# isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2016 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2016, 29 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2016-memo/8b3ee076-f2b2-45f6-9cac-7b5405c2a8ba
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 29

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2016-memo/8b3ee076-f2b2-45f6-9cac-7b5405c2a8ba)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2016 · isindebele. Memorandum, 29 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2016/d0d54fad-0c38-44a3-a322-de235b125ef5) — QP · 2016 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                         NATIONAL
                                    SENIOR CERTIFICATE

                                       IGREYIDI 12

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                       NOVEMBA 2016

                                      IMEMORANDAMU

IMITLOMELO: 80

                             Imemorandamu le inamakhasi ama-29.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                 Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              2                      DBE/Novemba 2016
                                    NSC – Imemorandamu

Umhlahlandlela wokutshwaya

1.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
          tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
          umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa)

2.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
          eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.

3.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
          ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
          newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule
          imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye).

4.        Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
          elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili
          ungayitjheja (Ungayitshwaya).

5.        Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
          lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo.

6.        Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
          elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
          emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.

7.        Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
          Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
          umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
          khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa
          igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).

8.        Imibuzo emifitjhani
          Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
          ipendulwakhe akangajeziswa.

9.        YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
          liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono
          omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo
          esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela
          (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA).

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              3                            DBE/Novemba 2016
                                    NSC – Imemorandamu

ISIGABA A: IINKONDLO

UMBUZO 1: 'Intatha' – JK Mahlangu

Amaqhinga wetjhada kusetjenziswa kwamatjhada ngendlela ekhethekileko ukwenzela
bona ummongondaba orhaywa yimbongi uzwakalise ummoya esuke iwuhlosile.
Amatjhada enziwa kulokha nakuphinyiswa abongwaqa bahlangene nabokamisa
nofana abokamisa babodwa. Amatjhada ekondlweni afaka hlangana ibuyelelatjhada,
ibuyelelamqondo nevumelwano. Ummoya wekondlo mazizo azwakalisa yimbongi
ngekondlwayo. Ekondlweni le imbongi isebenzise kanengi ibuyelelamqondo
ukuzwakalisa ummoya wokudana ngombana iratharatha ngesithandwa sayo esele
siyitjhiyile ephasini.

- Endimeni yoku-1, 3, 4 neyesi-6 imbongi ithome iindimezi ngomuda othi; 'Ngiphani
   intatha' nekuyibuyelelamqondo ukugandelela bona ibawa ukuphiwa isihlahla
   esingayisiza bona yamukele bona isithandwa saywesi asisekho ephasini.
- Endimeni yoku-1 emudeni wesi-4 kufika kewesi-6 imbongi isebenzise
   ibuyelelamqondo yetjhada elithi; 'Sakhohlwa ubumbi, sakhohlwa ubuhle,
   ngangakholwa' ngomnqopho wokuzwakalisa bona nanyana abanengi bakhohliwe
   ngesithandwa saywesi kodwana yona ayikakhohlwa.
- Endimeni yesi-2 emudeni wobu8 newe-11 -imbongi isebenzise ibuyelelatjhada elithi;
   'KuNomalanga ngatjho, ngatjho laba linye ngathi' ukugandelela bona yasitjela
   isithandwa saywesi bona iyazikhakhazisa ngaso begodu izosithanda bekufike lapha
   uZimu ayikhumbula khona. Emudeni we-9 newe-10 abanengi bebayiphikisa
   bonyana ithando labo lizakuphumelela.
 - Endimeni yesi-3 emudeni we-15 kufika kewe-17 imbongi isebenzise ibuyelelatjhada
   elithi; Qala nihlezi niyahleka, Niqalile niyahleba, Nith' ulayekil' uLayiwe' ukusivezela
   bona abantu abaseduze nayo bayayihleka bebayayihleba ngokulahlekelwa kwayo
   nguNomalanga esikhundleni sokobana bayililise.
 - Endimeni yesi-4 emdeni wama-22 kufika kewama-24 imbongi ibuyelele umqondo
   othi; 'Ngiphani ngizilaphe lingakatjhingi, Ngiphani ngizilaphe nanyana
   selatjhinga,Ngiphani ngizithobe ngizilaye ngizilahle' ukuzwakalisa bona ibawa bona
   bayisize ngaphambi kobana nayo izibulale ngombana ingakghoni ukuphila
   ngaphandle koNomalanga wayo.
- Endimeni yesi-4 emudeni wama-24 imbongi isebenzise ivumelwano-phakathi u-'Ngi
   ...' ukugandelela bona ifuna isizo lokobana ithobeke emmoyeni.
- Endimeni yesi-5 emudeni wama-27 newama-28 imbongi isebenzise ibuyelelatjhada
   legama u-'batjho ...' Nebuyelelatjhada legama u-'ilanga emudeni wama-30 newama-
   31' ukugandelela bona vele abantu bebavele bayisongela bona isithandwa saywesi
   sizayitjhiya ngelinye ilanga kodwana yona beyitjho bona uNomalanga lilanga layo
   eliyikhanyiselako.
- Endimeni yesi-6 emudeni wama-38 newama-39 imbongi isebenzise ivumelwano-
   thoma kakamisa u-E ukuveza bona sese iluka iqhinga lokuzibulala ilandele
   uNomalanga wayo.

