# isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Question Paper

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 question paper from the NSC June Exam 2023, 33 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2023/4bb74702-107a-4f18-8e5a-bd6fd3903a66
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Question paper
- Year: 2023
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 33

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2023/4bb74702-107a-4f18-8e5a-bd6fd3903a66)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · isindebele. Question paper, 33 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2023-mg/9507e1b4-42ec-497c-a823-0e9be86e9615) — Memo · 2023 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

              SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
          NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                      IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                                2023

                                                                         IMITLOMELO: 80

                                                                ISIKHATHI: Ama-iri ama-2½

                                    Iphepheli linamakhasi ama-33.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              2                             DBE/2023
                                           SC/NSC

YELELA

1.        Umfundi kufanele afunde ikhaseli ngokukhulu ukuyelela ngaphambi kobana
          aphendule imibuzo.

2.        Ungalingi ufunde iphepha lemibuzo loke. Qala ikhasi lokumunyethweko
          elisekhasini elilandelako bese utshwaya iinomboro zemibuzo ebuzweko
          ngeencwadi ozifunde kilomnyaka. Ngemuva kwalapho, funda imibuzo le bese
          ukhetha leyo ofisa ukuyiphendula.

3.        Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU:

          ISIGABA A:        Iinkondlo                    (30)
          ISIGABA B:        Inovela/Ubukghwari bomlomo   (25)
          ISIGABA C:        Umdlalo/Idrama               (25)

4.        Phendula imibuzo EMIHLANU seyiyoke: EMITHATHU ESIGABENI A,
          MUNYE ESIGABENI B NAMUNYE ESIGABENI C ngalindlela:

          ISIGABA A: IINKONDLO
          IINKONDLO EZIBONWEKO – Phendula imibuzo EMIBILI.
          IKONDLO ENGAKABONWA – UKATELELEKILE ukuwuphendula umbuzo lo.

          ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
          Phendula umbuzo OWODWA

          ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
          Phendula umbuzo OWODWA

5.        UKUKHETHWA    KWEEMPENDULO     ESIGABENI    B   (INOVELA/
          UBUKGHWARI BOMLOMO) NESIGABENI C (UMDLALO/IDRAMA):

             Phendula imibuzo yenovela nomdlalo owufundileko KWAPHELA.
             Phendula UMBUZO WE-ESEYI MUNYE NAMUNYE UMBUZO
              ONEMIBUZO EMIFITJHANI.
              Nawukhethe umbuzo OMUDE ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha
              umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI ESIGABENI C.
              Nawukhethe umbuzo onemibuzo emifitjhani ESIGABENI B, qinisekisa
              bona ukhetha umbuzo we-eseyi (omude) ESIGABENI C.
             Sebenzisa irhelo lokuqinisekisa lizakusiza.

6.        UBUDE BEEMPENDULO
           Umbuzo omude we-eseyi yekondlo awuphendulwe ngamagama
            ali-190–240.
           Umbuzo omude we-eseyi yenovela nomdlalo/drama awuphendulwe
            ngamagama ama-340–390.
           Ubude beempendulo zombuzo onemibuzo emifitjhani uzokulawulwa linali
            lemitlomelo. Abafundi abaqinisekise bonyana iimpendulo zabo zinqophile
            begodu zikhambelana nombuzo.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             3                             DBE/2023
                                          SC/NSC

7.        Landela imilayelo esekuthomeni kwesigaba ngasinye ngokuyelela.

8.        Nombora iimpendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe ngayo
          ephepheni lemibuzweli.

9.        Thoma isigaba ESINYE NESINYE ekhasini ELITJHA.

10.       Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:

          ISIGABA A:        Pheze imizuzu ema-40
          ISIGABA B:        Pheze imizuzu ema-55
          ISIGABA C:        Pheze imizuzu ema-55

11.       Tlola ngesandla esihle nesibonakalako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                          Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             4                            DBE/2023
                                          SC/NSC

IKHASI LOKUMUNYETHWEKO
Ikhaseli lizokwenza ukobana umfundi akhethe imibuzo afuna ukuphendula ngayo
ngaphandle kobana afunde iphepha loke.
ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibonweko: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo EMIBILI.
     INOMBORO YOMBUZO                    UMBUZO               IMITLOMELO      IKHASI

1.   'Layaph' iphasi lekhethu?'             Umbuzo omude             10          6
2.   'Ngenameva Mntanami'             Umbuzo onemibuzo emifitjhani   10          7
3.   'Sahlulwa Kuphandlululana'       Umbuzo onemibuzo emifitjhani   10          8
4.   'Aziyokujama elitjeni'        Umbuzo onemibuzo emifitjhani      10         10
                                        KANYE
Ikondlo engakabonwa: Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo.
5. 'Gezi'                          Umbuzo onemibuzo emifitjhani      10         11
YELELA: Phendula umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
        OMUDE ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo
        EMIFITJHANI ESIGABENI C. ESIGABENI B kanye NESIGABENI C, phendula
        umbuzo MUNYE kwaphela.
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
INOVELA: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenovela efundweko.
6. Mbala Ngubaba                    Umbuzo omude                     25         13
7.   Mbala Ngubaba                    Umbuzo onemibuzo emifitjhani   25         13
8.   UKholiwe                               Umbuzo omude             25         16
9.   UKholiwe                         Umbuzo onemibuzo emifitjhani   25         16
10. UBonakele                               Umbuzo omude             25         19
11. UBonakele                         Umbuzo onemibuzo emifitjhani   25         19
UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yobukghwari bomlomo
efundweko.
12. 'Iqhegu lekhondlo'         Umbuzo omude             25         22
13. 'Isinghonghoyilo sezinja' kanye   Umbuzo onemibuzo emifitjhani   25         22
    'Neembongo zakaMakhosoke
    wesibili'
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
Phendula umbuzo MUNYE encwadini yomdlalo ofundweko.
14. Ibhudango Lami                   Umbuzo omude                    25         26
15. Ibhudango Lami                    Umbuzo onemibuzo emifitjhani   25         26
16. Umbango KaNzunza NoManala               Umbuzo omude             25         29
17. Umbango KaNzunza NoManala         Umbuzo onemibuzo emifitjhani   25         29
18. Ifindo                                  Umbuzo omude             25         31
19. Ifindo                            Umbuzo onemibuzo emifitjhani   25         31

YELELA:         ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye
                NOWODWA umbuzo onemibuzo emifitjhani. Awukafaneli ukuphendula
                imibuzo EMIBILI emide nofana EMIBILI enemibuzo emifitjhani.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                          Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           5                                DBE/2023
                                        SC/NSC

IRHELO LOKUQINISEKISA

Tlola itshwayo (√) erhelweni lokuqinisekisa elilandelako ukuhlola bona uphendule yoke
imibuzo elindelekileko.

