Afrika awenzi ngokwaneleko ukuqinisekisa bona
             abobaba bondla abentwababo ngombana basese banengi abentwana
             abatlhaga nabonina ekubeni aboyise basebenza imisebenzi ebhadela
             kuhle, bangakghona ukubondla kodwana bakhetha ukungenzi
             okufaneleko begodu akunanto eyenziwako ngabo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                              (2)
                                                                                         [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                 7                            DBE/2023
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

'GEZI' – SM Ntuli

5.1       Ivumelwano-phetha.                                                            (1)

5.2       Unomatopiya.                                                                  (1)

5.3       Ikondlo le ikhuluma ngendlela igezi yenza iimpilo zabantu zibe lula
          ngayo/Ikondlo le ikhuluma ngeentjhijilo abantu abavane bahlangabezane
          nazo lokha igezi nayingekho/bacinyelwe igezi.                                (2)

5.4       Ngicabanga bona kufanele abantu bacime iinsetjenziswa zegezi
          abangazisebenzisiko ngekhaya ngesikhathi esithileko, Isib. ukucima igizara
          namalampa emini nebusuku nakulelweko/Ngicabanga bona kufanele abantu
          behlise izinga abasebenzisa ngalo igezi, Isib. ebusika bangabasa isitofu
          samalahle ukuze bapheke bebazifuthumeze ngaso/Ngicabanga bona kesinye
          isikhathi kungasetjenziswa isola nofana irhasi ukuze igezi yongeke.
          (Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.)                                (2)

5.5           -
             Ukukhamba kwegezi emiphakathini esihlala kiyo kuba nemiphumela
             emihle ngombana sesifunde ukubuyela epilweni yakade yokutheza iinkuni
             sibase     umlilo   waphasi,    sikhanyise   ngeenkeresi/amakhandlela,
             sisebenzise iinsetjenziswa zerhasi nofana ezisebenzisa isola/amandla
             welanga/Ukukhamba kwegezi emiphakathini esihlala kiyo kuba
             nemiphumela emihle ngombana iinkhamphani ezikhiqiza iinsetjenziswa
             ezingasebenzisi igezi ziyazuza/zithengelwa khulu.                          (1)
          - Ukukhamba kwegezi emiphakathini esihlala kiyo kuba nemiphumela
             emimbi ngombana nayikhambako iinsetjenziswa zegezi zangendlini
             ezifana neenqandisi, umabonakude, imirhatjho, njll. zicima kabuhlungu
             bese ziyatjha/Ukukhamba kwegezi emiphakathini esihlala kiyo kuba
             nemithelela emimbi ngombana lokha nayikhamba kusebusuku abantu
             bakateleleka bona basebenzise iinkeresi ukukhanyisa bese zigcina
             zibatjhisele izindlu/Lokha igezi nayikhambileko iintolo ezinengi
             ziyakateleleka bona zivale ngombana akusebenzeki nakunganagezi bese
             inzuzo yazo iyakhinyabezeka.
          (Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.)                                (1)

5.6       -  Siqunto esilungileko ngombana imizi engabhadeli igezi yenza ikhamphani
             yakwa-ESKOM ibhalelwe kuphakela inarha le igezi ngendlela eyanelisako
             beyikateleleke nokobana icime igezi ngokudlhegana kweendawo.
          - Siqunto esingakalungi ngombana imizi engabhadeli igezi isuke
             inganamuntu osebenzako nongakghona ukubhadela iindleko zegezi bese
             abantu bakhona basala bahlala emnyameni nakutjhinga ilanga, umtlhago
             wabo ubonakale tjhatjhalazi kibomakhelana babo.
           (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                             (2)
                                                                                         [10]