Nasiyelela indlela imbongi ebuyelele ngayo amatjhada ekondlweni le kuyazwakala
bona ihlizywayo yayo ibuhlungu begodu izele ukudana ngokulahlekelwa sithandwa
sayo uNomalanga, begodu iphumelele ukusebenzisa iqhinga lamatjhada la.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                                               [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                     Phendla

### Page 4

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                        Downloaded from hlayiso.com                          4                                                          DBE/Novemba 2016
                                                                                   NSC – Imemorandamu

ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)

UMBUZO 1: 'Intatha' – JK Mahlangu

     Iqhinga                        Ngokudluleleko               Ngokwekghono                     Ngokulingeneko                Ngokusisekelo                   Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO                           6–7                          4–5                                3                           2                               0–1
                            -Umfundi uhlathulule isihloko   -Umfundi utjengise                -lsihloko usizwisise         -Isihloko akakasizwisisi         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo:   ngokungeneleleko begodu         ukuzwisisa isihloko.              bewasihlathulula ngendlela   kuhle.                           azizwakali begodu
Ukuhlathulula amaphuzu
                            uwathinte woke amaphuzu                                           ephakathi. Imininingwana     -Ubuyelele amaphuzu              azikanamatheli esihlokweni
amummongo esingenisweni
nokungenelela kokunikelwa   amayelana nekondlo.             -limpendulo pheze                 ayikavezwa yoke.             kezinye iindawo uveze            esinikelweko, kubudisi
kwamaphuzu azwakalako,                                      ziyakhambelana nesihloko.                                      namaphuzu angafunekiko.          ukuzilandela ngombana
ukusekela kanye nelwazi     -Uphendule ngendlela ehle                                         -Amaphuzu amanengi           -Akakatloli amaphuzu             azikhambelani nombuzo.
lekondlo.                   khulu. Kunamaphuzu              -lmibono esekelweko ikhona        asekela imibono              azwakalako/Amaphuzu              -Uhlulekile ukunikela
                            amanengi asekelwe               kodwana ayikavezwa yoke           akakavezwa ngendlela         awatlolileko akakasekelwa        iimpendulo ekungizo.
7 IMITLOMELO                ngokunemba begodu               begodu ayikasekelwa               eyanelisako. Unelwazi        kuhle bekwazwakala.              -Amaphuzu ambalwa
                            anqotjhiswe ekondlweni.         njengombana                       elisezingeni eliphasi        -Akayazi kuhle ikondlo Ie.       awanikeleko akakasekelwa.
                                                            bekulindelekile.                  lekondlo.                                                     -Umfundi ikondlo akayazi
                            -Ikondlo uyizwisise kuhle                                                                                                       kuhle.
                            khulu.                          -Kunobufakazi obutjengisa
                                                            bonyana uyayizwisisa
                                                            ikondlo.
ISAKHIWO NELIMI                           3                                               2                                                             1
                            -Umtlolo unesakhiwo esihle      -Umtlolo unesakhiwo esihle        -Bukhona ubufakazi           -lkondlo ayikethulwa             -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana      khulukhulu nokusekelwa          nokusekelwa kwemibono             besakhiwo sekondlo.          ngefanelo.                       kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
nokwethulwa: Ukuzwakala
                            kwemibono okulandelekako.       okulandelekako.                                                                                 ngokwanelisako ngesihloko.
kwelimi kanye nokuzwakala                                                                     -Ikondlo ayinakho            -Ukungakahlelwa kuhle            -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu.                 -Isingeniso, isiphetho          -lsingeniso, isiphetho            ukunamathelana               ngikho okwenza                   bokuhlelwa kwesakhiwo
                            neengaba kuhleleke kuhle        neengaba kuhleleke kuhle.         kwamaphuzu begodu            ukulandelana kwamaphuzu          nanyana ukulandelana
3 IMITLOMELO                khulu.                                                            ayilandeleki.                kungezwakali.                    kwamaphuzu.
                                                            -lmibono iyazwakala                                            -Kuneemphoso ezinengi            -Ilimi elisetjenzisweko
                            -lmibono iyazwakala             beyisekelwe kuhle.                -Kuneemphoso ezenziwe        zelimi begodu                    Iisezingeni eliphasi khulu
                            beyisekelwe kuhle khulu.                                          elimini, ekuzwakaleni        nokusetjenziswa kwelimi          begodu alizwakali.
                                                            -Ilimi, ukuzwakala                kwekondlo kanye              okunganembiko kwenza
                            -Ilimi, ukuzwakala              nokwethulwa kwamaphuzu            nekuhlelweni kodwana         umtlolo lo ungezwakali.
                            nokwethulwa kwamaphuzu          kuhle.                            iingaba zakhiwe kuhle.
                            kuhle kutjengisa ukutjhuja
                            kwengqondo.
IRHERHO LAMAMAKSI                       8–10                            6–7                              4–5                           2–3                             0–1
YELELA:        Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                          Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2               5                         DBE/Novemba 2016
                                      NSC – Imemorandamu

UMBUZO 2: 'Isizi' – JN Malobola

2.1       - Kukobana bebaya emisebenzini.
          - Kukobana bebaya esikolweni.
          (EYODWA ipendulo kezingehla).                                                     (1)

2.2       Ivumelwano-ngakubili.                                                             (1)

2.3       Endimeni le imbongi isitjela bona ilanga ekwenzeka ngalo ingozi le
          bekulilanga elifana nawo woke amalanga, lingakhombisi bona kukhona
          okumbi okungenzeka nofana okungavela.                                             (2)

2.4       -   Mqondo othi woke umuntu ebekakhwele ibhesi le bekaya lapho
              asebenza/afunda khona.                                                        (1)
          -   Mqondo      othi  abantu   ebebangebhesini   le    bebangacocisani
              khulu/njengemalangeni ngombana bekungoMvulo badiniwe.                         (1)