             ISIGABA                IINOMBORO     INANI LEMIBUZO       TLOLA ITSHWAYO
                                     ZEMIBUZO    EZOKUPHENDULWA          EMBUZWENI
                                                                       OWUKHETHILEKO
                                                                              (√)
A: IINKONDLO
                                       1–4               2
    (Iinkondlo ezibonweko)
A: IKONDLO
                                        5                1
    (Ikondlo engakabonwa)
B: INOVELA/UBUKGHWARI
   BOMLOMO
   (Umbuzo omude                      6–13               1
   NANYANA umbuzo
   onemibuzo emifitjhani)
C: UMDLALO/IDRAMA
   (Umbuzo omude
                                      14–19              1
   NANYANA umbuzo
   onemibuzo emifitjhani)

YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA
        umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
        emide nofana EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          6                            DBE/2023
                                       SC/NSC

ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibonweko (UMBUZO woku-1 ukuya embuzweni wesi-4): Phendula imibuzo
EMIBILI kwaphela.

Ikondlo engakabonwa (UMBUZO wesi-5): UKATELELEKILE ukuphendula umbuzo lo.

UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula umbuzo olandelako.

LAYAPH' IPHASI LEKHETHU – BJ Skhosana
1    Layaph' iphasi lekhethu?
2    Elalikghatjiswe ngehlobotjhani,
3    Litjho ngomsob' ononileko,
4    Kumaribhidlha ngapha nangapha,
5    Limbeth' ehlaz' ingubo.
6    Layaph' iphasi lekhethu?
7    Kwamgang' uhlul ' abesegwabo,
8    Kwamngenis' akadinwa liqude,
9    Kwavek' ayiphel' inganabukhazi,
10   Ngifung' abomma ngabonokhethwako.
11   Layaph' iphasi lekhethu?
12   Iphasi lamagosi?
13   Iphasi lomnombela?
14   Kwasirhunqe sihlul' abentwana,
15   Kwanyam' iphekwa ngomhluzi wenye.
16   Ngikhumbul' amancele,
17   Ngikhumbul' amaja,
18   Ngikhumbul' abesegwabo,
19   Ngikhumbul' amasokana,
20   Lakhamb' elihlamazana.
21   Layaph' iphasi lekhethu?
22   Ngikhumbul' abobamkhulu ngeentende,
23   Ngikhumbul' abobaba ngeenhlangu.
24   Zayaph' imporiyana zekhethu?
25   Nangu wami! Nangu wami!
26   Bamkhulu wakoPhangwabo!
27   Bamkhulu wakoPhangwabo!
28   Madl' iinkomo zakoKghobana!
29   Madl' iinkomo zakoKghobana!
30   Khona le!

Tshwaya ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le. Dzubhula bewuhlathulule
amagama akhethwe yimbongi ukuzwakalisa tjhatjhalazi lowo mmoya. Esingenisweni
hlathulula bona yini ummoya wekondlo, ngonjani ummoya wekondlo le nokobana
khuyini ikhethomagama. Emzimbeni hlathulula amagama azwakalisa ummoya lowo
bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela kwembongi ekusethuleleni ummoya
wekondlo le. Amagama ozowasebenzisa awabe li-190 kuya kwama-240.                  [10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                      Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             7                            DBE/2023
                                          SC/NSC

UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

NGENAMEVA MNTANAMI – NT Mahamba

1      Kubayini ulihlongandlebe?
2      Nakukukhalima sengidiniwe,
3      Nakukudosa ngendlebe sengidiniwe.
4      Ngikhalime kwatjha ilizwi,
5      Nakukungizwa do!
6      Kufana nokukghadlha ilitje edwaleni.

7      Ngikhumbula mhlazan' ubelethwako,
8      Ngathaba kwesana elincani,
9      Ngisithi ngibeleth' ingomuso lami,
10     Ngatjhwiswa kungazi,
11     Ngatjhwiswa yinjabulo,
12     Kwanjesi ngidanile.

13     Ngilala ngingakalali,
14     Ngilala ngiphenduka,
15     Nginande ngivuka ngilunguze efesidereni.
16     Ngizibuza bona ingabe uphephile na lapha ukhona?
17     Imiyembezi izal' amehlo.
18     Umsamel' ube manzi tepu!

19     Khes' ube nendlebe,
20     Khes' ube yimvu ehle,
21     Khes' uthath' iiyelelis' ezihle,
22     Khes' ube mntwan' onehlonipho,
23     Ulahl' indlel' oyikhambako le
24     Inameva mntwanami.

2.1       Tlola umhlobo wevumelwano osetjenziswe yimbongi endimeni yoku-1
          yekondlo le bewutjengise namalungu akha ivumelwanelo.                      (2)

2.2       Ngokurhunyezweko hlathulula ummongo/okutjhiwo yindima yesi-3 yekondlo
          engehla le.                                                                (2)

2.3       Hlathulula ummoya ozwakaliswa yikondlo engehla le. Sekela ipendulwakho
          ngephuzu ELILODWA.                                                         (2)

2.4       Ucabanga bona kubangelwa yini bona abentwana esikhathini esinengi
          bangalaleli ababelethi babo lokha nabakhalinywako njengomntwana
          okhulunyiswa ekondlweni engehla le? Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                  (2)

2.5       Coca ngokuphumelela kwembongi ukunikela ikondlo le isihloko
          esikhambelana nommongondaba wayo. Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                  (2)
                                                                                     [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                         Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             8                              DBE/2023
                                          SC/NSC

UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

SAHLULWA KUPHANDLULULANA – NT Mahamba

1      Mnganami!
2      Besingaphundwa lilitho,
3      Koke lapho bekunobumnandi besitholakala,
4      Iinkoloyi besaz' imihlobohlobo,
5      EPumalanga neTjonalanga sibuya khona,
6      Zamarhugu besizazi zoke.

7      Nakusikolo sasibona kumkhwekazi,
8      Sabalisa bavukela ngejinifomo,
9      Babhebhul' iincwadi banqophe kwaNolwazi,
10     Thina siziinini zamarhugu,
11     Sithi mzala eendakamizweni.

12     Emabhetjhini nemaphathini singatshwili,
13     Besaziwa mazombe,
14     Besidoselana ebumnyameni bobudlhadlha,
15     Nakukuvusana nokukhalimana do!
16     Bekulele kunye nangabe bekukubili bekuzakuvusana,
17     Nalitjhingako, kithi beliphuma,

18     Nabathi, kwaNolwazi silikhomba libaba,
19     Besiphandlwe yikungu,
20     Ithe ingembuk' emehlweni,
21     Isikhathi besele sidliwe yinja,
22     Ezandleni sidududu,
23     Ipil' isitjhiye emva,
24     Ihloko seyithelwe ngepuphu.

25     Sesilil' ezimathosi,
26     Sesilila ngongathana,
27     Isikhathi azange sibe nesirhawu kithi,
28     Sithe, azilime ziy' etjeni
29     Sihlulwe kuphandlululana mnganami.