                                                             IMITLOMELO YESIGABA A:      30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                                                8                                                                                              DBE/2023
                                                               SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Iqhinga                     Ngokudluleleko                     Ngokwekghono                      Ngokulingeneko                       Ngokusisekelo                      Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                           12–15                              9–11                               6–8                                   4–5                              0–3
                            -Uphendule umbuzo kuhle khulu:     -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise                 -lsihloko usizwisise               -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa              14-15.                                                                bewasihlathulula ngendlela           bewasihlathulula ngendlela         azizwakali begodu
                            Uhlathulule            isihloko    -limpendulo pheze                  ephakathi kodwana                    ephakathi kodwana                  azikanamatheli esihlokweni
kwesihloko:                 ngokungeneleleko       begodu       ziyakhambelana nesihloko.          imininingwana ayikavezwa yoke.      imininingwana ayikavezwa yoke.     esinikelweko, kulikhuni
Ukungenelela kwesihloko     uwathinte   woke     amaphuzu                                                                                                                 ukuzilandela nanyana
nokuzwisisa itheksthi.      amayelana nomtlolo .               -lmibono esekelweko ikhona        -Amaphuzu amanengi asekela           -Amaphuzu amanengi asekela          azikhambelani nombuzo.
                                                                kodwana ayikavezwa yoke           imibono akakavezwa ngendlela         imibono akakavezwa ngendlela
                            -Uphendule umbuzo kuhle: 12-13.     begodu ayikasekelwa               eyanelisako.                         eyanelisako.                      -Uhlulekile ukunikela
15 IMITLOMELO                Uphendule ngendlela ehle.          njengombana bekulindelekile.                                                                              iimpendulo ekungizo.
                             Kunamaphuzu amanengi                                                -Unelwazi elisezingeni eliphakathi   -Unelwazi elisezingeni eliphasi    -Amaphuzu ambalwa
                             asekelwe ngokunembako             -Kunobufakazi obutjengisa          lomtlolo.                            lomtlolo.                          awanikeleko akakasekelwa.
                             anqotjhiswe emtlolweni.            bonyana umtlolo uwuzwisisile.                                                                            -Umtlolo akawazi.

                            -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu.

ISAKHIWO NELIMI                           8–10                               6–7                               4–5                                   2–3                              0–1
                            -Umtlolo uhleleke kuhle.           -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi besakhiwo         -Isakhiwo asikathulwa ngefanelo.   -Kulikhuni ukutjho bonyana
                             Kunesingeniso, iingaba                                                                                                                       kukhulunywe ngokwanelisako
Isakhiwo,     ukwethulwa     nesiphetho ezisezingeni elihle
                                                                kwemibono okulandelekako.         somtlolo.
                                                                                                                                      -Ukungakahlelwa kuhle ngikho        ngesihloko.
komqondo.                    khulu.                                                                                                    okwenza ukulandelana
                                                               -lsingeniso,iingaba nesiphetho    -Umtlolo awunakho
Ilimi, iphimbo nesitayela                                       kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana kwamaphuzu
                                                                                                                                       kwamaphuzu kungezwakali.          -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni.    -Kunokuthuthuka kwamaphuzu                                                                                                                    kwesakhiwo nanyana
                                                                                                  begodu awulandeleki.
                             begodu azwakala kuhle.                                                                                   -Kuneemphoso ezinengi zelimi        ukulandelana kwamaphuzu.
                                                               -lmibono ivezwe beyasekelwa
                                                                                                                                       begodu nokusetjenziswa kwelimi
10 IMITLOMELO                                                   yezwakala.                       -Kuneemphoso ezenziwe elimini,
                            -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa                                                                             okunganembiko kwenza umtlolo      -Ilimi elisetjenzisiweko
                                                                                                  ekuzwakaleni kwendaba kanye
                             kwamaphuzu kuhle bekutjengisa                                                                             lo ungezwakali.                    Iisezingeni eliphasi khulu
                                                               -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa     nekuhlelweni.
                             ukutjhuja kwengqondo.                                                                                                                        begodu alizwakali.
                                                                kwamaphuzu kuhle.
                                                                                                 -Iingaba zakhiwe kuhle.

YELELA:       Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje
              engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
              Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                 9                             DBE/2023
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

ISIGABA B: INOVELA

UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

   Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo wesi-6.
   Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
   Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
   Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.

AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: Umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.

