# isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2016 Question Paper

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2016, 25 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2016/d0d54fad-0c38-44a3-a322-de235b125ef5
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Question paper
- Year: 2016
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 25

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2016 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2016/d0d54fad-0c38-44a3-a322-de235b125ef5)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2016 · isindebele. Question paper, 25 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2016-memo/8b3ee076-f2b2-45f6-9cac-7b5405c2a8ba) — Memo · 2016 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                          NATIONAL
                                     SENIOR CERTIFICATE

                                          IGREYIDI 12

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                      IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                          NOVEMBA 2016

IMITLOMELO: 80

ISIKHATHI: Ama-iri ama-2½

                                    Iphepheli linamakhasi ama-25.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   2                          DBE/Novemba 2016
                                                  NSC

YELELA

1.        Umfundi kufanele afunde ikhaseli ngokukhulu ukuyelela ngaphambi kobana
          aphendule imibuzo.

2.        Ungalingi ufunde iphepha lemibuzo loke. Qala ikhasi lokumunyethweko
          elisekhasini elilandelako bese utshwaya iinomboro zemibuzo ebuzweko
          ngeencwadi ozifunde kilomnyaka. Ngemva kwalapho, funda imibuzo bese
          ukhetha leyo ofisa ukuyiphendula.

3.        Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU:

          ISIGABA A:        Iinkondlo                             (30)
          ISIGABA B:        Inovela/Ubukghwari bomlomo            (25)
          ISIGABA C:        Umdlalo/Idrama                        (25)

4.        Landela imilayo esekuthomeni KWESINYE NESINYE isigaba ngokuyelela.

5.        Phendula IMIBUZO EMIHLANU seyiyoke:

          ISIGABA A: IINKONDLO
          Iinkondlo ezibekelwe ukufundwa: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo
          EMIBILI.
                                           KANYE
          Ikondlo engakabonwa: Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo.

          ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
          INOVELA: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenovela efundiweko.
                                        NOFANA
          UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini
          yobukghwari bomlomo efundiweko.

          ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
          Phendula umbuzo MUNYE encwadini yomdlalo ofundiweko.

6.        Sebenzisa irherho         lokuzihlola   ukuqinisekisa     bonyana   yoke   imibuzo
          uyiphendulile.

7.        Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe
          ngayo ephepheni lemibuzo.

8.        Thoma ESINYE NESINYE isigaba ekhasini ELITJHA.

9.        Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:

          ISIGABA A: Pheze imizuzu ema-40
          ISIGABA B: Pheze imizuzu ema-55
          ISIGABA C: Pheze imizuzu ema-55

10.       Tlola ngesandla esihle nesibonakalako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           3                        DBE/Novemba 2016
                                          NSC

IKHASI LOKUMUMETHWEKO
Ikhaseli lizokwenza kobana abafundi bakhethe imibuzo abafuna ukuphendula ngayo
ngaphandle kobana bafunde iphepha loke.
ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibekelwe ukufundwa: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo EMIBILI.
      INOMBORO YOMBUZO                      UMBUZO              IMITLOMELO       IKHASI
1. 'Intatha'                              Umbuzo omude               10             5

2.   'Isizi'                         Umbuzo onemibuzo emifitjhani     10               6

3.   'Amala'                         Umbuzo onemibuzo emifitjhani     10               7

4.   'Langa lokuthula'               Umbuzo onemibuzo emifitjhani     10               8

                                          KANYE
Ikondlo engakabonwa: Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo.
5. 'Amabala'                        Umbuzo onemibuzo emifitjhani      10           10
*YELELA:        Phendula umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE
                ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMFITJHANI ESIGABENI C.
                ESIGABENI B kanye NESIGABENI C, phendula umbuzo MUNYE kwaphela.
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
INOVELA: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenovela efundiweko.
6. Mbala Ngubaba                     Umbuzo omude                     25           12

7.   Mbala Ngubaba                   Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           12

8.   UKholiwe                              Umbuzo omude               25           14

9.   UKholiwe                        Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           14

                                          NOFANA
UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yobukghwari bomlomo
efundiweko.
10. Ibuthelelo lomtlolo-ndabuko Umbuzo omude           25         16

11. Ibuthelelo lomtlolo-ndabuko      Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           17
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
Phendula umbuzo MUNYE encwadini yomdlalo ofundiweko.
12. Ibhudango Lami                     Umbuzo omude                   25           20

13. Ibhudango Lami                   Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           20

14. Umbango KaNzunza NoManala              Umbuzo omude               25           23

15. Umbango KaNzunza NoManala        Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           23

YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye
        NOWODWA umbuzo omfitjhani. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
        emide nofana EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            4                         DBE/Novemba 2016
                                           NSC

IRHELO LOKUQINISEKISA

Tlola itshwayo () erhelweni lokuqinisekisa elilandelako ukuhlola bona uphendule yoke
imibuzo elindelekileko.

        ISIGABA                IINOMBORO    INANI LEMIBUZO        TLOLA ITSHWAYO
                                ZEMIBUZO   EZOKUPHENDULWA           EMBUZWENI
                                                                  OWUKHETHILEKO
                                                                         ()
A: IINKONDLO                 1–4              2
   (Iinkondlo
   eziboniweko)
A: IKONDLO (Ikondlo           5               1
   engakabonwa)
B: INOVELA/                 6–11              1
   UBUKGHWARI
   BOMLOMO
   (Umbuzo omude
   NANYANA
   onemibuzo
   emifitjhani)
C: UMDLALO/IDRAMA          12–15              1
   (Umbuzo omude
   NANYANA
   onemibuzo
   emifitjhani)
YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye
            NOWODWA umbuzo omfitjhani. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
            emide nofana EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           5                    DBE/Novemba 2016
                                          NSC

ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo eziboniweko (UMBUZO woku-1 ukuya embuzweni wesi-4): Phendula imibuzo
EMIBILI kwaphela.
Ikondlo engakabonwa (UMBUZO wesi-5): UKATELELEKILE ukuphendula umbuzo lo.
UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula umbuzo olandelako.
Intatha – JK Mahlangu
1      Ngiphan' intatha
2      Enelapha ngay' isitjhaba,
3      Naselapha saphola singaguli,
4      Sakhohlw' ubuhle belanga,
5      Sakhohlw' ubumbi belinzim' ilifu,
6      Sakhohlwa sakhohlwa ngangakhohlwa.
7      Maye … uNomalanga!
8      KuNomalanga ngatjho
9      Bangatjh' abantu,
10     Bona ngizazibeth' isifuba ngaye,
11     Ngatjho laba linye ngathi,
12     Lakho livuth' ilangabu
13     Liyokuphela mhlana ngiphelako.
14     Ngiphan' intatha,
15     Qala nihlezi niyahleka,
16     Niqalile niyahleba,
17     Nith' ulayekil' uLayiwe
18     Bekath' uzakuphelelaph' uLayiwe,
19     Namhlanjes' uph' uNomalanga?
20     Ngiph' intatha,
21     Ningagifihlel' amabala,
22     Ngiphani ngizilaphe lingakatjhingi,
23     Ngiphani ngizilaphe nanyana selatjhinga,
24     Ngiphani ngizithobe ngizilaye ngizilahle,
25     Ngombana vele ngilahliwe mina Nolahliwe,
26     Ngilahlekelwe lithemba, ithabo nethando.
27     Nanyan' abantu bangatjho,
28     Bathi vele bavele batjho
29     Bon' ifes' izakutjhelwa mamanzi,
30     UNomalanga lilanga lami,
31     Lilang' elikhanyisa kukhanya,
32     Langitjhiya nelinzim' ilifu,
33     Ngasala ngilil' ezimathosi …
34     Ngiphan' intatha
35     Ngizelaphe ngingasinyanga,
36     Qalan' ngihlulukel' uNomalanga,
37     Sese ngiluk' intambo
38     Ezokuba ngeyam' indlela
39     Engisa kuNomalanga …
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                        Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           6                         DBE/Novemba 2016
                                          NSC

Hlathulula bona amaqhinga wetjhada asetjenziswe yimbongi ekondlweni engehla
awuthinta njani ummoya wekondlo le.

YELELA: Isingeniso esihlathulula amaqhinga wetjhada, nommoya wekondlo
         sizokwabelwa imitlomelo emi-3 bese ihlathululo emanqophana namaqhinga
         wetjhada nokobana awuthinta njani ummoya wekondlo le yabelwe
         imitlomelo eli-7. Amagama ozowasebenzisa awabe li-190–240.                      [10]

UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

Isizi – JN Malobola

1       Laphuma njengemihla,
2       Laphakama lihlophe
3       Ukuzifihla kunina.
4       Imisebenzi yemihla
5       Irheme ngerherho layo.

6       Umuntu woke bekahlophe
7       Ukuyokufika lapho
8       Lapho alima khona.
9       Amacoco akakho kangako,
10      Mvulo sidiniwe,
11      Nokho siyakhona,

12      Igijima njengemhleni ibhesi.
13      Maye! Ha … wu …! Iwu!
14      Gidi! Bhu! Bhu!

15      Ngokuphazima kwelihlo
16      Kwaphela nya!
17      Kwathula du!
18      Ababonileko kwaba ngabathulileko,
19      Abalimeleko kwaba ngabaphephileko,
20      Isizi leWangendrift lembatha
21      IkwaNdebele ngomzuzwana.

22      Abotitjhere bayile,
23      Bakhambile abafundi,
24      Iinsebenzi zoMbuso ziyile,
25      UMbuso wembethe isizi.
26      Kwalila umNyango wezeFundo,
27      Khona umnyaka sele wonde kangaka?
28      Awa, ukwelusa kubhalile,
29      Iinkomo zifahlile, kubhalile.

2.1      Tlola isizathu esenza bona abongazimbaba bazifumane bakhwele ibhesi le.         (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             7                        DBE/Novemba 2016
                                            NSC

2.2      Tlola umhlobo wevumelwano-phetha obunjwa mimida we-18 kuya kewama-21
         ekondlweni le.                                                                  (1)
2.3      Rhunyeze okutjhiwo yindima yoku-1 yekondlo le.                                  (2)
2.4      Hlathulula imiqondo EMIBILI emunyethwe yindima yesi-2 yekondlo le.              (2)
2.5      Hlathulula imiqondo EMIBILI evezwa ziinlingisi ezisetjenziswe yimbongi
         ekondlweni le.                                                                  (2)
2.6      Ngephuzu ELILODWA coca ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le.             (2)
                                                                                         [10]
UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

Amala – JK Mahlangu
1         Mala ndina wavelaphi?
2         Sewamil' elimini lami,
3         Neenhloni sezafa kimi,
4         Ungitjhugululile mala,
5         Ungitjhugulule inyeberu
6         Ngingasiyo nakancani,
7         Umvuzwami kwaba yintwa,
8         Mala waba yini?
9         Abaphila ngawe abanatlha.
10        Abahloya wena bayaphumelela,
11        Abahloya wena bayathembeka,
12        Abany' abakuthandi Thandi,
13        Babodwa abakukhonzako.
14        Mala wabuyaphi.
15        Imiz' uyiphulile,
16        Usivunguvungwani mala,
17        Iinthandani zitlhalene ngawe,
18        Iinlelesi zibotjhiwe ngawe,
19        Ineng' ulibulalisile,
20        Ngawe liyile lifile.
21        Mala ndina!
22        Ngilisa mala ngilisa!
23        Ngilisa ngiziphilele ngeqiniso.
24        Ngilisa ngivume zam' izono,
25        Khon' uZimu azangilibalela.
26        Mala ndina unomona!
27        Malakaz' ungonele,
28        Ngebizo lakaZimu ngiyakuyala,
29        Ngiyakuyala ngiyakulaya mala
30        Ngithi phum' elimini lami.
31        Nelincan' ilungelo awunalo
32        Phuma mala phuma!