3.1      Tlola ubukondlo OBUBILI obusetjenziswe yimbongi emudeni wesi-5 wekondlo
         engehla le.                                                                   (2)

3.2      Ngokurhunyezweko tlola ummongo/okutjhiwo          yikondlo   engehla   le.
         Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                          (2)

3.3      Ucabanga bona kubangelwa yini bona inengi labangani libhalelwe
         kuyelelisana/kuphandlululana ngepilo njengombana sivezelwe ekondlweni
         engehla le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                              (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                           Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2         9                                DBE/2023
                                      SC/NSC

3.4      Ingabe ngimaphi amahlelo alethwe mNyango wezeFundo esiSekelo ekulingeni
         ukunikela abantu abangakhange basiqede isikolo njengembongi nomnganayo?
         Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                        (2)

3.5      Coca ngommoya ozwakaliswa yikondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe
         liphuzu ELILODWA.                                                           (2)
                                                                                     [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                         Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2         10                                  DBE/2023
                                       SC/NSC

UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

AZIYOKUJAMA ELITJENI – CT Mnguni

1      Ngikhohlwa, nawe uzikhohlwe,
2      Akunandaba ngikhohlwa.
3      Usikhohlwe soke, nesingamaziko
4      Ukhumbule labo abathathu onabo.
5      Ngisalila ngongathana,
6      Ngithi ngathana waba khona.
7      Akusanandaba jabula,
8      Ungasifuni sinodade, simamathe nelimu,
9      Nasele kutjhisa,
10     Nakungimi yena
11     Uzongifuna ungasangitholi.
12     Yazi-ke bona mina,
13     Angibhemi begodu angibhenywa.
14     Azilime ziy' elitjeni.

4.1      Tlola ubukondlo OBUBILI obusetjenziswe yimbongi emudeni woku-1 wekondlo
         engehla le.                                                                    (2)

4.2      Ngokurhunyezweko hlathulula    ummongo/okutjhiwo    yikondlo   engehla   le
         ngephuzu ELILODWA.                                                             (2)

4.3      Nawuyelela ikondlo engehla le ungathi imbongi beyisemmoyeni onjani
         nayiyirhayako? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                          (2)

4.4      Ucabanga bona ngikuphi ukutjhisa okukhulunyiswa yimbongi okungakatelela
         umbelethi wayo lo bona agcine sele ayifuna njengombana itjho emudeni we-9
         ukuya kewe-11 wekondlo le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                (2)

4.5      Ingabe umthetho weSewula Afrika wenza ngokwaneleko nofana awenzi
         ngokwaneleko ukuqinisekisa bona abobaba bondla abentwababo ngendlela
         efaneleko? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.                      (2)
                                                                                        [10]

                                      KANYE

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            11                           DBE/2023
                                          SC/NSC

IKONDLO ENGAKABONWA (UKATELELEKILE UKUPHENDULA UMBUZO LO)

UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

GEZI – SM Ntuli

1        Gez' ubuyaphi?
2        Sithabel' ukuza kwakho:
3        Uzosisiza,
4        Uzosakha,
5        Uzosifuthumeza,
6        Sitjhise kumakhaza.
7        Sithabel' ukuza kwakho:
8        Uzosikhanyisela,
9        Uzosibabalela,
10       Uzosicimel' ukutjhisa
11       Sikwazi ukuphetha
12       Imisebenzi yelanga.
13       Gez' ungumasiza.
14       Eboden' sithi: Qhwa!
15       Kukhany' indlu yoke.
16       Ekoloyin' sithi; Tlanyinyinyi!
17       Kuzwakal' u-vum-vum ...
18       Ukhamb' uhlezi.
19       Gez' ungumasizabulale:
20       'Maye! Bamcimel' indlu.
21       Kwenzenjani?
22       Akakabhadel' igezi,
23       Indl' inzima tshu!
24       Nant' ihlazo, nas' indlala'
25       Nanyana sitlhaga,
26       Nanyana sisutha,
27       Nanyan' ungumasizabulale,
28       Sithabel' ukuba khona kwakho gezi,
29       Ngawe siyakhanyisa
30       Ngawe siyaphila.

5.1       Tlola umhlobo wevumelwano osetjenziswe yimbongi emudeni wesi-5 ukuya
          kewesi-6 wekondlo engehla le.                                             (1)

5.2       Tlola umhlobo wesithombengqondo osetjenziswe yimbongi emudeni we-17
          wekondlo engehla le.                                                      (1)

5.3       Ngokurhunyezweko tlola ummongo/okutjhiwo yikondlo engehla le ngephuzu
          ELILODWA.                                                                 (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                        Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2        12                                 DBE/2023
                                      SC/NSC

5.4      Ucabanga bona ngiziphi iindlela ezingasetjenziswa emakhaya ukonga igezi?
         Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                         (2)

5.5      Ingabe ukukhamba kwegezi emiphakathini esihlala kiyo kuba namiphi
         imiphumela? Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI.                              (2)

5.6      Ingabe siqunto esilungileko nofana esingakalungi sokobana ikhamphani
         yakwa-ESKOM iquntele abantu igezi emakhaya nangabe abakayibhadeli
         njengombana kutjhiwo emudeni wama-22 wekondlo engehla le? Sekela
         ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                                              (2)
                                                                                      [10]

                                                      IMITLOMELO YESIGABA A:          30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                          Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2         13                                  DBE/2023
                                       SC/NSC

ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
        OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
        umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI emdlalweni.
                                           NOFANA
              Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo
              lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.
              Kilesisigaba kuneencwadi zamanovela EZINTATHU kanye nebuthelelo
              lomtlolo-ndabuko. Khetha inovela EYODWA nofana ibuthelelo lomtlolo-
              ndabuko uphendule ngayo umbuzo OWODWA.
UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Inovela etloleke kuhle iba nabalingisi abaqakathekileko ababonakala ngokudlala
iindima ezihlukahlukeneko ukusethulela indaba yenovela leyo beyifike esiphethweni
sayo. Coca ngendlela umtloli asethulele ngayo abalingisi ABATHATHU
abaqakathekileko (ikutani, imbangi nehlanganisa) benovela yesihloko esithi; MBALA
NGUBABA, bewuhlathulule nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisivezela bona
mbala umhlobo lowo womlingisi. Esingenisweni hlathulula bona bayini abalingisi
nezenzo zabo bese uveza bona enovelini le ngubani umlingisi oyikutani, oyimbangi
noyihlanganisa. Emzimbeni hlathulula imihlobo yabalingisi ababalwe ngehla bewuveze
nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisikhombisa bona mbala umhlobo lowo
womlingisi. Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela komtloli ukunikela abalingisi bakhe
izenzo ezifaneleko ukusikhombisa bona bamihlobo bani yabalingisi. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                        [25]
UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI A

UMhlekwa usale wafika naye namhlanje. Njengombana amalanga wesibuyiso
sakayise selabandamele nje, ubawile emsebenzini. Ngetjhudu uvunyelwe ngomoya
omuhle. Indaba yokobana emva kwesilahlo sakayise, kwasale kwenzeka izinto
ezimraro akakwazi. Phela solo akhamba ngemva kwesilahlo. Ngebanga lokobana
uyedwa emsebenzini awenzako KwaNdebele, kwenza bona abhalelwe kukuba 5
namalanga ekhaya. Nokho, njengombana afikile nje, uzwa uyanyama nakezwa bona
ngemva kwesilahlo sakayise kwasale kufika aboDladla.