Isingeniso
Abalingisi babantu abakhethwe mtloli bona babandakanyeke endabeni ngokobana
badlale iindima ezithileko ezihlukahlukeneko kileyo ndaba yenovela. Izenzo zabalingisi
ngilokho okwenziwa balingisi enovelini ethileko. Esikhathini esinengi ngizo ezisivezela
tjhatjhalazi bona umlingisi ngamunye umhlobo bani womlingisi. Abalingisi
abaqakathekileko bahlukaniseke ngokwemihlobo emithathu, kunomlingisi oyikutani,
oyimbangi noyihlanganisa. Enovelini yesihloko esithi; 'MBALA NGUBABA,' umlingisi
oyikutani nguMavela, imbangi lilifa lakaBongwe bese ihlanganisa nguBongwe.
Lapha sizokucoca ngendlela umtloli asethulele ngayo abalingisi abathathwaba besiveze
nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisikhombisa bona mbala umhlobo lowo
womlingisi.

Umzimba
Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi ngezenzo ezilandelako
zabalingisi abaqakathekileko:

Umlingisi oyikutani (uMavela)
- Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba edzimelele phezu kwakhe.
- Esingenisweni uvela anomraro aqalene nawo.
- Indaba nayikhulako uluka amaqhinga/amano wokurarulula umraro asuke aqalene
  nawo.
- Uvela kizo zoke izakhiwana zenovela.
- Esiphethweni silindele ukumbona bona umrarwakhe urarululeka bunjani.
- Enovelini le, umlingisi oyikutani nguMavela ngombana nguye ovezwe anomraro
  wokukhandelwa ukudla ilifa lakayise ngendlela yena afuna ngayo, nekuyindlela
  yesintu.
- Kuvela isifiso esiveza bona ilifa lakaBongwe kufanele lidliwe ngefundo nekuyinto
  angayifuniko uMavela.
- Emzimbeni sivezelwa yena aluka amano wokurarulula umraro lo ngokusebenzisana
  noSkhosana banoMasango ekwebeni iinkomo zakayise ziyokuthengiswa khona
  azokukghona ukudla ilifa lakhe ngendlela yena afuna ngayo.
- Indaba nayikhulako izinto zakhe azikhambi njengokufisa nokuhlela kwakhe kodwana
  kubonakala uSkhosana amgalaja ilifa lakhe ngokungamnikeli ngitjho nopeni onzima
  emalini ebuthelelwe ngokuthengisa inyama esilarheni nangokuthengisa ezinye
  zeenkomo zakaBongwe.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                10                              DBE/2023
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

 -   Esiphethweni simthola abotjhwa mapholisa phambi komndenakhe abotjhelwa
     ukweba iinkomo zakayise.

Isifiso esenziwa nguBongwe ngelifa lakhe (Sisetjenziswe njengembangi)
- Umlingisi oyimbangi mlingisi ojamelana nento efuna ukuphunyeleliswa mlingisi
    oyikutani.
- Kesinye isikhathi imbangi kuba bujamo umlingisi oyikutani aqalana nabo.
- Imbangi ngiyo evame ukuthwesa ikutani umraro beyiwuthuwelelise ngokukhandela
    ikutani nayithi ilinga ukurarulula lowo mraro.
- Enovelini le imbangi sifiso esenziwa nguBongwe ngelifa lakhe ngombana ngiso
    esikhandela uMavela ukobana adle ilifa lakayise ngendlela afuna ngayo.
- UMavela uthatha isiqunto sokobana afuduke kwakhe eSoshanguve abuyele kwabo
    eMadlangeni ngomnqopho wokuyokugada ilifa lakayise njengezibulo lakhe.
- Nakafika kwabo eMadlangeni ufumana izinto sezitjhugulukile, kunesifiso esilethwe
    nguDladla banoJohnson esahlelwa nguBongwe esinombandela othi ilifa lakhe
    kufuze lidliwe ngefundo.
- Isifiswesi sithwesa uMavela umraro ngombana imibandela yaso ayikhambelani
    nepilo ayiphilako; sele athethe begodu nefundo akayifuni kanti imibandela yokudla
    ilifa lakaBongwe ithi kufanele lidliwe ngefundo begodu lidliwe mumuntu ongakathathi
    nofana ongakendi, nangabe kukhona osele endile nofana othetheko kufuze
    lidluliselwe ebantwaneni bakhe.
- Ngalokho-ke ilifeli liyimbangi ngombana lijamelana nento uMavela afuna
    ukuyiphumelelisa njengomlingisi oyikutani, okukukudla ilifa lakayise ngendlela afuna
    ngayo.