2.5       -  Iinlingisi; 'Gidi! Bhu! Bhu!' >Zihlathulula itjhada lebhesi lokha nayiwako.
          -  Iinlingisi; 'Maye! Ha ... wu...! Iwu! >Zihlathulula isililo nokubabaza
             okwenziwa babantu lokha ibhesi le nayiwako.
          - Iinlingisi; 'Kwaphela nya! Kwathula du! >Zihlathulula ukuthula ngebanga
             lokuhlongakala kwabantu ngemva kwengozi yebhesi le.
          (ZIMBILI impendulo kezingehla. Nanyana umfundi angakazidzubhuli iinlingisi
          kodwana aveze kwaphela imiqondo eziwuvezako uzakutlonyeliswa).                    (2)

2.6       Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana,                    idaniswa
          kuhlongakala kwabantu okwabangelwa kukuwa kwebhesi le.
          (Tjheja: umfundi akaveze bekasekele ummoya lowo).                                 (2)
                                                                                            [10]

UMBUZO 3: 'Amala' – JK Mahlangu

3.1       3.1.1        Neenhloni sezafa kimi.                                               (1)

          3.1.2        Umvuzwami kwaba yintwa.                                              (1)

3.2       Endimeni le imbongi isivezela imiphumela yamala yokobana iinthandani
          ziyatlhalana, imizi iyaphuka, iinlelesi ziyabotjhwa nabantu abanengi bayafa
          ngonobangela wabantu abakhuluma amala.
          (Tjheja: Akungatjhejwa inani lemiphumela emimbi nakutshaywa umbuzo lo).           (2)

3.3       Imbongi inqophe ukusitjela bona abantu abaphila ngokukhuluma amala
          abathembeki begodu izinto abazikhulumako abanye abantu abazithatheli
          ehloko/Abenzi izinto ezihle    nezingabukwa babantu/Izinto abazenzako
          azisizihle azithandwa babantu.
          (Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako).                             (2)

3.4       Imbongi isebenzise ibuyelelamqondo lamagama athi, ‘Ngilisa mala ngilisa!
          Ngilisa ngiziphilele ngeqiniso, Ngilisa ngivume zam' izono’ ngomnqopho
          wokugandelela bona mbala izimisele ukuhlukana nokukhuluma amala.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                                 (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                           Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           6                          DBE/Novemba 2016
                                    NSC – Imemorandamu

3.5       Amala kusisenzo umuntu asidobha ephasini kwabanye abantu, akusiyinto
          umuntu abelethwa nayo, okutjho bona amala akadojwa ngeengazi emuntwini.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                                (2)
                                                                                           [10]
UMBUZO 4: 'Langa Lokuthula' – JK Mahlangu
4.1         -   Isenzasamuntu/Sisenzamuntu.                                                (1)
            -   Isifaniso/Isimanyaniso.                                                    (1)
4.2         Indima le isitjela bona ngelanga elikhulunyiswa ekondlweni le kwajanyiswa
            yoke into, azange kwaba nento esebenzako.                                      (2)
4.3         Imbongi isebenzise itshwayeli ukubabaza bonyana ngelanga elikhulunyiswa
            ekondlweni le kwajama nomoya into engalawulwa mumuntu.                         (2)
4.4         Kungebanga lokobana iTempeli yindawo eCwengileko nenokuthula elikhaya
            lakaZimu, njeke ukuthula nokuzwana ephasini kungaba khona nange abantu
            boke bamukela uZimu nofana bahlala eTempelini lakaZimu/Kungombana
            nguZimu ohlala eTempelini ongatjala ukuthula ephasini.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                              (2)
4.5         Angeze kwakghonakala bona kujanyiswe yoke into njengombana imbongi
            isitjho ekondlweni le ngombana eembhedlela kunabantu amaphilwabo
            abanjwe mitjhini, njeke nabe kungenzeka kujanyiswe imitjhini leyo
            abantwabo bebangahlongakala.
            (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                              (2)
                                                                                           [10]
                                           KANYE
UMBUZO 5: 'Amabala' – JK Mahlangu
5.1      Sihlobo/Sithandwa/Singani sam' umuhle.                                             (1)
5.2      Isifaniso/Isimanyaniso.                                                            (1)
5.3      Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana, idaniswa zizenzo ezimbi
         ezenziwa sithandwa sayo zokuba namehlo amanengi/zokuthandana
         namasokana amanengi.                                                               (2)
5.4      Imbongi inqophe ukusitjela ngobuhle besithandwa saywesi obenza bona
         ihliziywayo ibe buthakathaka, isithande nanyana yazi izenzo zaso
         ezimbi/Imbongi inqophe bona isithandwa saywesi isithanda khulu.                    (2)
5.5      Imbongi ihlathulula bona itlhuwela abangaziko nofana abangalemukiko bona
         isinini saywesi sinamehlo amanengi ngombana bazakuthi nabathoma
         ukulemuka kube sekonakele.
         (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                                  (2)
5.6      Isenzo sesinini sembongi sokuba namabala asisisihle ngombana esikhathini
         sanamhlanje kunamagulo amanengi athathelana ngokomseme nangalaphekiko,
         njeke isinini sembongi singazithola sele sigula besihlongakale ngebanga lokuba
         namabala/Singatshwayela        abantu      esithandana     nabo    ngamalwele
         angalaphekiko la bese bayahlongakala/Amasokana athandana naswesi
         angabulalana wodwa nofana angabulala sona.                                         (2)
                                                                                            [10]
                                                          IMITLOMELO YESIGABA A:            30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 7