'Mina ngikhumbula ngelinye ilanga ubaba athi ufuna sifunde besithukghele begodu
akusikade ubaba akutjho lokho. Nawungakholwakho ungabuza noHleziphi nangu.
Watjho ngijame naye lapha esibayeni seembuzi,' kutjho uMhlekwa atjela unina. Ilanga 10
naliya, selibutha ifuyo. Ukhuluma nje, ulinga ukuhlanganisa umbiko awutjelwa ngunina
ngesifiso esitjhiywe nguyise. Asakhuluma njalo uHleziphi avele amoyizela.
'He … he! Asazi-ke mnakwethu. Mina ngizoyidla-ke imali kababa, njengokutjho
kwesifiso sakhe. Kusukela namhlanje, ubuthongo ngizobuzila. Incwadi ngizoyifunda
ubusuku nemini. Eyunivesithi kulapho ngiya khona.                                    15

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2         14                                  DBE/2023
                                       SC/NSC

Ngifuna ukuzibona ngisejasaneni enzima. Ehloko ngithwele isigcebhezana esilenga
amatjharhatjharhana. He …! Uthini-ke wena mnakwethu?' kutjho uHleziphi anikela
unina nomnakwabo iinkobe.

Indaba le yokobana uyise ubophe ilifa ngomutja oqine kangaka ayimhlaleli kuhle
uMhlekwa. Ubangakacabangi bona uyise angaba nomcabango omumbi kangaka. 20
Kodwana kuHleziphi lomcabanga kayise, uthumba unongorwana. Phela uwuthakasela
ngombana asafunda. Ngalokho kutjho bona angekhe asayilisa ifundo. 'Mnakwethu,
utshwenywa yini kanti wena? Usese mncani. Umutjha. Awukathathi. Usandukuqeda
ekholiji yokubandulela ukutlhogonyelwa kwemvelo. Manje uliywa yini bona nawe
uzikholise ngelifa lakababa? Ubuyele esikolweni uyokufunda godu.'              25

'Uliywa yini? Tjela mina?' UHleziphi ubonakala nebusweni bona lokhu akutjela
umnakwabo ukutjho ngokumbonisa nokumrabhela, ngehlizwyakhe yoke.
'Lapho uqinisile mntwanami. Umnakwenu lo, usese nalo ithuba lokulandela umyalo
neemfiso zakayihlo. Mhlekwa, usese mncani mntwanami. Sele uyihlo atjhwile bona
ubasebenzela ukunifundisa, mlaleleni. Buyelani eenkolweni bantwabami. Ngaphandle 30
kwalokho nizakubulawa yindlala, ukube uyihlo wanitjhiya nenala. Phela ngendlela
uDladla ahlathulula ngayo, akunanja enizoyithola kilezi izinto zakayihlo. Nje ngemva
kwesibuyiso bayeza bazokubutha koke okungekwakayihlo' kusekela uNaMtshweni
ngokurabhela indodanakhe bona yenze njengobana uHleziphi asitjho.
                                                                       [Ikhasi 34–35]

7.1       Dzubhula amaphuzu AMABILI asetjenziswe etheksthini engehla le abufakazi
          bokobana uHleziphi uyayithabela indlela yokwabiwa kwelifa lakayise.           (2)

7.2       Ngokurhunyezweko tlola isizathu esenza bona uMhlekwa abhalelwe kuthatha
          amalangana emsebenzini ngokuya ngetheksthi engehla le.                        (1)

7.3       Tlola  OKUKODWA uBongwe      akwenzela  umntwanakhe uMavela
          okukhombisa bona bekafuna ukumbona anepilo enzinzileko nanyana
          bekangamlaleli nje.                                                           (1)

7.4       Tlola izinto EZIMBILI ezifanako ngoHleziphi banoMhlekwa ezenza bona kube
          lula kibo ukuhlangabezana nemibandela yokudla ilifa lakayise.                 (2)

7.5       Ngimaphi amatshwayo AMABILI akhombisa bona indawo yeWitbank lapho
          kunama-ofisi waboDladla ilidorobha.                                           (2)

7.6       Ngokurhunyezweko hlathulula ngephuzu ELILODWA bona ubudlelwano
          bakaMavela banoBongwe bebunjani ngaphambi kobana abhube ngokuya
          ngenovela le.                                                                 (2)

7.7       Khetha ipendulo enembako kezilandelako.

          Isenzo somtloli sokusivezela kwaBongwe basebenzisa ikesi ukukhanyisa
          ngekhaya ilanga nalitjhingileko sibufakazi bokobana bebaphila ngaphasi
          kwesizinda sesikhathi …

          A      sanje.
          B      sakade.
          C      sepilo.
          D      sekolelo.                                                              (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          15                                   DBE/2023
                                        SC/NSC

7.8       Ngisiphi isehlakalo esingasithatha njengesitlhori enovelini le? Ipendulwakho
          ayibe liphuzu ELILODWA.                                                         (2)

7.9       Ucabanga bona nangathana uMavela wathola bona uyise uhlele ilifa
          ngalindlela alihlele ngayo asaphila bebuzokuba njani ubudlelwano babo?
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                            (2)

7.10      Isenzo sakaNaMtshweni sokwamukela uNaKabini ngezandla ezimhlophe
          njengombana bathuthile eSoshanguve banoMavela sisitjelani ngesimilo
          sakhe? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                     (2)

7.11      Phendula isitatimende esilandelako ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
          bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          Isenzo somtloli sokusivezela uBongwe ahlele ilifa lakhe asaphila sibufakazi
          bokobana bekayindoda ethanda umndenayo.                                         (2)

7.12      Coca uveze amazizwakho ngesenzo sakaMavela sokuleya amala kiboDladla
          banoJohnson abatjele bona unguGijimani Ntuli kunokobana abatjele iqiniso
          lokha nabekavakatjhele ema-ofisini wabo. Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                       (2)

7.13      Tshwaya ngokuphumelela komtloli ukusethulela isingeniso esinembako
          senovela le. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU.                              (3)
                                                                                          [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2        16                                  DBE/2023
                                      SC/NSC

UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)

UKHOLIWE – N Skosana

Inovela etloleke kuhle iba nabalingisi abaqakathekileko ababonakala ngokudlala
iindima ezihlukahlukeneko ukusethulela indaba yenovela leyo beyifike esiphethweni
sayo. Coca ngendlela umtloli asethulele ngayo abalingisi ABATHATHU
abaqakathekileko (ikutani, imbangi nehlanganisa) benovela yesihloko esithi;
UKHOLIWE, bewuhlathulule nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisivezela bona
mbala umhlobo lowo womlingisi. Esingenisweni hlathulula bona bayini abalingisi
nezenzo zabo bese uveza bona enovelini le ngubani umlingisi oyikutani, oyimbangi
noyihlanganisa. Emzimbeni hlathulula imihlobo yabalingisi ababalwe ngehla bewuveze
nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisikhombisa bona mbala umhlobo lowo
womlingisi. Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela komtloli ukunikela abalingisi bakhe
izenzo ezifaneleko ukusikhombisa bona bamihlobo bani yabalingisi. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                       [25]

UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

UKHOLIWE – N Skosana

Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI B
Ngelinye ilanga azihlalele wafikelwa mkhumbulo wokuthi kungcono abuyele esikolweni
ayokufunda bekabe nalo ibanga letjhumi. Umcabango lo ulethwa kukhumbula amezwi
kaKholiwe. Amezwi kaKholiwe gade angamnikeli nokuncani ukuthula. Nobuthongo
bebungafiki angacabanga amezwi lawo. 'Kghani ngifunde ngeqadi, alo ngombana
ukufunda ngeqadi kubudisi, khona nangilisa umsebenzi batjho ngiya esikolweni umma 5
uzokudlani? Khona nangibekela ngeqadi umsebenzi batjho ngiya esikolweni
ngiyokumbatha irhembhe nebhrugu elinzima abantu angeze bathi ngiyarhapha?
Kodwana ngathana ngiyakhohlwa babantu ngombana abakwazi okungiphetheko.'