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             8                        DBE/Novemba 2016
                                            NSC

3.1       Dzubhula umuda ngamunye osetjenziswe ekondlweni le onehlathululo
          elandelako.

          3.1.1        Imbongi ayisanandaba nokobana abantu bathini ngokukhuluma
                       kwayo amala.                                                      (1)

          3.1.2        Imbongi seyihlala ilwa nabantu ngonobangela wokukhuluma kwayo
                       amala.                                                            (1)

3.2       Rhunyeza ummongo omunyethwe yindima yesi-3 yekondlo le.                        (2)

3.3       Ingabe imbongi inqophe ukuthini ngomuda othi; 'Abaphila ngawe abanatlha'
          ewusebenzise ekondlweni le?                                                    (2)

3.4       Hlathulula umnqopho wembongi wokusebenzisa ibuyelelomqondo endimeni
          yesi-4 yekondlo le.                                                            (2)

3.5       Emudeni woku-1 newe-14 imbongi ibuza bona amala abuyaphi. Ngokwazi
          kwakho akhe utshwaye ngelihlo elihlabako ngemvelaphi yamala.                   (2)
                                                                                         [10]

UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

Langa lokuthula – JN Malobola

1         Langa leentjhaba zephasi,
2         Langa lehlonipho yombelebele,
3         Langa lehlonipho yephasi,
4         Langa lehlonipho yezenzo.
5         Langa lezutjana elimhlotjhana,
6         Themba lekusasa elikhanyako.

7         Ugeja ngombala ohlaza sasibhakabhaka,
8         Isibhakabhaka setshwayo lokugeja.
9         Wena unezenzo;
10        Izenzo zokufumbathana ngezandla,
11        Kuthule kuthi du! Umzuzu,
12        Wakhe ukuthula komzuzu.

13        Wavuka ulele langa,
14        Iimphaphamtjhini zatjala
15        Ukuthula phezulu,
16        Zaphapha emhlana
17        Zilengisa amabhaloni,
18        Kwajama imisebenzi kwakhulekwa.

19        Ngawe kwacinywa imitjhini,
20        Ngawe kwathula imirhatjho,
21        Ngawe kwajama, kwajama nesitimela:
22        He! Umoya-ke?
23        Kwaba nokuthula ephasini,
24        Ukuthula kwengubo yeTempeli.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            9                       DBE/Novemba 2016
                                           NSC

25        Langa lokuthula,
26        Iinkonzo zageja ngawe,
27        Kwabe zanele esele ziphalakile,
28        Kwabe yanele esele iphangalele,
29        Kwabe zanele iintandani,
30        Kwabizwa ithando, umngani wakho.

31        Walawula, langa ungalawulwa,
32        Amaphephandaba ezwa ngawe,
33        Abomabonakude bezwa ngawe,
34        Imirhatjho yezwa ngawe,
35        Umuntu wezwa ngawe,
36        Amalambha akhanya kusemini.

37        Kwajama iWorld Trade Centre,
38        Imikhumbulo yacabanga ngepilo,
39        Ipilo yobuntu bobuntu.
40        Umuntu wancenga ihliziyo,
41        Ayincengela kwaPhezulu:
42        Kuthula yembatha iphasi hle!

4.1       Tlola imihlobo EMIBILI yeenthombe-ngqondo esetjenziswe yimbongi emudeni
          we-7 wekondlo le.                                                            (2)

4.2       Rhunyeza ummongo omunyethwe yindima yesi-4 yekondlo le.                      (2)

4.3       Ucabanga bona uyini umnqopho wembongi wokusebenzisa itshwayo
          lokubabaza emudeni wama-22 wekondlo le?                                      (2)

4.4       Hlathulula unobangela  wokobana     imbongi ingathekise        ukuthula
          okwathandazelwa ngelanga elikhulunyiswa ekondlweni le         nokuthula
          kwengubo yeTempeli?                                                          (2)

4.5       Ekondlweni le imbongi ibabaza bona ngelangeli kwajanyiswa yoke into.
          Tshwaya ngokukghonakala nofana ukungakghonakali kwalokhu okutjhiwo
          yimbongi. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                               (2)
                                                                                       [10]

                                           KANYE

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            10                      DBE/Novemba 2016
                                           NSC

IKONDLO ENGAKABONWA: (UKATELELEKILE UKUPHENDULA UMBUZO LO)

UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

Amabala – JK Mahlangu

1         Sinini sam' umuhle,
2         Abaneng' uyabaphala,
3         Uphala yam' ihliziyo,
4         Isal' imhlophe kwegabhogo.
5         Kuwe angisoli litho
6         Ngaphandle kwamabalakho.

7         Sinini sami,
8         Vez' ubunjalo bakho,
9         Ungazifihli njengeqili
10        Enyameni yomuntu,
11        Ungangifihlel' amabala.
12        Vel' emkayini njengelanga.

13        Umuhle sinini sami,
14        Umatsikana ngomzimba,
15        Uhlazana ngebala,
16        Uhleka inga awufuni,
17        Iinyawo zakho
18        Zithunwa liphasi.

19        Kodwana amabalakho …!
20        Sinini sami,
21        Ithemba angisenalo ngawe,
22        Ithando angisenalo kuwe,
23        Mina ngikuhlobokile.

24        Ngililel' abanganamehlo,
25        Ngitlhuwel' ababona ngancanye,
26        Ngizwel' abaleleko,
27        Kuzakuthi kusa
28        Ibe kuhlwile.