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                       Downloaded from hlayiso.com                      7                                                                 DBE/Novemba 2016
                                                                              NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Iqhinga                             Ngokudluleleko                  Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo                Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                           9–11                           6–8                         4–5                           0–3
                               -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:     khulu: 14–15.                                                    bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko        -Uhlathulule isihloko          -limpendulo pheze                 ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.         ngokungeneleleko begodu        ziyakhambelana nesihloko.         kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                               uwathinte woke amaphuzu                                          ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                               amayelana nomtlolo.            -lmibono esekelweko ikhona                                                               azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                  -Uphendule umbuzo kuhle:       kodwana ayikavezwa yoke           -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi
                               12–13                          begodu ayikasekelwa               asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                                                              njengombana bekulindelekile.      akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                               -Uphendule ngendlela ehle.                                       eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                               -Kunamaphuzu amanengi          -Kunobufakazi obutjengisa                                                                awanikeleko akakasekelwa.
                               asekelwe ngokunembako          bonyana umtlolo uwuzwisisile.     -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       -Umtlolo akawazi.
                               anqotjhiswe emtlolweni.                                          eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.

                               -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                               khulu.
ISAKHIWO NELIMI                            8–10                            6–7                            4–5                        2–3                             0–1
                               -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi        -Isakhiwo asikathulwa        -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa           Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.       ngefanelo.                   kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                      nesiphetho ezisezingeni                                                                                                 ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela      elihle khulu.                  -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho         -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni.                                      kuhleleke kuhle.                  Ukunamathelana            ngikho okwenza               -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
                               -Kunokuthuthuka                                                  kwamaphuzu begodu         ukulandelana                 kwesakhiwo nanyana
                               kwamaphuzu begodu              -lmibono ivezwe beyasekelwa       awulandeleki.             kwamaphuzu                   ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO                  azwakala kuhle.                yezwakala.                                                  kungezwakali.
                                                                                                -Kuneemphoso                                           -Ilimi elisetjenzisweko
                               -Ilimi, ukuzwakala             -Ilimi, ukuzwakala                ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                               nokwethulwa kwamaphuzu         nokwethulwa kwamaphuzu            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                               kuhle bekutjengisa ukutjhuja   kuhle.                            kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                               kwengqondo.                                                                                 okunganembiko kwenza
                                                                                                -Iingaba zakhiwe kuhle.    umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO                       20–25                           15–19                          10–14                       5–9                             0–4
YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
             ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
             Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo)             Isak-nelim (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                               Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            8                          DBE/Novemba 2016
                                    NSC – Imemorandamu

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6
MBALA NGUBABA – PB SKHOSANA
Ummongondaba ngilokho inovela ekhuluma ngakho. Ummongondaba wakhiwa
zizehlakalo ezihlukahlukeneko nesithi nasizihlanganisako zisinikele lokho umtloli asuke
ahlose bona sikwazi ngenovela ayitlolileko. Isehlakalo ngasinye enovelini senzeka
ngendlela yokobana sithi nasisitjhejisisako kube khona okuthileko esikufundako ngaso.
Enovelini le sithola bona ummongondaba kukwabiwa kwelifa ngendlela yesikhuwa
okuphambana nekambiso yesiNdebele ethi izibulo ngilo ekumele lilawule ilifa uyise
nakahlongakeleko. Ngaphambi kobana sifike kummongondaba lo kube nezehlakalo
ezinengi esikhambe sidobha iimfundo ezithileko kizo. Isifundo siyeleliso esisithola
ngokobana sizibumbele sona ngokubona indlela umlingisi othileko enza ngayo izinto
nofana athatha ngayo iinqunto ebujameni obuthileko.
Isifundo singatholakala ngesehlakalo esihle nofana esimbi. Nasitjheja izehlakalo
ezibumba ummongondaba wenovela yesihloko esithi; 'Mbala Ngubaba' sithola bona
yande ngezehlakalo ezingasizihle ngombana zisuka zibekwa sithola kubulungwa
ubaba uBongwe oyihloko yekhaya okuyinto engasiyihle. Ngemva kwamalangana
kufika aboDladla nendaba yesifiso esenziwa ngubaba uBongwe. Isifiswesi begade
sihlathulula indlela ebekufanele bona ilifeli lidliwe ngayo, okuyifundo. Ngesehlakalwesi
sifumana isifundo sokobana nawumumuntu ungokuhlela izinto zakho kusese
nesikhathi ukwenzela bona izinto zingatjharagani nasele ukhambile.
UMavela nakezwa indaba yesifiso waphatheka kabuhlungu ngombana yena begade
azitjele bona njengezibulo nguye ozokulawula ilifa lakwabo abambisene nonina.
Bekangacabangi bona uyise angayitjhugulula ikambiso yesiNdebele enikela izibulo
loke ilungelo lokulawula ilifa nakwenzekile bona ahlongakale. Ukubhala kwakhe ukuya
esikolweni bekangacabangi bona kungaba siqabo esenza bona uyise atjhugulule
umkhumbulo ngokumtjhiyela ilifa. Ngesehlakalwesi sifumana isifundo sokobana
nawumumuntu epilweni kufanele uzijamele, ungalindeli ukunikelwa izinto
ngokwesikhundla sakho sokubelethwa njengombana uMavela enzile. UMavela
bekufanele awabone amatshwayo wokobana uyise uthanda ifundo enze njengombana
uyise ambawe ngakhona afunde kodwana yena waphandlwa kukuba lizibulo.
Nasiragela phambili nenovela le sithola bona uMavela ulinga ukufumana ingcenye
yelifa lakhe. Uyakhamba uya ema-ofisini waboDladla eWitbank ukuyokubuza
ngobuqiniso bendaba yesifiso. Kunokobana afike akhulume iqiniso, uleya amala
uzibiza nangelinye igama uthi unguGijimani Ntuli. Ngesehlakalwesi sifumana isifundo
sokobana nawumumuntu kufuze ukhulume amaqiniso ngaso soke isikhathi ukwenzela
bona lokho okufunako ukghone ukukuthola. Uhlangana noSkhosana ongusosilarha
bebakha namano wokweba iinkomo zakaBongwe. Bayaphumelela ukuzeba kodwana
indaba yoniwa kufika kwaboDladla bazithole zitjhoda. Balandela umkhondo basizwa
litshayo leenkomo ekwaba ngilo elabasiza ukuzithola efandisini kwaMarhinini
nekukulapho babotjhwa khona aboMavela. Ezehlakalweni ezibalwe ngehlezi kizo
sifumana isifundo sokobana ukweba akunambuyiselo kunalokho kukwakhela amanaba
ugcine sele ubotjhiwe njengombana kwenzeka kiboMavela banaboSkhosana.
Nangathana uMavela wasamukela isifiso sakayise bekunelitho ebegade azolithola
kunina qobe yinyanga nofana ebentwaneni bakhe.
Nasitjheja ihlathululo engehla le kuyabonakala bona zinengi iimfundo esizithola
enovelini nanyana inovela leyo idemba ngommongondaba owodwa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                              [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           9                            DBE/Novemba 2016
                                    NSC – Imemorandamu

UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB SKHOSANA

7.1       NguHleziphi.                                                                        (1)

7.2       Ziziqu ze-BSc ekutlhogonyelweni kwemvelo.                                           (1)
7.3       UMavela waphendula umkakhe wathi yena angeze alise ilifa lakhe alitjhiyelwe
          nguyise lidliwe bosorhulwakhe, abosonghwanakhe neminye imikhwenende
          yena akhona.                                                                        (2)

7.4       - UMavela nguye owahlanakelako/owaphundulela imbaji mhlana kubekwa
            uyise.                                                                            (1)
          - UMavela wakghemela abembi bendlu kayise.                                          (1)

7.5        UMavela   wathi  umkakhe     akavale    umlonyanakhe          alalele    yena
           njengendodakwakhe bona umtjhayela wuphi umthetho.                                  (2)

7.6       AboDladla balandela imilayelo eyayitlolwe esifisweni sakaBongwe
          njengombana injalo njengokuthi banikele uNaMtshweni imali eyaneleko
          yokuzondla qobe ngenyanga bathembisa nokobana bazokubhadela iindleko
          zokufunda kilabo abafuna ukufunda nofana ukuragisela phambili iimfundo
          zabo.                                                                               (2)

7.7       -  Kukobana anikele abantu angabaziko bona bahlala kuphi iinkomo
             zakwabo athembele bona bazakwenza njengombana bavumelene.
          - Ukuvumela ukukhohliswa nguSkhosana banoMasango bonyana
             amapholisa wangeBhundu ayabopha nawumumuntu ongahlali khona.
          - Kukobana aphikisane nesifiso sakayise naphezu kobana sele abonile
             bona mbala siliqiniso. Lokho kufakazelwa ukobana akhulume amala
             kiboDladla esikhundleni sokobana avele ababuze ngendaba yesifiso
             kutjho khona bona wavele wazibonela kezakhe bona iliqiniso.
          - UMavela wathatha iinkomo zakwabo wayozithengisa zisese netshayo,
             azange azame ukulisusa ngokobana atjhiselele phezu kwalo.
          (ZIMBILI iimpendulo kezingehla).                                                    (4)

7.8       - Liqiniso ngombana enovelini le kunalapha uMavela atjela khona unina
            bona akusingcono babuthane boke nabentwana bakwabo bayokutjela
            aboDladla bona njengomndeni abakhambelani nangendlela uyise atlolise
            ngayo isifiswesi, njeke babawe bona sitjhugululwe.
          - Akusilo iqiniso ngombana enovelini le kunalapha uMavela atjho khona
            bona uyise uyamazi, ubamumuntu wesintu nowagcinako amasiko, njeke
            bengeze athi asebenze budisi kangaka asebenzela abentwabakhe
            ekugcineni atlolise isifiso sokobana bangalidla ilifa abatjhiyele lona mhlana
            alalako.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                                   (2)
7.9       Ngicabanga bona unobangela wokungafani kwemikghwabo ngehlangothini
          lokwamukela isifiso esenziwa nguyisesi kukobana uMhlekwa usiqale ngelihlo
          lokufunda      nangehlonipho  kanti   nakunguMavela    usiqale   ngelihlo
          lokungakafundi, lokuba nekani nangesikhundla sokubelethwa njengombana
          alizibulo nje.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                                   (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           10                        DBE/Novemba 2016
                                    NSC – Imemorandamu

7.10      Umtloli unqophe ukusethulela isifundo sokobana ubulelesi abubhadeli
          kunalokho bukufaka ejele.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                             (2)

7.11      -   Ngiyazwelana naye ngombana ngokwesintu bekanelungelo elipheleleko
              lokobana asale alawula ilifa lakwabo njengombana uyise angasekho nje.