UZondani yamfikela imicabango le kwangathi kunomuntu oyikghuthulileko. Yabophana
ihloko yesokana. 'Khona nangilisa umsebenzi ngithi ngiyokufunda ngazi ngani 10
bonyana uKholiwe uzongithanda?' Ukuzibuza kwakhe imibuzo le uZondani nokho
bekungamqedi amandla. Wabona ukuthi kufanele angazithambisi. Ngesikhathi
uZondani acabanga ukuya ngaso esikolweni ayokufunda ibanga lekhomba, uKholi
gade sele aphase umnyaka wokuthoma eemfundweni zakhe ze-BAED. kukukuthi
ngomnyaka olandelako uzakuthoma umnyaka wesibili. Uthe asahlezi kwabo uZondani 15
woke umuntu avalile avalele uKresimusi wasuka waya koKholiwe ayombikela
ngegadango afuna ukulithatha.

BekungoMgqibelo emini uKholi azihlalele ekhaya afunda inovela yesiNgisi ethi: 'She
Stoops to Conquer' Uthe asafunda, akokode uZondani. Amamukele, angene
uZondani, balotjhisane kube kuhle. UZondani abuze uKholi bonyana ukhambe njani 20
umnyaka lo esikolweni. Ngaphandle kokona isikhathi asikime uKholiwe aye
ngekamurwini abuye sele aphethe iphepha lemiphumela. UZondani athole bonyana
ezimbili iimfundo uKholiwe uziphase ngamalengiso, amthokozise kube kuhle kudele.
UZondani ayithome indaba yokuthi ufuna ukuya esikolweni emnyakeni ozakuthwasa lo.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             17                                     DBE/2023
                                           SC/NSC

Minengi imibuzo ayibuza uZondani kodwana owamthusa khulu ngilo othi, 'Kubayini 25
ufuna ukuya esikolweni?' UKholiwe wawubuza angahleki nakancani begodu aqale
uZondani ngemehlweni.

Kwathi uZondani asararekile bona uzowuphendula athini umbuzo lo wezwa uKholiwe
sele aragela phambili, 'Mnakwethu ngiyakuzwa ngegadango ofuna ukulithatha.
Ngithanda ukuthi ulithathe usazi bona koke okwenzako uzenzela wena, akekho 30
omunye umuntu omenzelako.' UZondani akhange asazi bona enzeni. Tjhephana izinto
nazinje vane kwenziweni? Kuthe ngemibuzo eminengi abuzwa nguKholiwe wathoma
uZondani ukuraruluka wathi, 'Kholi uyasibona isikhathi esiphila kiso bona sifuna ifundo.
Lokha nawungakafundi nanyana ungasebenza kamnandi kangangani kodwana iqiniso
kukuthi awukavikeleki.'                                                                  35

                                                                              [Ikhasi 51–52]

9.1       Siyini isizathu esenza uZondani afikelwe mkhumbulo wokulisa umsebenzi
          ayokufunda njengombana sivezelwe etheksthini engehla?                                (1)

9.2       Tlola OKUKODWA okuvezwe etheksthini engehla okusitjela bona uZondani
          nakazakuya ekhabo kaKholiwe kwakusikhathi sehlobo.                                   (1)

9.3       Tlola amagama weenkolo EZIMBILI uKholiwe akhe asebenza kizo ngokuya
          kwenoveli le.                                                                        (2)

9.4       Tlola okuhlukileko phakathi kwendlela uSipho athatha ngayo indaba
          yokobana uKholiwe akasamukeli isibawo sakhe sethando nendlela uZondani
          akuthatha ngayo lokho.                                                               (2)

9.5       Rhunyeza ngephuzu ELILDOWA isehlakalo esifihlelwe umlingisi onguZondani
          enovelini le kodwana thina abamukelilwazi sisazi.                                    (2)

9.6       Ngiziphi izenzo zakaKholiwe EZIMBILI           ezibonakala   zingakhambelani
          nekoleko yobuKrestu akholelwa kiyo?                                                  (2)

9.7       Madanisa ummongo wencwadi eyatlolwa nguZwelibanzi ayitlolela uKholiwe
          naleyo eyatlolwa nguDavi ayitlolela uKholiwe.                                        (2)

9.8       Funda isitatimende        esingenzasi   bese   ukhetha   ipendulo    enembako
          kezilandelako.

          Ukuba khona kweenkolo, iintolo, amasondo nokuhlalelana kwemizi ekhabo
          kaKholiwe ngeVlaklaagte No. 2, kutjho bona indawo le ...

          A      iliplasi.
          B      ilidorobha.
          C      isisabelo.
          D      isigoga.                                                                      (1)

9.9       Enovelini le sivezelwa bona uKholiwe usebenza njengotitjherehloko kanti
          ngeqadi wenza iimfundo ze-Honours. Ngiziphi iintjhijilo ezivame
          ukuhlangabezana nabantu abasebenza bafunda ngeqadi? Ipendulwakho
          ayibe maphuzu AMABILI.                                                               (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2        18                                 DBE/2023
                                      SC/NSC

9.10      Hlathulula umhlobo werarano ovela etheksthini engehla le. Ipendulwakho
          ayibe liphuzu ELILODWA.                                                     (2)

9.11      Ingabe uMabhena onguyise kaKholiwe, uvezwe amhlobo bani womlingisi
          enovelini le? Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU.                         (3)

9.12      Ingabe isehlakalo sokobana uZondani wabhubha bese abonesi bavala
          umbhedakhe ngemva kwalokho wavuka waphila bewatlolela unina incwadi
          bese wabhubha godu kwesibili siyakholweka nofana asikholweki? Sekela
          isiqunto sakho ngephuzu ELILODWA.                                           (2)

9.13      Tshwaya ngelihlo elibukhali ukuphumelela komtloli ukusethulela uKholiwe
          njengomlingisi oyikutani enovelini le. Ipendulwakho ayibe maphuzu
          AMATHATHU.                                                                  (3)
                                                                                      [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                          Phendla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2        19                                   DBE/2023
                                      SC/NSC

UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)