Umlingisi oyihlanganisa (uBongwe)
- Umlingisi oyihlanganisa ngiloyo ohlanganisa umlingisi oyikutani nomlingisi
  oyimbangi.
- Wenza kukghonakale bona ikutani yazane nembangi enovelini.
- Kufuze kube mlingisi onobudlelwano/otjhidelene nabalingisi ababilaba.
- UBongwe uyihlanganisa ngombana nguye ohlele isifiso esitjhayisana nalokho
  okufunwa nguMavela ngelifa elitlanywe nguye.
- UBongwe uyihlanganisa ngombana uhlele isifiso esinemibandela eqinileko esijama
  endleleni kaMavela yokuphumelelisa iimfiso zakhe zokudla ilifa lakayise ngendlela
  afuna ngayo, nangathana bekangekho uBongwe, bengeze uMavela azifumane
  atjhayisana nesifiswesi.

Isiphetho:
Nasiyelela ihlathululo engehla singatjho bona umtloli uphumelele ukunikela abalingisi
bakhe izenzo ezifaneleko ukusikhombisa bona bamihlobo bani yabalingisi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                             [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                11                            DBE/2023
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

7.1       -   'Kodwana kuHleziphi lomcabango kayise, uthumba unongorwana'.              (1)
          -   'Phela uwuthakasela ngombana asafunda'.                                   (1)

7.2       Isizathu esenza bona uMhlekwa abhalelwe kuthatha amalangana
          emsebenzini kukobana uyedwa emsebenzini awenzako KwaNdebele.                  (1)

7.3       Wamlobolela umfazi/Kutlola isifiso akatelele bonyana abentwabakhe badle
          ilifa lakhe ngefundo ukuze bazokuba nepilo enzinzileko.                       (1)

7.4       -   Bobabili abakatjhadi.                                                     (1)
          -   Bobabili bazimisele ukuragisela phambili iimfundo zabo.                   (1)

7.5       -   Kuneentolo/Kuneenkhefi ezithengisa ukudla okuphekelwe safuthi lapho
              uMavela afika wathenga khona ukudla.                                      (1)
          -   Iintrada zakhona zinamagama njenge-Orient street lapho kunama-ofisi
              waboDladla.                                                               (1)

7.6       Ubudlelwano bakaMavela banoyise bebungasibuhle ngombana sivezelwe
          bona uMavela bekangalaleli uyise, ambangisa iinkomo bekwafika lapha uyise
          amthathela khona umfazi wayokuhlala eSoshanguve.                             (2)

7.7       B/Sakade.                                                                    (2)

7.8       Isehlakalo esingasithatha njengesitlhori enovelini le ngesalokha uMavela
          asathabele ukubona iinkomo eze nazo ziyathengwa efandisini KwaMarhinini
          wabotjhwa angakalindeli nekwaba kuphela kweqhinga lakhe lokugalaja
          umndenakhe ilifa lakayise.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                              (2)

7.9       Ngicabanga bona ubudlelwano babo bebuzokuba bumbi ngombana uMavela
          bekangekhe ayithabele indaba yokobana uyise ufuna ilifa lakhe lidliwe
          ngefundo ngombana akazwani nefundo kodwana umumuntu ozwana nezinto
          ezisezingeni eliphezulu/nezinto ezitholakala lula.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                              (2)

7.10      Isenzwesi    sisitjela  bona    uNaMtshweni     umumuntu       onethando
          nonganinaniko.
          (Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.)                                (2)

7.11      -  Liqiniso ngombana wakhetha ukuhlela ilifa lakhe ngehloso yokwenza
             isiqiniseko sokobana nanyana angasekho ephasini umndenakhe
             uzakwabelwa ilifa lakhe ngefanelo/angeze ulambe nofana utlhage.
          - Akusilo iqiniso ngombana wakhetha ukuhlela ilifa lakhe ngendlela
             ehlukanisa abentwabakhe ngokobana athi ukuze balidle kufanele bafunde
             begodu kube abakathathi/abakathathwa kanti omunye wabentwana
             bakhe, uMavela bekangayithandi ifundo begodu besele athethe nekuyinto
             eyamenza bona angayithandisisi indlela kayise yokuhlela ilifa.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                              (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                12                     DBE/2023
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