5.1     Buyelela utlole umuda ongenzasi lo kodwana ujamiselele igama elithalelweko
        kiwo ngelimqondofana nalo.

        'Sinini sam' umuhle'                                                           (1)

5.2     Tlola umhlobo wesithombe-ngqondo osetjenziswe yimbongi emudeni wesi-4
        wekondlo le.                                                                   (1)

5.3     Rhunyeza ummoya wekondlo le. Ipendulo ayibe liphuzu ELILODWA.                  (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          11                          DBE/Novemba 2016
                                         NSC

5.4     Ingabe imbongi inqophe ukuthini ngomuda wesi-3 wekondlo le?                      (2)

5.5     Hlathulula ummongondaba omunyethwe yindima yesi-5 yekondlo le.                   (2)

5.6     Tshwaya ngesenzo sesinini sembongi sokuba namabala. Ipendulwakho ayibe
        mumuda OWODWA.                                                                   (2)
                                                                                         [10]

                                                      IMITLOMELO YESIGABA A:             30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           12                          DBE/Novemba 2016
                                          NSC

ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO

YELELA:
Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE
enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha imibuzo EMIFITJHANI
emdlalweni.

                                      NOFANA

Nawukhethe imibuzo EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa
bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.

Kilesisigaba kuneencwadi zamanovela EZIMBILI kanye nebuthelelo lomtlolo-ndabuko.
Khetha inovela EYODWA nofana ibuthelelo lomtlolo-ndabuko uphendule ngayo
umbuzo OWODWA.

INOVELA

UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Abatloli   bamanovela     batlola    ngemimmongondaba         eyakhiwa     zizehlakalo
ezihlukahlukeneko nesithi nasizitjhejisisako sithole iimfundo ezihlukileko kizo. Akhe
utshwaye ngelihlo elibukhali izehlakalo ezakha ummongondaba wenovela yesihloko
esithi; MBALA NGUBABA bese uhlathulula isifundo esitholakala esehlakalweni
ngasinye. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                         [25]

UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI A

'Mavela akhe ungitjele, umma uNaMtshweni uyokuthini nakasibona sifika nemithwalo
singakamlayeli nje? Phela yena ugade bona sizokufika sisodwa njengabantwabakhe
abezele ukuzokuhlubula iinzilo. Manje nasele sifika ngentundu uzokuthini?' UNaKabini
ubuza ngokwazi bona uMavela azange amhlathululele unosokanakhe bona
uzokufuduka lapha eSoshanguve abuyele ekhaya eMadlangeni. Lento ecatjangwe
nguMavela uyibona ilihlaya elimnandi emphakathini. Abantu beMadlangeni
bazokucabanga bona uMavela sewubuya ekhaya ngokobana uyise ahlongakele.
Ubuyela ilifa lakayise. Abanye bazabe bacabange bona uMavela uragwa nguye
uNaKabini lo bona babuye ekhaya.

'Baba-ke! NgoZimu wayithoma uNaKabini. NaKabini vala umlonyanakho ulalele
mina indodakwakho bona ngikutshayela muphi umthetho. Ngikutjelile bona angeze
ngavuma ilifa lakababa lidliwe bosorhulu nabosonghwana neminye imikhwenende
yabomalume ngikhona, ngiphila. Lokhu ngikutjho ngokwazi bona lapha bakhona
abasapheli ekhaya. Manje ngifuna ukubatjengisa into ebangazange khebayibone
boke laba abacabanga bona ubaba uhlongakele anganabentwana. Nawufuna
ngihlale la ukube umnothwami ubaba ungitjhiyele wona le eMadlangeni utjho ukuthini?'

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          13                        DBE/Novemba 2016
                                         NSC

Ukhuluma ubhincile epandla uMavela. 'Awa, angali bona nguwe ofuze ukulawula yoke
into engekababa kodwana umma uNaMtshweni ukhona usaphila. Ungakghona
ukunonde uya ekhaya uyokuhlola bona koke kusarageka kuhle na? Nakukhona
okungakhambi ngendlela ubonisane naye umma. Nangaphandle kwalokho, umrharibo
uMhlekwa ukhona angasiza lapha abhedlhwa khona umma.' UNaKabini ulinga
ukukhandela lokho ahle akubona kusenzeka keminye imizi. 'Uthini? Ungangitjeli
ngoMhlekwa umuntu osandukuphumaesikolweni. Nomfazi akanaye. Nangaphandle
komfazi, ungalibali bona umrharibakho loyo uyangelama nokungelama. Nanje
ngibuhlungu NaKabini, ngombana ubaba loya ubhubhe singakahlanganisi ikulumo.
Ukube ukufa kuyabika ngabe ngaya kuye, sahlala phasi wangitjela phambi kwabo
boke abentwana bakwethu bona uzobatjhiya ezandleni zami. Nanyana sekubhalile
lokho, akekho umuntu ozokuvula umlonyanakhe. Abantu bayasazi isintu nekambiso
yamasiko wesiNdebele. Izibulo nobuphetjani ngibo abasala nomthetho wekhaya
nasele unomzana alele. Ukhuluma ini-ke wena NaKabini?' Kuphawula uMavela.

                                                                       [Ikhasi 14–15]

7.1       Tlola ibizo lobuphetjani bakaBongwe uMavela athi ngibo naye abangasala
          nomthetho njengombana uyise sele ahlongakele nje.                              (1)

7.2       Nikela umhlobo weziqu uMhlekwa afuna ukuzenza eYunivesithi yakwaZulu.          (1)

7.3       Tlola ipendulo uMavela ayinikela umkakhe uNaKabini lokha nakambuza bona
          unina uyokuthini nakababona bafika nentundu ngombana bekabalindele
          njengabantu abazokuhlutjuliswa iinzilo kwaphela.                               (2)

7.4       Tlola OKUBILI okwenziwa nguMavela mhlana kubulungwa uyise nekumnikela
          isiqiniseko sokobana mbala ulizibulo lakaBongwe.                               (2)

7.5       Ngokurhunyezweko tlola ngomuda OWODWA amagama alumelako uMavela
          awatjela umkakhe uNaKabini lokha nakudenjwa indaba yokubuyela
          eMadlangeni.                                                                   (2)

7.6       UMavela ubiza aboDladla ngemikhwenende efuna ukweba ilifa abalitjhiyelwe
          nguyise. Tlola okwenziwa boDladla okuphikisana nekulumo kaMavela le.           (2)

7.7       Hlathulula ngezehlakalo EZIMBILI ezibufakazi bokobana nanyana uMavela
          abegade azenza umuntu ohlakaniphileko nje kodwana unobudlhadlha yena
          angabulimukiko.                                                                (4)

7.8       Phendula ngoLiqiniso nofana Akusilo Iqiniso      bese   usekela isiqunto
          osithathako ngokuqalisa kokuvela enovelini le.