UBONAKELE – M Skosana

Inovela etloleke kuhle iba nabalingisi abaqakathekileko ababonakala ngokudlala
iindima ezihlukahlukeneko ukusethulela indaba yenovela leyo beyifike esiphethweni
sayo. Coca ngendlela umtloli asethulele ngayo abalingisi ABATHATHU
abaqakathekileko (ikutani, imbangi nehlanganisa) benovela yesihloko esithi;
UBONAKELE, bewuhlathulule nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisivezela bona
mbala umhlobo lowo womlingisi. Esingenisweni hlathulula bona bayini abalingisi
nezenzo zabo bese uveza bona enovelini le ngubani umlingisi oyikutani, oyimbangi
noyihlanganisa. Emzimbeni hlathulula imihlobo yabalingisi ababalwe ngehla bewuveze
nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisikhombisa bona mbala umhlobo lowo
womlingisi. Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela komtloli ukunikela abalingisi bakhe
izenzo ezifaneleko ukusikhombisa bona bamihlobo bani yabalingisi. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                           [25]

UMBUZO 11 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

UBONAKELE – M Skosana

Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI C

Kusekuseni, ngoMgqibelo. Ilanga liyatjhisa, namafu akekho, libalele ngitjho
nebukhweni bezinja. UMahlangu uvuke wazihlalela emthunzini.
'Ngubani loya oza lapha ngasuthi ngumnakwethu nje? Akabuzwa nguye, uSigwadi!
Kwenzenjani namhlanjesi ngivakatjhelwe nguye, ngemva kweminyaka emine yoke
ngingasamboni, iminyaka emine yoke! Nanje litjhudu bona ngikwazi ukumbona aseza        5
kude kangaka.'
Afikelwe kuthokoza okukhulu uMahlangu kube ngasuthi kukhona umthwalo osuswe
phezu kwamahlombakhe. Eze abe afike umnakwabo.
'Mahlangu!' kuthokoza uSigwadi.
'Yewubandamele nganeno Sigwadi,' kuphendula uMahlangu ngethabo elikhulu.               10
'Lotjha mnakwethu,' kulotjhisa uSigwadi ngokukhulu ukuzithoba.
'Nanje ngisararekile bonyana kwenzenjani sakhunjulwa nguwe namhlanjesi,
mnakwethu. Nisavukile kodwana?'
'E ... sekwaba lisiko nje bonyana sivume bona sisavukile nanyana ukuvuka kungekho.
Litjhinga nezalo libuye liphume nezalo mihla le,' kuphendula uSigwadi.                 15
'Kunjalo mnakwethu, sesithokoza nje nangabe umphefumulo usese senyameni.
Ukuvuka ngikho lokhu bona uze ufike la. Nangabe gade ungakavuki ngabe awukho
lapha ukhona nje. Akhe utjho-ke Sigwadi, usihlasele ngaziphi ekuseni kangaka?
Bengingakaqali umuntu ovela kude kangaka njengawe. Kukuphi eMgungundlovu
nasila? Nakungimi azange khengilibeke nokulibeka lami inyawo khona.'                   20
'Liqiniso lelo Mahlangu, ukudla isikhathi angekhe kusangisiza kwanjesi ngombana
indaba engikhamba ngayo itjho khona ukubhubhisa umuzi nabentwana,' kutjho
uSigwadi, atjho ahlala kuhle phezu kwesihlalo.
'Ungangithusi Sigwadi. Yewutjho bonyana yini le engaka engaze ingibhubhise,
itjhabalalise umzami nabentwana?                                                       25

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2        20                                  DBE/2023
                                      SC/NSC

Khona eqinisweni utjho baphi abentwana ngombana …' uSigwadi angasalindi bona
uMahlangu awaginye la amezwi wokuphela.
'Ngithunywe bezimu lapha kuwe Mahlangu.' Athule kancancani ezwe bonyana
uMahlangu uzakuthini kodwana uMahlangu angatjho litjho.
'E … abezimu bangilemukise ihlekele ongahle ungene kiyo nawungarhabi uvuke             30
ujame ngeenyawo.'
'Ukhuluma ngani wena Sigwadi, abadala bathi ayibulali ngazombe mnakwethu. Njeke
nawe yewutjho kuhle ngizwe lokho ongangiyelelisa ngakho,' kwatjho uMahlangu,
amaphaphu sele aphezulu.
'Akukho okunengi ofanele ukwenze Mahlangu ngaphandle kobana wena ukhambe               35
uyokufuna umkakho nomntwana. Abezimu bangibikele bonyana abentwabakho
basaphila kodwana abafumani ukuphumula lapha bakhona. Kufanele ungasariyadi
isikhathi Mahlangu, kufanele ubalekele ilaka labezimu.'
'Ngiyezwa mnakwethu kodwana e … ngizabasaphi laba engihlala nabo khona nje?
Ngitjho e …'                                                                           40
'Utjho uNaSilombo nomntwana kaBafunani? Phana ungangitjela bonyana bafunani la
emzinakho ninoNaMndebele?'
'E ... Sigwadi …' kwatjho uMahlangu kodwana amezwi ala ukuphumela ngaphandle.
'M …' athintithe ihloko uSigwadi. 'Mnakwethu sebakuphendula bakwenza nje, abantu.
Sewaphenduka indoda enganamsebenzi, engakwazi nokucabanga njengendoda                  45
emadodeni.'

                                                                      [Ikhasi 50–51]

11.1      Tlola isizathu esenza bona uMahlangu agcine athethe isiqunto sokukhamba
          kwakhe ngemva kokuvakatjhelwa ngumnakwabo uSigwadi.                           (1)

11.2      Tlola iindlela EZIMBILI ezifakazela bona uNaSilombo bekade amfazi
          onehliziyo embi ngokuya kwenovela le.                                         (2)

11.3      Tlola igama lomhlobo womdlalo ogade udlalwa nguKiller nabangani bakhe
          endaweni yangeDaveyton.                                                       (1)

11.4      Ngephuzu ELILODWA rhunyeza ummoya ozwakaliswa singeniso senovela le.          (2)

11.5      Hlathulula isehlakalo esavelela uBafunani ngemva kokuthandana nomsana
          wakwaNkosi, uThokozani ngokuya kwenovela le.                                  (2)

11.6      Ngokurhunyezweko hlathulula indlela uNaMndebele azithola sele azizwa
          ngayo ngemva kokukhamba kwakhe emzinakhe. Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                     (2)

11.7      Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wokwenza bona uBonakele
          ahlangabezane neentjhijilo ezinengi kangaka epilweni ngaphambi kobana
          aphumelele? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILOLDWA.                             (2)

11.8      Phendula isitatimende esilandelako ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
          bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          Esikhathini esinengi akusilula bona umtjhado wabantu esele babadala
          banabentwana ngaphandle uphumelele.                                           (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          21                                   DBE/2023
                                        SC/NSC

11.9      Ucabanga bona bewuyini umnqopho omkhulu kaMbuyiseli wokobana
          emukele uBonakele ngezandla ezifuthumeleko begodu amthathe
          njengomunye wabentwana bakhe kodwana kungasimntwanakhe weengazi?                (2)

11.10     Ingabe isenzo sakaNaSilombo sokutjhiya indodakhe yokuthoma yomtjhado,
          uNkosi eHlazatje simveza amumuntu onjani? Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                       (2)

11.11     Isenzo somtloli sokusebenzisa iinrhatjhi ezifana nephephandaba nomrhatjho
          sisivezela bona abalingisi benovela le bebaphila ngaphasi kwasiphi isizinda
          sesikhathi? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                (2)