7.12    Isenzo sakaMavela lesi simbi khulu ngombana bekasazi bonyana nange
        angabatjela iqiniso bazokulemuka bona mntwana kamufi uBongwe, njeke
        kungenzeka ufuna ukukhwabanisa iinkomo zakwabo njengombana sele
        akhuluma ngeenkomo nje.
        (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                         (2)

7.13    Umtloli uphumelele ukusingenisela inovela le ngombana:
         - Usivezele umlingisi oyikutani okunguMavela.                           (1)
        - Umraro aqalene nawo okukungavumelani nendlela ilifa lakayise ekumele
           lidliwe ngayo.                                                        (1)
        - Isizinda sendawo esiliplasi leMadlangeni.
        (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                         (1)
                                                                                  [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                       Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                                                 13                                                                                                DBE/2023
                                                                 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana

Iqhinga                     Ngokudluleleko                  Ngokwekghono                Ngokulingeneko                Ngokusisekelo                     Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                         12–15                         9–11                          6–8                              4–5                                         0–3
                            -Uphendule umbuzo kuhle         -Utjengise ukuzwisisa       -lsihloko usizwisise          -lsihloko usizwisise              -Iimpendulo ezinikelweko azizwakali begodu
Ukuhlathululwa               khulu: 14-15.                   isihloko.                   bewasihlathulula ngendlela    bewasihlathulula ngendlela        azikanamatheli esihlokweni esinikelweko,
                             Uhlathulule isihloko                                        ephakathi kodwana             ephakathi kodwana                 kulikhuni ukuzilandela nanyana azikhambelani
kwesihloko:                  ngokungeneleleko begodu        -limpendulo pheze            imininingwana ayikavezwa      imininingwana ayikavezwa          nombuzo.
Ukungenelela kwesihloko      uwathinte woke amaphuzu         Ziyakhambelana              yoke.                         yoke.
nokuzwisisa itheksthi.       amayelana nomtlolo .            nesihloko.                                                                                 -Uhlulekile ukunikela iimpendulo ekungizo.
                                                                                        -Amaphuzu amanengi            -Amaphuzu amanengi asekela        -Amaphuzu ambalwa awanikeleko akakasekelwa.
                            -Uphendule umbuzo kuhle:        -lmibono esekelweko          asekela imibono               imibono akakavezwa               -Umtlolo akawazi.
15 IMITLOMELO                12-13.                          ikhona kodwana              akakavezwa ngendlela          ngendlela eyanelisako.
                             Uphendule ngendlela ehle.       ayikavezwa yoke begodu      eyanelisako.
                             Kunamaphuzu amanengi            ayikasekelwa                                             -Unelwazi elisezingeni eliphasi
                             asekelwe ngokunembako           njengombana                -Unelwazi elisezingeni         lomtlolo.
                             anqotjhiswe emtlolweni.         bekulindelekile.           eliphakathi lomtlolo.