          - Angizwelani naye ngombana isifiso sakayise besingamrarheli ngaphandle,
            kwakhe bekukobana azibuyelele esikolweni ayokuragela phambili
            neemfundo zakhe ngombana nesintu siyatjho bona ifundo ayikhulelwa.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                             (1)

7.12      -   Ngehlangothini labafundi singatjho bona isiphetho senovela le kube
              siphetho esilindelekileko ngombana besazi bona iinkomo zakaBongwe
              zetjiwe nguMavela, njeke besilindele bona ekugcineni abotjhwe.            (2)

          -   Ngehlangothini     lomndeni  kaBongwe      kube     siphetho-phekghu/
              besingakalindeleki ngombana bebangakalindeli bona bangathola uMavela
              ahlangana namasela ebe iinkomo zakaBongwe ngombana bamazi
              amumuntu owayokufuna amatorho ngePitori.                                  (2)
                                                                                        [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 11

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                      Downloaded from hlayiso.com                   11                                                                DBE/Novemba 2016
                                                                             NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
Iqhinga                             Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo                Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                          9–11                           6–8                         4–5                           0–3
                              -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:    khulu: 14–15.                                                    bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko       -Uhlathulule isihloko          -limpendulo pheze                 ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.        ngokungeneleleko begodu        ziyakhambelana nesihloko.         kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                              uwathinte woke amaphuzu                                          ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                              amayelana nomtlolo.            -lmibono esekelweko ikhona                                                               azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                 -Uphendule umbuzo kuhle:       kodwana ayikavezwa yoke           -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi
                              12–13                          begodu ayikasekelwa               asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                                                             njengombana bekulindelekile.      akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                              -Uphendule ngendlela ehle.                                       eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                              -Kunamaphuzu amanengi          -Kunobufakazi obutjengisa                                                                awanikeleko akakasekelwa.
                              asekelwe ngokunembako          bonyana umtlolo uwuzwisisile.     -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       -Umtlolo akawazi.
                              anqotjhiswe emtlolweni.                                          eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.

                              -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                              khulu.
ISAKHIWO NELIMI                           8–10                            6–7                            4–5                        2–3                             0–1
                              -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi        -Isakhiwo asikathulwa        -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa          Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.       ngefanelo.                   kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                     nesiphetho ezisezingeni                                                                                                 ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela     elihle khulu.                  -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho         -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni.                                     kuhleleke kuhle.                  Ukunamathelana            ngikho okwenza               -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
                              -Kunokuthuthuka                                                  kwamaphuzu begodu         ukulandelana                 kwesakhiwo nanyana
                              kwamaphuzu begodu              -lmibono ivezwe beyasekelwa       awulandeleki.             kwamaphuzu                   ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO                 azwakala kuhle.                yezwakala.                                                  kungezwakali.
                                                                                               -Kuneemphoso                                           -Ilimi elisetjenzisweko
                              -Ilimi, ukuzwakala             -Ilimi, ukuzwakala                ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                              nokwethulwa kwamaphuzu         nokwethulwa kwamaphuzu            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                              kuhle bekutjengisa ukutjhuja   kuhle.                            kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                              kwengqondo.                                                                                 okunganembiko kwenza
                                                                                               -Iingaba zakhiwe kuhle.    umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO                      20–25                           15–19                          10–14                       5–9                             0–4

YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
             ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
             Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                   Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           12                           DBE/Novemba 2016
                                    NSC – Imemorandamu

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8
UKHOLIWE – N SKOSANA
Ummongondaba ngilokho inovela ekhuluma ngakho. Ummongondaba wakhiwa
zizehlakalo ezihlukahlukeneko nesithi nasizihlanganisako zisinikele lokho umtloli asuke
ahlose bona sikwazi ngenovela ayitlolileko. Isehlakalo ngasinye enovelini senzeka
ngendlela yokobana sithi nasisitjhejisisako kube khona okuthileko esikufundako ngaso.
Enovelini le sithola bona ummongondaba kukuzibulala kwakaKholiwe ngebanga
lokobana abe nefihlo endodenakhe ngesehlakalo sokuzibulala kwakaZondani
ngombana angaphumeleli ukuthandana naye. Ngaphambi kobana sifike
kummongondaba lo kube nezehlako ezinengi esikhambe sidobha iimfundo ezithileko
kizo. Isifundo siyeleliso esisithola ngokobana sizibumbele sona ngokubona indlela
umlingisi othileko enza ngayo izinto nofana athatha ngayo iinqunto ebujameni
obuthileko.

Isifundo singasithola ngesehlakalo esihle nofana esimbi. Nasitjheja izehlakalo
ezibumba ummongondaba wenovela yesihloko esithi; 'UKholiwe' sithola bona yande
ngezehlakalo ezingasizihle ngombana zisuka zibekwa sithola bona kunesokana
elithanda uKholiwe kodwana okubuhlungu kukobana yena akalithandi, kubhala
nanyana sekulandelwa indlela yobuKrestu yokubahlanganisa. Ngalesisehlakalo
sifumana isifundo sokobana sibabantu singozifundisa ukwamukela lokha izinto
nazingakhambi ngendlela esizifisa ngayo. UKholiwe angeze samsola ngokungavumi
kwakhe ukuthandana noZondani ngombana njengawo woke umuntu unelungelo
lokwala lokha into nakangayifuniko. UZondani njengomuntu okholwako bekufanele
amukele bona uKholiwe akakadalelwa yena, ukhona umuntu uZimu amdalele yena
nasazokuhlangana naye.