11.12     Tshwaya ngesenzo sakaBonakele sokuthi nanyana atlhaga emmangweni la
          begade abalekele khona kodwana angakhumbuli ukubuyela ekhaya.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                            (2)

11.13     Tshwaya ngokuphumela komtloli ukusethulela isingeniso          esinembako
          senovela le. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU.                              (3)
                                                                                          [25]

                                      NOFANA

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2         22                                   DBE/2023
                                       SC/NSC

UBUKGHWARI BOMLOMO

IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro

UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)

'IQHEGU LEKHONDLO' – CM Sangweni

Nasitjhejisisa okutjhiwo yinolwana le kuyavela bona umtlami wayo usethulela
umlayezo wokobana umuntu angeze akghona ukuphila ngaphandle kwabanye abantu.
Coca wenabe ngomlayezo lo uqalise ezehlakalweni zenolwana le nalezo ezenzeka
epilweni yamambala ezifana nezenolwana le bewutjho nokobana zikhambelana
kangangani nesaga esithi; 'Izandla ziyagezana'. Esingenisweni se-eseyakho hlathulula
bona yini umlayezo, izehlakalo nezaga, emzimbeni veza izehlakalo zenolwana le
nalezo ezenzeka epilweni yamambala eziveza umlayezo otlolwe ngehla lo bese
uyatjho nokobana zikhambelana kangangani nesaga esibalwe ngehlesi bese
esiphethweni uveze umbonwakho namazizwakho mayelana nezehlakalo ezivezwe
enolwaneni nalezo ezenzeka epilweni yamambala nokukhambelana kwazo nesaga
esibalwe ngehla. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                [25]

UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

'ISINGHONGHOYILO SEZINJA' – CM Sangweni

13.1      Funda itheksthi esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI D

          Kwasukasukela!

          Cozi!

          Ephasini elalingaphasi komhlaba kwakuhlala isitjhaba sezinja. Isitjhabesi
          sasibuswa yikosaso uBhova. Isitjhaba saKwaNja sasaziwa ngokuthi sitjhaba
          esibukhali khulu sasingasahlelwa nanyana ngubani. Zoke iintjhaba 5
          ezakhelene nesitjhaba sezinja zazizisaba khulu izinja. Nanyana
          abomakhelana bezinja babesilingwa kukuthi izinja zinomkhuba wokuthi qobe
          inyezi nayizeleko ziqala phezulu zibethe umkhulungwana. Naziqale phezulu
          njalo zibanga itjhada elikhulu zizwakale kude. Kodwana ngubani
          ozozikhalima? Ngombana ozokhe athi vu! Uzokuya kiboyisemkhulu.            10

          Kuyaziwa bona isitjhaba saKwaNja asitjhiyi litho eliphilako nasele sisahlela.
          Ngikho nanje iintjhaba eziseduze zithuthumela nazibona izinja ziphelele
          esigodlweni sekosazo uBhovu. Esinye nesinye isitjhaba safuna ukwazi
          bonyana kazi kuyokusahlelwa kuphi. Esinye nesinye isitjhaba sahlala
          maquphe, yinye into ethenjiweko, libelo. Umhlangano wezinja wawubizwe 15
          zizinja ezimapholisa. Izinjezi zazifuna ukuyelelisa ezinye ngokuhlukumezeka
          ezikuthola eentetjhini zamapholisa lapho zisebenza khona.

          Izinja ezimapholisa zayelelisa ezinye ngengozi eziqalana nayo ngamalanga
          nazisemsebenzini.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              23                                   DBE/2023
                                            SC/NSC

          Umkhulumeli wezinja ezimapholisa, uBhraki wathi, 'Bafowethu nabodadwethu 20
          ningasavuma ukuba mapholisa. Thina amapholisa siyahlukunyezwa.
          Kokuthoma, sinikelwa inyama evuthiweko ikhibe thina sizidlela ehlaza.
          Kwesibili, sikhanjiswa isikhathi eside singabonani nemindeni yethu. Akhese
          ucabange-ke, nakhu ubuya emsebenzini abentwana bakho sebakhulakhulile
          kodwana abakwazi. Abakwazi ngombana kade wakhamba, wakhamba 25
          basese midlwana.'

          'Nawubuyako ubafumana bapheze balingana nawe. Niyabona bona
          ibuhlungu ipilo yobupholisa?' Zoke izinja zahlokoma ngalekulumo kaBhraki
          kodwana kwabakhona ukungavumelani. Ezinye zathi akufani nokuhlala
          ekhaya ungasebenzi, ezinye zathi kuyafana ngombana uphenduka inja 30
          enganamuzi, ipikiswano yaba yikulu kwamambala.

          UBhraki uthe nakabona bonyana izinto ziphuma elawulweni, wangenelela.
          Besele kukhona izinja ezikhombana ngemino zivezelana amazinyo amambi.
          'Sitjhaba sakagogo, lalelani. Into esitshwenyako thina mapholisa kukuthi,
          sigijimisa abantu sibabambe sibanikele amapholisa wabantu. Nasigijimisa 35
          umuntu singena emarharheni athusako, singena emirhobeni eneenyoka
          ngitjho nangemanzini.'

                                                                             [Ikhasi 85–86]

          13.1.1       Hlathulula bona isitjhaba saKwaNja saziwa njengesitjhaba esinjani.     (1)

          13.1.2       Ngisiphi isizathu esenza bona izinja zibize umhlangano ngokuya
                       kwetheksthi engehla le?                                                (1)

          13.1.3       Ngokurhunyezweko tlola isifundo esisinikelwa mthiyi wenolwana le
                       esiphethweni sayo.                                                     (2)

          13.1.4       Tlola okuhlukileko phakathi kwamapholisa azizinja namapholisa
                       ababantu. Ipendulwakho iqalise ngehlangothini lemirholo.               (2)

          13.1.5       Khetha ipendulo enembako kezilandelako.

                       Iqhinga elisetjenziswe mthiyi wenolwana le ukusivezela abalingisi
                       abazizinja liqhinga lokuvezwa kwabalingisi nge ...

                       A    bizo.
                       B    zembatho.
                       C    zenzo.
                       D    ngokuzihlathulula.                                                (2)

          13.1.6       Ucabanga bona ngikuphi okuzuzwa mapholisa ngokusebenza
                       nezinja     njengombana      sibona     kwenzeka      eenarheni
                       ezihlukahlukeneko nje? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.            (2)

          13.1.7       Hlathulula umhlobo werarano ovela etheksthini engehla le.
                       Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                   (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             24                                DBE/2023
                                           SC/NSC

          13.1.8       Tshwaya ngelihlo elibukhali ukuphumelela komthiyi wenolwana le
                       ukuyinikela isihloko esiyifaneleko. Ipendulwakho ayibe maphuzu
                       AMATHATHU.                                                         (3)

                                          KANYE

13.2      Funda iimbongo ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
          ITHEKSTHI E

          IIMBONGO ZAKAMAKHOSOKE WESIBILI – D Mabhena
          1        Ayelaaaa ...
          2        Bayede kosi,
          3        Bayede Ndabezitha,
          4        Bayede Ngwenyama.