                            -Umtlolo uwuzwisise kuhle       -Kunobufakazi obutjengisa
                             khulu.                          bonyana umtlolo
                                                             uwuzwisisile.
ISAKHIWO NELIMI                        8–10                           6–7                          4–5                              2–3                                         0–1
                            -Umtlolo uhleleke kuhle.        -lsakhiwo esihle            -Bukhona ubufakazi            -Isakhiwo asikathulwa             -Kulikhuni ukutjho bonyana kukhulunywe
                             Kunesingeniso, iingaba                                                                    ngefanelo.                        ngokwanelisako ngesihloko.
Isakhiwo,     ukwethulwa     nesiphetho ezisezingeni
                                                            nokusekelwa kwemibono       besakhiwo somtlolo.
komqondo.                                                   okulandelekako.
                             elihle khulu.                                                                            -Ukungakahlelwa kuhle ngikho      -Abukho ubufakazi bokuhlelwa kwesakhiwo
                                                                                        -Umtlolo awunakho
Ilimi, iphimbo nesitayela                                   -lsingeniso,iingaba          Ukunamathelana
                                                                                                                       okwenza ukulandelana              nanyana ukulandelana kwamaphuzu.
okusetjenziswe endabeni.    -Kunokuthuthuka                                                                            kwamaphuzu kungezwakali.
                                                             nesiphetho kuhleleke        kwamaphuzu begodu
                             kwamaphuzu begodu                                                                                                          -Ilimi elisetjenzisiweko Iisezingeni eliphasi khulu
                                                             kuhle.                      awulandeleki.
                             azwakala kuhle.                                                                          -Kuneemphoso ezinengi zelimi       begodu alizwakali.
10 IMITLOMELO                                               -lmibono ivezwe             -Kuneemphoso ezenziwe
                                                                                                                       begodu nokusetjenziswa
                            -Ilimi, ukuzwakala                                                                         kwelimi okunganembiko
                                                             beyasekelwa yezwakala.      elimini, ekuzwakaleni
                             nokwethulwa kwamaphuzu                                                                    kwenza umtlolo lo ungezwakali.
                                                                                         kwendaba kanye
                             kuhle bekutjengisa ukutjhuja
                                                            -Ilimi, ukuzwakala           nekuhlelweni.
                             kwengqondo.
                                                             Nokwethulwa
                                                             kwamaphuzu kuhle.          -Iingaba zakhiwe kuhle.

YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje
        engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
        Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo)    Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                                     Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                14                             DBE/2023
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)

UKHOLIWE – N Skosana

   Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo wobu-8.
   Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
   Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
   Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.

AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Abalingisi babantu abakhethwe mtloli bona babandakanyeke endabeni ngokobana
badlale iindima ezithileko ezihlukahlukeneko kileyo ndaba yenovela. Izenzo zabalingisi
ngilokho okwenziwa balingisi enovelini ethileko. Esikhathini esinengi ngizo ezisivezela
tjhatjhalazi bona umlingisi ngamunye umhlobo bani womlingisi. Abalingisi
abaqakathekileko bahlukaniseke ngokwemihlobo emithathu, kunomlingisi oyikutani,
oyimbangi noyihlanganisa. Enovelini yesihloko esithi; 'UKHOLIWE' umlingisi oyikutani
nguKholiwe, imbangi sisehlakalo sokuzibulala kwakaZondani bese ihlanganisa
nguZondani. Lapha sizokucoca ngendlela umtloli asethulele ngayo abalingisi
abathathwaba besiveze nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisikhombisa bona
mbala umhlobo lowo womlingisi.
Umzimba
Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi ngezenzo ezilandelako
zabalingisi abaqakathekileko:
Umlingisi oyikutani (uKholiwe)
- Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba edzimelele phezu kwakhe.
- Esingenisweni uvela anomraro aqalene nawo.
- Indaba nayikhulako uluka amaqhinga/amano wokurarulula umraro asuke aqalene
  nawo.
- Uvela kiyo yoke imileyo yesakhiwana senovela.
- Esiphethweni silindele ukumbona bona umrarwakhe urarululeka bunjani.
- Enovelini le umlingisi oyikutani nguKholiwe ngombana nguye ovezwe anomraro
  wokuthandwa lisokana yena angalithandiko, nelikatelela ngazo zoke iindlela bona
  uKholiwe amukele ithando lalo.
- Nayikhulako indaba nomraro kaKholiwe uyakhula, isokaneli liyazibulala
  ngonobangela wokobana uKholiwe akafuni ukwamukela ithando lalo.
- Ukuzibulala kwakaZondani kuthwesa uKholiwe umraro wokobana woke umuntu
  amjikele, amthathe njengombulali ngombana kuzwakele bona uZondani uzibulele
  ngebanga lakhe.
- Ulinga ukuluka amano wokurarulula umrarwakhe lo ngokobana alinge
  ukuyokutjhiriywa ngesondweni langekhabo, uthi nakafika khona bayamehlulela
  bekabone kungcono bona afudukele egatjeni leVista langeDaveyton.
- Nakafika lapho ulinga ukuragela phambili ngepilo ngokobana athandane noDavi
  kodwana nalapho akakutholi ukuthula bekufika lapho bahlukana khona.
- Ekukhambeni kwesikhathi uyenda bewubusiswa ngabentwana, umntwanakhe
  omntazana nakakhombisa amatshwayo wokukhula umkhumbuza isehlakalo
  esamvelelako nakasakhulako.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                15                           DBE/2023
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