Nasiragela phambili nenovela le sithola bona uZondani uyayibona ingozi angayidalela
uKholiwe ngokuzibulala kwakhe. Njengomuntu obekangafuni bona uKholiwe aqaleke
amumuntu omumbi emphakathini simthola atlola incwadi eyayihlathulula bona
ukuzibulala kwakhe kungebanga lokobana uKholiwe angaphumeleli ukuba mkakhe,
ngombana angakavumi ukumqoma. Ubutjhapha basuke benziwa nguThembi, olinesi
owanikelwa nguZondani incwadi le. Ngalokho singatjho bona sifunde ukobana
nasibabantu singokudlulisa imilayezo yabantu ngendlela efaneleko, khulukhulu
yabantu abangahlongakala nanyana kukunini. UThembi wanikelwa incwadi
eyayiphethe umlayezo ovela kuZondani nebekabonakala bona uZimu angamkhumbula
nanyana kungasiphi isikhathi kodwana lokho azange akuthathele ehloko. Esinye
isifundo esisithola kuZondani ngesokungamukeli ubujamo bepilo nabungakhambi
ngendlela yena afuna ngayo. Umlayezo obewusencwadini le bewungenza bona
abantu bangazondi uKholiwe bekufike lapha ipilwakhe ihlangahlangana njengombana
sibone kusenzeka enovelini le.

Ngemva kwesehlakalwesi uKholiwe walinga ngamandla ukuhlanza igama lakhe
emphakathini ngokobana abantu bathole iqiniso lendaba le kodwana kwaba ziinhlanga
ziphephuka nomoya. Abantu bamthatha njengombulali naphezu kobana alikholwa.
Lokho kwamphatha kabuhlungu ubuphilo bakhe boke uKholiwe. Wathi nanyana sele
asemtjhadweni azange umlise umkhumbulo wesehlakalwesi. Ngokungatjeli
indodakwakhe uMuzi indaba le basathoma ukuthandana nofana ngemva kobana
batjhadile, wazibona amumuntu ongazange abe neqiniso kiyo bekwafika lapha
azibulala khona.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            13                        DBE/Novemba 2016
                                     NSC – Imemorandamu

Isifundo esisithola ngesenzwesi ngesokobana sifanele sibe namaqiniso ebantwini
esitjhade nabo. Akukafaneli sibe nezinto esifihlelana zona ngombana omunye
angagcina azibulele nofana ifihlo leyo ingagcina sele ivela ngendlela ekungasiyo bese
yenza bona abalingani bangasathembani. Nangathana uKholiwe waba nesibindi
sokutjela uMuzi indaba le bekangatjhaphuluka emmoyeni begodu bengekhe kwafika
lapha azibulala khona.

Nasitjheja ihlathululo engehla le kuyabonakala bona zinengi iimfundo esizithola kiyo
nanyana inovela leyo idemba ngommongondaba owodwa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                          [25]

UMBUZO 9: UKHOLIWE – NS SKOSANA

9.1       NguThokozani noBusi.                                                           (2)

9.2       Wawakhiwe eValschfontein/eSiyabuswa.                                           (1)

9.3       NguNgendu.                                                                     (1)

9.4       Kukobana uMuzi banoKholiwe bathi nabaqeda ukutjhada babe sele
          balungiselela ukuya emzinabo uKholiwe angakakotizi ekhabo kaMuzi/
          Wabona intundu kaMuzi noKholiwe ababekhamba nayo emzinabo, njeke
          warareka bona kanti uKholiwe akasakotizi ekhakwakhe na.                        (2)

9.5       Kungombana uKholiwe adliwa sisazelo sokobana kunendaba yokuzibulala
          kwakaZondani angazange ayitjele uMuzi, njeke ikulumo kasosokanakhe le
          iba kwangathi iqaliswe kuye.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele
          ummongo wendaba wokuzibulala kwakaZondani azibulalela uKholiwe).               (2)

9.6       Wathuthukiselwa egatjeni leVista elingeDaveyton ngombana abalekiselwa
          umalumakhe     kaZondani,     uManghope     owayefuna   ukumlandelela
          ngeMamelodi ayombulala.                                                        (2)

9.7       Liqiniso ngombana sizwa ubaba kaMuzi atjho bona njengombana
          sebatjhadile nje kufanele batjelane zoke izinto ezimbi ezakhe zabehlela
          nabasakhulako kodwana yena wakhetha ukuthula ngendaba kaZondani,
          wangamtjela uMuzi.                                                             (2)

9.8       Isisusa serarano kukobana uKholiwe abone umntwanakhe womntazana
          uBusi sele akhombisa amatshwayo wokukhula, lokho kwamkhumbuza indaba
          yokuzibulala kwakaZondani, wasuke wacabanga bona mhlamunye
          umntwanakhe naye angahlangabezana nobudisi obufana nebakhe.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                              (2)

9.9       9.9.1        Ukuzibulala kwakaZondani kwaba nomthelela omumbi khulu
                       kunina   ngombana   naye    wagcina      alaliswe esibhedlela
                       ngonobangela wokuvukelwa bulwele behliziyo.                       (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           14                          DBE/Novemba 2016
                                    NSC – Imemorandamu

          9.9.2        Kwaba nomthelela omumbi khulu kuMuzi ngombana kwabangela
                       bona umkakhe, uKholiwe naye agcine azibulele amtjhiye
                       nabentwana ekufanele asale abakhulisa ayedwa, kwamphendula
                       umfelwa.
                       (Umfundi    angayibeka    ngeyakhe     indlela   ezwakalako
                       izakwamukelwa).                                                    (2)