          5        That' ikomo nasi,
          6        KaMakhosoke
          7        NguMakhosoke kaMbhongo
          8        Yindlulamithi kamasokasokile
          9        Sihlangu esavika ukudlula ezinye iinhlangu
          10       Yingwe yakhula ngomtlhago
          11       Kanti ezinye zakhula ngesibomvu.
          12       Nakuyingwe uyibona ngemibala,
          13       Nakulibhoko silibona ngemiredo,
          14       Yingwe eyabhodla emrimrhulu bayidedela,
          15       Yabhodla eGongwe,
          16       Bayikhomba eNgwenyameni, yanzinza.

          17       NguMakhosoke ngokukhoselisa amakhosi,
          18       Ngumabizw' asabele ngokungakhethi muntu,
          19       Ngumaphendla aphendleke,
          20       Ngumadla nabanye besidla bodwa,
          21       Ngumakhamba kancani njengelanga lehlobo.

          22       Kwathi mhlana ayokuthatha intonga ebandla,
          23       Kwajama abaphasi, kwajama abamhlophe,
          24       Kwaba kudana komncani nomkhulu,
          25       Bathi uMakhosoke nakavelako,
          26       Bathi wuuu aaa ...
          27       UMakhosoke angekhe abuse
          28       Ngek' aphathe isitjhaba,
          29       Kanti kumhlana bamhlabela ngamafutha kabilibomvu.

          30       Yingwe yazuma kwaze kwasa
          31       Bayibona ngaphetjheya kwamalwandle, bayihlangela,
          32       Wayingena i-Afrika,
          33       Kwathaba wena DRC,
          34       Kwamomotheka wena Zambia,
          35       Kwahlulukela iZimbabwe ...

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             25                             DBE/2023
                                           SC/NSC

          13.2.1       Dzubhula igama elisetjenziswe yimbongi endimeni yoku-1
                       eembongweni ezingehla elitjengisa bona ihlonipha iNgwenyama
                       eyibongako le.                                                  (1)

          13.2.2       Tlola igama lakayise kaMakhosoke wesibili.                      (1)

          13.2.3       Tlola ngephuzu ELILODWA okuhlukileko phakathi kokukhula
                       kweNgwenyama uMakhosoke wesibili nezinye iiNgwenyama.           (2)

          13.2.4       Ucabanga bona yini umnqopho wembongi wokungathekisa
                       iNgwenyama uMakhosoke wesibili nendlulamithi? Ipendulwakho
                       ayibe liphuzu ELILODWA.                                         (2)

          13.2.5       Hlathulula ocabanga bona kusizathu seNgwenyama uMakhosoke
                       wesibili sokobana aye eenarheni ezinye njengombana kuveziwe
                       endimeni yesi-6 yeembongo ezingehla. Ipendulwakho ayibe
                       liphuzu ELILODWA.                                               (2)

          13.2.6       Coca ngokuphumelela kwembongi yeembongo ezingehla
                       ukusebenzisa ikghono layo lokubonga ukusivezela umlando
                       weNgwenyama uMakhosoke wesibili. Ipendulwakho ayibe liphuzu
                       ELILODWA.                                                       (2)
                                                                                       [25]

                                                           IMITLOMELO YESIGABA B:      25

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                           Phendla

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          26                                DBE/2023
                                        SC/NSC

ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA

YELELA:       Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
              OMUDE enovelini nanyana ebukghwarini bomlomo qinisekisa bona
              ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI emdlalweni.

                                            NOFANA

              Nawukhethe umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI enovelini nanyana
              ebukghwarini bomlomo qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE
              emdlalweni.    Kilesisigaba kuneencwadi  EZINTATHU   zomdlalo:
              IBHUDANGO LAMI, UMBANGO KANZUNZA NOMANALA NEFINDO.
              Khetha incwadi EYODWA uphendule ngayo umbuzo OWODWA.

UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Imimongondaba yemidlalo iphunyeleliswa likghono lomtloli lokusebenzisa abadlali
abafaneleko ukwakha imimongondaba leyo. Coca ngendlela umtloli womdlalo
wesihloko esithi; IBHUDANGO LAMI asebenzise ngayo abadlali abalandelako:
uMbulawa, uTjhili, uVenter namapholisa wombuso webandlululo ukuphumelelisa
ummongondaba awuhlosileko ngomdlalwakhe. I-eseyakho esingenisweni ayinikele
ihlathululo yabadlali nommongondaba beyitjho nokobana ummongondaba womdlalo lo
uthini. Emzimbeni coca wenabe ngendlela umtloli asebenzise ngayo abadlali ababalwe
ngehla ukuphumelelisa lowo mmongondaba. Esiphethweni utshwaye bona umtloli
uphumelele kangangani ukusebenzisa abadlali labo ukuveza ummongondaba
awuhlosileko. Amagama ozawasebenzisa awabe ma-340–390.                                   [25]

UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI F

(UMathumbu ubambe umhlangano neensebenzi nezakhamuzi eplasini lakhe.)
VENTER:             (Ujame ngeenyawo.) Ngiyathemba niwabonile amapholisa abambe
                    ilutjha okungilo ebelivusa umguruguru eplasinapha. Angithi?
IZAKHAMUZI:         (Zihlezi phasi.) Siwabonile makhosi.
VENTER:             (Ngokugandelela ikulumo.) Ngiyathemba angekhe isenzeka into 5
                    eyenzeke emalangeni amabili adlulileko! Nange ingenzeka godu,
                    angekhe ngisona isikhathi. Ngizokubiza amapholisa.
IZAKHAMUZI:         Siyathemba bona angekhe isenzeka makhosi.
VENTER:             (Ngokufuthumela.) Abentwana benu abanahlonipho! Ngitjho
                    ngombana bakatelele iinsebenzi ezibabantu abadala bona zinghale 10
                    umsebenzi. Ngikhuluma nani nje abanye babo bakhubele. Omunye
                    wabakhubeleko nguMbonani. Sikima Mbonani bakubone!

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                           Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-may-june-2023/8a0e2fb4-1283-434e-b100-2b24d0c1548e) — isiNdebele HL · QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-may-june-2023/e1b73853-febd-468b-8b22-3d0360ea3f44) — isiNdebele HL · QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2023/316c2bbc-2df2-4b05-bcb5-2567baa6273e) — isiNdebele HL · QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2018/f17ca326-84f6-40d8-9ec0-ebf9ac63a88c) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2017/77d53fc7-4c2a-4a03-afaa-1865c652bd1f) — isiNdebele HL · QP · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2016/9102e6da-10e5-4092-8040-936358bd6b27) — isiNdebele HL · QP · 2016 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024-mg/67a83de1-20e6-4835-9a82-a7f7008cd427) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024-mg/21ddb82d-9b0a-42dc-94ef-8a1c7c053996) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024-mg/65f7950d-ccc9-482e-b011-465dfd9eb653) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isindebele/5f0b0dc6-7b0d-4d24-87c0-9f12a05e2fd8) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isindebele/452c407d-5b22-4680-a8e7-9f7d127094cb) — Memo · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