          Nasiyelela iinkulumo zakaMavela ngendaba yesifiso esenziwa nguyisesi,
          zikhambe zisinikela ukuzaza bona mbala ubangakholwa bona senziwa
          nguyise kodwana kokhunye kuvele kwanga usiphikisa ngabomu ngombana
          simrarhela ngaphandle.                                                         (2)

7.9       UMhlekwa banoMavela bentwana ababelethwa ngumma oyedwa,
          uNaMtshweni kodwana imikghwa yabo ayifani. Ucabanga bona ungabayini
          unobangela walokho nasiqalelela ngehlangothini lokwamukela kwabo indaba
          yesifiso ekuthiwa senziwa nguyisesi?                                           (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          14                        DBE/Novemba 2016
                                         NSC

7.10      Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wenovela le wokwenza bona
          uMavela angazuza nopeni onzima naphezu kweenkomokazi ezingaka
          zakwabo azebako?                                                               (2)
7.11      Ingabe     uyazwelana   noMavela   ngokobana   abotjhelwe   ukulwela
          amalungelwakhe wokuba lizibulo nofana awuzwelani naye? Ipendulwakho
          ayibe liphuzu ELILODWA.                                                        (1)
7.12      Coca ngesiphetho senoveli le uqalise ngehlangothini labafundi bayo
          nangehlangothini lomndeni kaBongwe. Ipendulo ayibe maphuzu AMABILI.            (4)
                                                                                         [25]
UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)
UKHOLIWE – N Skosana
Abatloli   bamanovela    batlola   ngemimmongondaba        eyakhiwa     zizehlakalo
ezihlukahlukeneko nesithi nasizitjhejisisako sithole iimfundo ezihlukileko ngazo.
Akhe utshwaye ngelihlo elibukhali izehlakalo ezakha ummongondaba wenovela
yesihloko esithi; UKHOLIWE bese uhlathulula isifundo esitholakala esehlakalweni
ngasinye. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                       [25]
UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UKHOLIWE – N Skosana
Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI B
'Niyathaba nina ngombana nathumela ikhondlo lazonihlolela emzini bonyana kujame
bunjani. Awa utjhadekile mntwanabantu.' Nanyana ukghari kaMuzi gade akhuluma
ngathi uyamthokozisa uKholiwe kodwana bekungabona nomntwana omncani bona
akatjho lokho. UKholiwe wathula waziqalela phasi. Gade azakuthini umntwabantu
ngombana ezinye iindaba umuntu usuke angazi bona ziza bunjani, ziindaba
ezinganamuva nezinganaphambili. Kuthe sele angenile nobaba kaMuzi,
kwathandazwa, ababili bafiselwa itjhudu kwaba kuhle.
Kuthe sebazitjela bona bayakhamba uyise kaMuzi wathi kibo, 'Bentwabami, ngithi
akhe nginiyale kwamaphelelo. Njengombana nisiya emzinenu ngithanda bona nithathe
lokhu enginiyala ngakho. Bentwabami ayikho into ebhuruza umuzi njengokobana
abantu    abathetheneko   bangazani.    Ngaphandle    kobana    nitjelane  izinto
ezinitshwenyako nje, kufanele nitjelane izinto ezakhe zanenzakalela namkha
zanganiphatha kuhle. Bentwabami kufanele nazane kwangathi nakhula noke.' Wadosa
umoya uMnguni kwabonakala bona selaqedile umuntu omdala. Kuthe sele aqedile
Umnguni kwaba kusikima kwabo. UKholiwe amhlaba amagama kasosokanakhe
wabhalelwa kuzibamba. Isakadugu savakatjhela ngemehlweni. Badosa.
'Kholiwe uyazi ihliziyo yami izele ithabo nangibona bona sewungewami, kimi koke
lokhu ungathi kulibhudango.' UMuzi ukhuluma nje balunge kewabo umuzi. 'Kwanjesi
sekufanele samukele Kholiwe ukobana mina nawe sesitjhadile.' Bafika-ke emzinabo
babeka izinto ngamananeko. Omunye nomunye wawungathi uthi; 'Sengiyokuthoma
ipilo etja.' Ngiso lesisikhathi la bakhumbula amezwi womfundisi ogade abahlanganisa
nakathi; 'Nina enitjhadako nikhumbule ukobona nivela emakhayeni ahlukeneko,
nakhuliswa ngeendlela ezahlukeneko bazali abahlukeneko. Nanyana kunjalo kufanele
nihlale ndawonye. Okukhulu kunakho koke kubekezelelana.'
                                                                        [Ikhasi 9–10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            15                         DBE/Novemba 2016
                                           NSC

9.1       Tlola amabizo wabentwana bakaMuzi banoKholiwe.                                     (2)

9.2       Konje umuzi kaKholiwe noMuzi wawakhiwe kiyiphi indawo?                             (1)

9.3       Ngubani omunye umuntu obekasonda naboZondani owaphatheka
          kabuhlungu lokha uKholiwe nakala ukwamukela ithando lakaZondani?                   (1)

9.4       Tlola isehlakalo esabangela bona ukghari kaMuzi atshime uKholiwe
          ngokobana athi wathumela ikhondlo lazomhlolela bona lapha ayokutjhada
          khona kujame njani.                                                                (2)

9.5       Tlola urhunyeze isizathu esenza bona amagama uMnguni ayelelisa ngawo
          abatjhadi ababilaba angehli kamnandi kuKholiwe.                                    (2)

9.6       Enovelini le sitjelwa bona uKholiwe wathoma iimfundo zakhe zobutitjhere
          egatjeni leVista elingeMamelodi kodwana wagcina sele ayoziqedelela egatjeni
          elingeDaveyton. Tlola isizathu esenza bona athuthuswe egatjeni
          elingeMamelodi asiwe kelingeDaveyton.                                              (2)

9.7       Phendula ngoLiqiniso nofana Akusilo Iqiniso bese usekela              isiqunto
          osithathako ngokuqalisa esiqetjhaneni esidzujulwe ngehla.