-     Ekugcineni ubawa umnganakhe uSipho bona amsize amkhulumele nendodakhe
      uMuzi amtjele ngento emdlako le.
-     Ngemva kokungaphumeleli kwawo woke amano awalingako ekurarululeni
      umrarwakhe, uphetha ngokuzibulala.
Isehlakalo sokuzibulala kwakaZondani (Sisetjenziswe njengembangi)
- Umlingisi oyimbangi mlingisi ojamelana nento efuna ukuphunyeleliswa mlingisi
   oyikutani.
- Kesinye isikhathi imbangi kuba bujamo umlingisi oyikutani aqalana nabo.
- Imbangi ngiyo evame ukuthwesa ikutani umraro beyiwuthuwelelise ngokukhandela
   ikutani nayithi ilinga ukurarulula lowo mraro.
- Enovelini le imbangi sisehlakalo sokuzibulala kwakaZondani.
- Ubujamobu buyimbangi ngombana bubhalelisa uKholiwe ukuphila ipilwakhe
   ngendlela afuna ngayo njengomuntu omutjha ofundileko.
- Ukuzibulala kwakaZondani kwenza bona uKholiwe aphendukelwe mphakathi
   wangekhabo, ubhalelwa kukuzibandakanya ebudlelwaneni bethando, ubhalelwa
   kuhlala ngokuthula nangethabo emtjhadwenakhe bekufika lapha naye azibulala
   khona.
UZondani (Umlingisi oyihlanganisa)
- Umlingisi oyihlanganisa ngiloyo ohlanganisa umlingisi oyikutani nomlingisi
  oyimbangi.
- Wenza kukghonakale bona ikutani yazane nembangi enovelini.
- Kufuze kube mlingisi onobudlelwano/otjhidelene nabalingisi ababilaba.
- Enovelini le umlingisi oyihlanganisa nguZondani ngombana nguye ozibulalako bese
  utjhiya uKholiwe nomlandu wokobana uzibulele ngebanga lakhe.
- Nangathana uZondani akhange azibulale, noKholiwe bengeze azifumane angaphasi
  kobujamo bokobana kusolwe yena ngokuzibulala kwakaZondani.
Isiphetho:
Nasiyelela ihlathululo engehla singatjho bona umtloli uphumelele ukunikela abalingisi
bakhe izenzo ezifaneleko ukusikhombisa bona bamihlobo bani yabalingisi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                           [25]

UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana

9.1       Isizathu esenza uZondani afune ukulisa umsebenzi ayokufunda kungombana
          uKholiwe wamtjela bona ufuna ukutjhadwa yindoda efundileko, ngalokho-ke
          ufuna ukuzibeka ethubeni elihle lokobana uKholiwe amqome.                     (1)

9.2       Bekusikhathi sakaKresimusi/Kuthiwa woke umuntu bekavalele uKresimusi.         (1)

9.3       -   EMandlethu High School.                                                   (1)
          -   EMbalenhle High School.                                                   (1)

9.4       USipho wamukela bewasihlonipha isiqunto sakaKholiwe sokobana
          akamthandi/akaphumeleli ukuzibandakanya naye ebudlelwaneni bethando
          waragela phambili ngepilwakhe bekwafika lapho atjhada khona noSarah,          (1)
          kodwana uZondani yena akhange amukele bona uKholiwe akamfuni wabona
          kungcono bona azibulale kunokobana aphile ngaphandle kwakaKholiwe.            (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                16                          DBE/2023
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

9.5       Sisehlakalo sokobana uKholiwe akhange akhulume amagama amambi,
          ahlabako     nalumelako    awanqophise   kuZondani    njengokutjho
          kwakaMmamfundisi nababuya eMamelodi ukuyokubawela uZondani ithando
          kuKholiwe.                                                                 (2)