9.10      Irarano langaphandle engicabanga bona lidlale indima eqakathekileko
          ekufikiseni inovela le esitlhorini sayo lirarano elaba phakathi kwakaKholiwe
          nomkaSipho ngombana ngemva kwalo indaba yathoma ukuvela kancani
          kuMuzi begodu lokho kwenza bona uKholiwe athathe umphefumulwakhe
          ngokudliwa sisazelo, acabanga bona uMuzi uzomsola bona kubayini
          bekangamtjeli ngendaba le isikhathesi soke nje.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                 (2)

9.11      Sizinda sesikhathi sanje ngombana ekadeni esitjhabeni sabantu abanzima,
          khulukhulu emaNdebeleni umntwana womntazana bekangafundiswa isikolo
          ngombana bekuthiwa uzokuyokwenda bese usebenzela bemzini.
          (Umfundi ungayibeke ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana isikhathi sanje).       (1)

9.12      - UKholiwe ngiyamsola ngokobana azikhuphe umphefumulo ngombana yena
            ngokwakhe bekazi bona akanamlandu ekuzibulaleni kwakaZondani kanti
            noZimu amthandazako uyakwazi lokho, njeke bekufanele angazitshwenyi
            ngokobana abanye abantu bathini.

          - Angimsoli ngombana wabhalelwa kuveza iqiniso nanyana sele
            usosokanakhe abayelelisile bona batjelane amaqiniso, besele
            angasanandlela angatjela ngayo uMuzi; njeke wabona bona okugcono
            azithathe umphefumulo ngombana asele anamahloni begodu adliwa
            nasisazelo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                 (2)

9.13      Bengizomncenga angitjele bona udliwa yini bese nangibhalelwa ukumsiza
          ngimfunele bezehlalakuhle bona bakhulumisane naye njengabantu
          ababandulelwe ukukhulumisana nabantu abanemiraro.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                               (2)
                                                                                          [25]

                                       NOFANA

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 15

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                      Downloaded from hlayiso.com                    15                                                           DBE/Novemba 2016
                                                                             NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UBUKGHWARI BOMLOMO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 10: UBUKGHWARI BOMLOMO ('UMOYA OMUMBI' – CM Sangweni)
Iqhinga                             Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo                 Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                          9–11                           6–8                         4–5                            0–3
                              -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise          -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:    khulu: 14–15.                                                    bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela    azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko       -Uhlathulule isihloko          -limpendulo pheze                 ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana             azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.        ngokungeneleleko begodu        ziyakhambelana nesihloko.         kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa      esinikelweko, kulikhuni
                              uwathinte woke amaphuzu                                          ayikavezwa yoke.          yoke.                         ukuzilandela nanyana
                              amayelana nomtlolo.            -lmibono esekelweko ikhona                                                                azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                 -Uphendule umbuzo kuhle:       kodwana ayikavezwa yoke           -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi
                              12–13                          begodu ayikasekelwa               asekela imibono           asekela imibono               -Uhlulekile ukunikela
                                                             njengombana bekulindelekile.      akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela          iimpendulo ekungizo.
                              -Uphendule ngendlela ehle .                                      eyanelisako.              eyanelisako.                  -Amaphuzu ambalwa
                              -Kunamaphuzu amanengi          -Kunobufakazi obutjengisa                                                                 awanikeleko akakasekelwa.
                              asekelwe ngokunembako          bonyana umtlolo uwuzwisisile.     -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni        -Umtlolo akawazi.
                              anqotjhiswe emtlolweni.                                          eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.

                              -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                              khulu.
ISAKHIWO NELIMI                           8–10                            6–7                            4–5                        2–3                              0–1
                              -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi        -Isakhiwo asikathulwa         -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa          Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.       ngefanelo.                    kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                     nesiphetho ezisezingeni                                                                                                  ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela     elihle khulu.                  -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho         -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni.                                     kuhleleke kuhle.                  Ukunamathelana            ngikho okwenza                -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
                              -Kunokuthuthuka                                                  kwamaphuzu begodu         ukulandelana                  kwesakhiwo nanyana
                              kwamaphuzu begodu              -lmibono ivezwe beyasekelwa       awulandeleki.             kwamaphuzu                    ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO                 azwakala kuhle.                yezwakala.                                                  kungezwakali.
                                                                                               -Kuneemphoso                                            -Ilimi elisetjenzisweko
                              -Ilimi, ukuzwakala             -Ilimi, ukuzwakala                ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi         Iisezingeni eliphasi khulu
                              nokwethulwa kwamaphuzu         nokwethulwa kwamaphuzu            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu                begodu alizwakali.
                              kuhle bekutjengisa ukutjhuja   kuhle.                            kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                              kwengqondo.                                                                                 okunganembiko kwenza
                                                                                               -Iingaba zakhiwe kuhle.    umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO                      20–25                           15–19                          10–14                       5–9                              0–4
YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
             ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
             Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                         Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P2 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2016-memo/8a48e3e4-88c9-4b8f-96d0-e22042ef2c18) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2016-memo/222e7e10-ada7-45b3-b618-42eaf1d9132f) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2023-mg/c5c0465e-5e4b-447c-a78d-5dc101ca36e5) — isiNdebele HL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2022-mg/518e5679-808e-459d-bfd2-fd32f16bfcf9) — isiNdebele HL · Memo · 2022 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2021-mg/525e4382-b91c-4f14-bb89-4e60f9c77dee) — isiNdebele HL · Memo · 2021 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2018-final-memo/2fb380b3-a319-4eff-ad0e-0e0513d343af) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