          Umtloli wenovela le usethulele uKholiwe kumlingisi ongazithathiko iiyeleliso
          zabanye abantu kodwana ozenzela kwaphela lokho okusehliziywenakhe.                 (2)

9.8       Hlathulula ngesehlakalo ocabanga bona saba sisusa serarano enovelini le
          ngemva kwesikhathi eside indaba yokuzibulala kwakaZondani yenzeka.                 (2)

9.9       Hlathulula bona ukuzibulala kwakaZondani kwaba           namthelela    muphi
          emaphilweni wabalingisi abangenzasi.

          9.9.1      Kunina kaZondani                                                        (2)

          9.9.2      KuMuzi                                                                  (2)

9.10      Ucabanga bona ngiliphi irarano langaphandle elivela enovelini le
          esingalithatha njengelidlale indima eqakathekileko ekutheni inovela le ifike
          esitlhorini sayo? Sekela isiqunto osithathako.                                     (2)

9.11      Tshwaya ngephuzu ELILODWA ngesizinda sesikhathi senovela le uqalise
          endabeni yokobana uKholiwe bekafundele ibizelo lokuba ngutitjhere.                 (1)

9.12      Ingabe uyamsola uKholiwe ngokobana aphethe ngokuzikhupha umphefumulo
          nakazibona angasakghoni ukukghodlhelelela imiraro aqalene nayo nofana
          awumsoli? Sekela isiqunto osithathako uqalise kunobangela owenze bona
          agcine athethe isiquntwesi.                                                        (2)

9.13      Ngaphambi kobana uKholiwe azikhuphe umphefumulo uMuzi wambona bona
          kunento emdlako. Nabegade unguMuzi ngikuphi ebewungakwenza kuKholiwe
          ukukhandela bona agcine athethe isiqunto asithethekwesi?                           (2)
                                                                                             [25]

                                           NOFANA

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          16                        DBE/Novemba 2016
                                         NSC

UBUKGHWARI BOMLOMO

IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – E Mampokoro

UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)

'UMOYA OMUMBI' – CM Sangweni

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula umbuzo olandelako.

ITHEKSTHI C

Kwasukelasukela.

Cozi!

Kade kade ephasini elingaphezu komhlaba ngaphasi kwesibhakabhaka kwakuhlala
amatje amakhulu. Amatje la bewahlala ngokuthula nokuzwana, bewabomakhelana
abathandanako. Iphaseli belaziwa ngokuthi kusemkhathini. Ipasi ekungakafiki nanyana
ngubani kilo kuhlekuhle akekho umuntu okhe wafika kileliphasi. Abokhokho balamatje
bavumelana ngokuthi nanyana sekunjani bangavumeli esinye isidalwa ngaphandle
kwamatje. Nabobamkhulu bamatje baraga ngomthetho owatjhiwo ngabadala.

Umoya wafika kileliphasi wabetha izandla wabawa bona bawuvumele uzokwakha
kileliphasi lokuthula. Amatje amatjha avuma bona umoya uyokwakha hlangana nawo,
kubayini? Angitjho athi umoya lo uyawasiza ngokunonde uwapholisa nakutjhisako.
Umoya bewuthi nawuzwa bona kutjhisa khulu uthome uphembethe kamnandi ngikho
amatje aphula umthetho owatjhiywa boyisemkhulu avumela ukuhlala nesinye isidalwa
esingasilo ilitje. Mbala-ke umoya wavunyelwa ukuhlala namatje ephasini lawo.

Ngokukhamba kwesikhathi umoya wathoma waba nomona nawubona ipilo ehle
ephilwa mamatje. Umoya bewungayazi lepilo ephilwa mamatje yokuzwana. Wona
ujayele yekhabo lapho kuhlala ngokulwa njalo nje. Lapho umoya obuya khona ephasini
lekhabo kuhlala kubangiswana ngokuthi ngubani ikutana ezidlula zoke iinkutana
zephasini lakomoya. Ukuphilisana ngokuthula kwamatje kwenze umoya ucabange
bona amatje amatjhatjha.
                                                                         [Ikhasi 101]

Emtlolweni oyinolwana umlingisi oyimbangi nguye owenza bona inolwana ikghone
ukuragela phambili beyiyokufika esifundweni umthiyi wayo asuke asihlosileko ngayo.
Enolwaneni yesihloko esithi, 'UMOYA OMUMBI' akhe utshwaye ngokuvezwa
komlingisi oyimbangi bewuhlathulule nokobana umthiyi wayo uphumelele kangangani
ukumsebenzisa      ekusethuleleni    isifundo  asihlosileko  ngayo.      Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                         [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2               17                          DBE/Novemba 2016
                                              NSC