9.6       ˗   Sisenzo sokungena emtjhadwenakhe anefihlo emayelana noZondani.          (1)
          ˗   Sisenzo sokuzibulala nasele angasakghoni ukuphila nefihlo leyo
              emtjhadwenakhe.                                                         (1)

9.7       Incwadi eyatlolwa nguZwelibanzi beyimayelana nokuvusela uKholiwe
          njengombana bebasemaholideyini kaKresimusi bese leyo eyatlolwa nguDavi
          beyimayelana nokubawa uKholiwe bona akhambe naye emtjhadweni
          kwamzawakhe eThembisa.                                                     (2)

9.8       C/isisabelo.                                                                (1)

9.9       ˗  Abantu abasebenza bafunda ngeqadi bavame ukuhlangabezana
             nesitjhijilo sokuba nomsebenzi omnengi ekufanele bawenze ngesikhathi
             esifitjhani.                                                             (1)
          ˗ Esinye isitjhijilo kuba kutlhoga isikhathi sokuba nomndenakho
             nesokuphumula ngombana nabangasisemsebenzini kufanele bahlalele
             iincwadi zabo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                            (1)

9.10      Umhlobo werarano ovela etheksthini engehla le lirarano langaphakathi
          ngombana uZondani ulwisana nemikhumbulo yakhe ayedwa mayelana
          nesiqunto afuna ukusithatha sokuyokufunda ukuze uKholiwe amukele isibawo
          sakhe sethando, ubona kwanga ukuyokufunda kuzamsebenzela kanti
          omunye umkhumbulo uyakungabaza lokho.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                            (2)

9.11      UMabhena onguyise kaKholiwe uvezwe amlingisi oyindulungu/orondo             (1)
          ngombana uyatjhuguluka ubujamo nabutjhugulukako, ekuthomeni kwenovela
          le bekambelethi othanda umntwanakhe uKholiwe athanda nendlela aziphatha
          ngayo kodwana kuthe nakutjhuguluka ubujamo kuzwakala bona uZondani          (1)
          uzibulele ngebanga lakhe, naye watjhuguluka wathoma ukuhloya uKholiwe,
          wambetha bewamtjela nokobana akasenayo imali yokubhadalela umbulali
          eyunivesithi.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                            (1)

9.12      ˗  Isehlakalwesi    siyakholweka       ngombana    kungenzeka     bona
             bekangakabhubhi kodwana bekayathile bese kwabonakala kwanga
             ubhubhile kungakho akghona ukuphaphama watlolela unina incwadi bese
             kwakhona abhubha ngokweqiniso.
          ˗ Isehlakalwesi asikholweki ngombana umphefumulo womuntu ungahlukana
             nenyama kusuke kukuphela kwepilo yomuntu loyo okutjho bona ithuba
             lokobana angavuka aphile kwesibili ngemva kokubhubha alikho.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                            (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                17                          DBE/2023
                                SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya

9.13      Umtloli wenovela le uphumelele ukusethulela uKholiwe njengomlingisi
          oyikutani ngombana:
          ˗ Umveze aqalene nomraro wokuthweswa umlandu angawaziko wokobana
             uZondani uzibulele ngebanga lakhe.                                       (1)
          ˗ Indaba nayikhulako simthola ayemayema ngomnqopho wokulinga
             ukurarulula umraro aqalene nawo lo/wakha amano wokurarululana
             nomrarwakhe lo.                                                          (1)
          ˗ Uvela kiyo yoke imileyo yesakhiwana senovela le kusukela esingenisweni
             bekuyokufika esiphethweni/Indaba yenovela le yoke idzimelele kuye.       (1)
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)
                                                                                       [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2023-mg/059d850a-eeeb-42a1-9f47-877595d183f9) — isiNdebele HL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2023-mg/b40b1497-1495-4f5f-9939-4d59d140d8bd) — isiNdebele HL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2023-mg/c5c0465e-5e4b-447c-a78d-5dc101ca36e5) — isiNdebele HL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2018-memo/f02c64bd-b266-456e-819d-d06919b18d5b) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2017-memo/ebf868aa-8bfa-4a5a-b687-bc5e516ba74e) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2016-memo/8a48e3e4-88c9-4b8f-96d0-e22042ef2c18) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