UMBUZO 11 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

11.1      'ILITJE LEMILINGO' – CM Sangweni

          Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI D

          Kwasukelasukela.
          Cozi!
          Emandulo kwakukhona iphasi elinothileko. Iphaseli lalinothe kwamambala
          kangangokuthi wawungatjala nanyana yini imile. Ephasineli umraro
          kwakubabantu bakhona. Abantwaba khabe bamavila, bebavilapha khulu. Into
          eyayenza abantwaba bavilaphe kukobana, kwakukhona ilitje elikhulu
          ebebabawa kilo ukudla. Ilitjeli lalilikhulu, umuntu nakabawako lalivuleka
          umgodi omkhulu umuntu angene ngaphakathi abawe ukudla akufunako. Ilitje
          limnikele athathe ukudla kwakhe akhambe athabile. Ngamalanga abantu
          bebajama umjeje, ngamunye ngamunye batjele ilitje, 'Litje vuleka ngilambile'
          mbala ilitje livuleke. Umuntu abawe ukudla akuthandako, ilitje limnikele
          khona. Kusebusika namkha kusehlobo, ngamalanga abantu bajama umjeje
          bazokubawa ukudla. Ilitje labanesineke labanikela ukudla abakufunako.
          Njengombana abantwaba abasebenzi basebenza ukudla banda msinya,
          bababanengi msinya. Ilitje lathoma labanobudisi bokupha abantu abanengi
          khulu ukudla. Lazibuza ilitje lathi, abantwaba sebabanengi khulu,
          angisakghoni ukubondla, ngenzeni ukuze abantwaba bangabulawa yindlala?
          Lahleka kamnandi ilitje nasele lifunyene ipengu. Njengemhleni bafika abantu,
          umjeje waba mude khulu. Ilitje labanikela ukudla okunengi khulu okudlula
          kwemihleni. Bathaba khulu abantu benza iminyanya, abanye benza
          amaphathi. Ukudla okunengi kwamotjheka ngombana akhange bakubeke
          kuhle.
          Angitjho bakuthola simahla.
          Ilitje larareka nalibona abantu bajame umjeje lathi; 'Abantwaba ngibanikele
          ukudla kwamalanga alikhomba, alo bazokufunani?' Njengayizolo namhlokha
          abantu batjho into yinye; 'Litje vuleka ngilambile.' Mbala lavuleka ilitje
          lakhupha yoke imihlobo yembewu yokudla labanikela. Basilingeka abantu
          ngombana abafuni imbewu bafuna ukudla, bafuna ukuphiwa ingasi
          ukusebenza bazenzele ukudla. Bathatha imbewu bayilahlela le.
          'Asiligedeni ilitjeli siyolilahla, alisenamsebenzi walitho alifuni ukwenza into
          esithi aliyenze.' Kwatjho abantu basilingekile. Kwahlanganiswa iinhloko
          babuzana bona bangaligeda njani ilitjekazi nanti elingasabahloniphiko.
          Minengi imibono eyavezwako, eminye beyiphikiswa khonokho kuthiwe
          angeze yasebenza kuhle.
                                                                               [Ikhasi 65–66]

          11.1.1       Tlola okuvezwe njengomraro enolwaneni le.                                 (1)

          11.1.2       Tlola isenzo esimbi esasenziwa lilitje lemilingweli nesingathi ngiso
                       esaba ngunobangela wependulo oyinikele EMBUZWENI 11.1.1
                       ngehla.                                                                   (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   18                           DBE/Novemba 2016
                                                  NSC

          11.1.3       Ngokutjho kwenolwana le kuthiwa ngimuphi unobangela owenza
                       bona abantwaba bande msinya babe banengi?                                   (2)

          11.1.4       Veza okufanako okwenziwa lilitje lemilingo enolwaneni le nalokho
                       okwenziwa ngurhulumende weSewula Afrika.                                    (2)

          11.1.5       Khetha ipendulo enembako kezingenzasi.

                       Ikulumo ethi, 'Ilitje laba nesineke' ihlathulula bona ilitje …

                       A   labakhwabanisela.
                       B   laba nomusa.
                       C   laba nehliziyo embi.
                       D   labahleka.                                                              (2)

          11.1.6       Nasitjhejisisa umukghwa wabantwaba wokobana bayokujama
                       umjeje babawe ukudla elitjeni lomlingweli ungathi ungathekiswe
                       nasiphi isiga esibonakala senzeka enarheni yekhethu le?                     (2)

          11.1.7       Ingabe isenzo seemfene esikhulunyiswa enolwaneni le
                       singathekiswe nabobani nawutjhejisisa ubujamo benarha
                       yeSewula Afrika le? Sekela isiqunto osithathako.                            (2)

          11.1.8       Ingabe isenzo selitje lemilingo sokunikela abantu imihlobo
                       yeembewu zokudla ezahlukahlukeneko sisitjelani nasisimadanisa
                       nokwenzeka enarheni le?                                                     (1)

          11.1.9       Coca ngokuvela njengomlayezo enolwaneni le. Ipendulo ayibe
                       liphuzu ELILODWA.                                                           (2)

                                                  KANYE

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                        Phendla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              19                        DBE/Novemba 2016
                                             NSC

11.2      'IIMBONGO ZAKARHOLIHLAHLA NELSON MANDELA' – MA Mahlangu
          Funda iimbongo ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
          ITHEKSTHI E
          Iimbongo zakaRholihlahla Nelson Mandela
          UNelson Mandela yingorho eyafakwa esikhungweni
          Yavalelwa iphasi loke lanyenya,
          Ladana kwanga kuvalelwe uZimu.
          Ikunz' ibhodl' ekampeni ivalelwe
          Abelusi nabavaleli bathukwa kwathuka uHendrik Verwoerd
          Kwathukwa kanye noJohn Voster,
          Wayisusa eRobben Island wayivalela ePolsmor,
          Yabhodla kwadengezela uBotha wehla esihlalweni,
          UDe Klerk wathi asafika wayivulela.
          Abanye bathi bayibona bayimbuluzela
          Kwambuluz' iWit wolf kwabamhlophe,
          Yandlondlobala yadlokoma
          Kwambuluz' i-Conservative khona
          Ngakhona kwabamhlophe.
          Usehla senyuka nephasi ngenca yokwendlalela
          Ihlalakuhle yabanzima nabamhlophe,
          Mina ngizwe bamkhomb' eNgilandi kweliphetjheya
          Ngezwa bamkhomb' eMerika.
          Ngizwe bamkhomb' eRussia embusweni we-Socialism.
          U-Comrade Rolihlahla Nelson Mandela
          Yimbandulo eqinileko enamandla
          Iyakwazi ukubandula ikululeko
          Edwaleni elibukhuni lebandlululo lasaphazeka.
          11.2.1       Tlola amagama wamajele AMABILI avela esibongwenesi uMandela
                       akhe avalelwa kiwo.                                                 (2)
          11.2.2       Dzubhula umuda osetjenziswe yimbongi esibongweni esingehla
                       omumethe umqondo ngamunye kengenzasi.
                       (a)    UNelson Mandela azange alisa ukulwisana nebandlululo
                              nanyana gade sele abotjhiwe.                                 (1)
                       (b)    UMandela wathi bona atjhatjhululwe ejele azange ahlale
                              kodwana wakhamba iinarha zoke zephasi.                       (1)
          11.2.3       Hlathulula umqondo ofihlakeleko ozwakaliswa yindima yokugcina
                       yesibongo esingehlesi.                                              (2)
          11.2.4       Ngokutjho    kweBhayibheli     kuthiwa   ubukhulu   bakaZimu
                       abumadaniswa kodwana eembongwenezi uMandela umadaniswe
                       noZimu. Ingabe lokho kukulethela muphi umqondo ngekutani le?        (2)
          11.2.5       Ngokubona kwakho indlela izinto zenzeka ngayo enarheni le
                       ungathi ikululeko eyalwelwa yikutani ekhulunyiswa esibongwenesi
                       iyabonakala na? Sekela ipendulwakho.                                (2)
                                                                                           [25]
                                                          IMITLOMELO YESIGABA B:            25
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            20                        DBE/Novemba 2016
                                           NSC

ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA

YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
        OMUDE enovelini qinisekisa bona ukhethe imibuzo EMIFITJHANI
        emdlalweni.
                                             NOFANA
             Nawukhethe imibuzo EMIFITJHANI enovelini qinisekisa bona ukhetha
             Umbuzo OMUDE emdlalweni.
             Kilesisigaba kuneencwadi EZIMBILI zomdlalo: IBHUDANGO LAMI KANYE
             NOMBANGO KANZUNZA NOMANALA.
             Khetha incwadi EYODWA uphendule ngayo umbuzo OWODWA.

UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Akhe uhlathulule bona umtloli womdlalo wesihloko esithi; IBHUDANGO LAMI
uphumelele kangangani ukusebenzisa imihlobo yamararano ekusethuleleni umnqopho
womdlalo lo. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                     [25]

UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI F

MBONANI:        (Ngommoya opholileko) ngiyanizwa madoda. Asithembeni bona
                uzaniphendula. Sesingathoma ngomsebenzi ngombana isikhathi sele
                sikhambile.
MBULAWA: Niyathewukela madoda?
ILUTJHA:        (Ngokufuthumala) Awa! Asithewukeli!
MBULAWA: E … ngibawa bona ningiboleke indlebe madoda! Ngisafuna
         ukuhlathululela ubaba uMbonani ngamagadango esiwathethe izolo
         emhlanganweni.
ILUTJHA:        Mhlathululele ezwe kuhle mkhozi!
MBULAWA: E … ngiyathokoza madodekhethu. Izolo besibambe umhlangano
         ngesibayeni sezimvu eduze nakwaMabhena. Emhlanganweni loyo
         sivumelene   ngokobana   asithewukeli singakafumani ipendulo
         yeenghonghoyilo zethu. Ngikho-ke ubona singasi majadujadu
         ngomsebenzi.
MBONANI:        (Ngokufuthumela) Niyalizwa-ke ilutjha madoda? (Ubuza abadala)
ABADALA:        (Nabo bafuthumela) Liyavilapha ilutjheli. Alazi bona likokoda ejele
                ngesenzo salwesi!

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             21                          DBE/Novemba 2016
                                            NSC

MBULAWA: Sifuna ukuqeda ibandlululo eplasinapha                    bobaba.   UMathumbu
         akanalungelo lokusigandelela nokusibandlulula!
MBONANI:        (Usafuthumele) Uzokuqothisa uyihlo eplasinapha wena msana. Solokhu
                kwafika wena eplasinapha izinto ziyatjharagana!
ABADALA:        (Basafuthumele) Akazi bona abantu abafana naye bavalelwe ejele
                elisemanzini elibizwa iRobben Island!
ILUTJHA:        (Nalo lifuthumele) Asinandaba nokubotjhwa thina! Sidiniwe thina
                kugandelelwa nguMathumbu bobaba.
MBONANI:        (Usafuthumele) Lisani ukunghanghabala ikani madoda! Naningafuniko
                ngizanibizela uMathumbu!
ILUTJHA:        (Lisafuthumele begodu liyagidagida) Sifuna yena mathupha! Sifuna yena
                mathupha!
ABADALA:        Biza uMathumbu wena Mbonani! Sidiniwe thina mavila la! (Basebenze)
ILUTJHA:        (Liyagidagida belibhina iingoma zomzabalazo.)
MBONANI:        (Angene ngekoloyini abize uMathumbu ngomrhala                angekoloyini.
                Kungakapheli imizuzu elisumi sekathelekile uMathumbu.)
VENTER:         (Ufuthumele begodu wembethe izambatho zakakhakhi) Konakeleni?
MBONANI:        (Wethula ingwani bewuyifaka ngekhwatjheni) Lilutjha makhosi. Lithomile
                godu alifuni ukusebenza.
ILUTJHA:        (Liragela phambili ngokugidagida.)
VENTER:         (Unqopha elutjheni) Nilila ngani madoda?
MBULAWA: (Ubetha izandla) Thulani madoda! Ngibolekeni indlebe madoda!
ILUTJHA:        (Lilise ukugidagida.)
VENTER:         (Ufuthumele) Ngibuzile bona nilila ngani madoda?
MBULAWA: (Unqopha kuMathumbu) Silila ngependulo yeenghonghoyilo zethu. Sele
         kuphele iinyanga ezintathu kodwana awusiphenduli.
                                                                              [Ikhasi 14–15]

13.1      UMathumbu wathembisa ilutjha bona uzakuphendula iinghonghoyilo zalo
          ngemva kwamalanga amangaki?                                                          (1)

13.2      Ngokwesiqetjhana esingehlesi ungathi uyini unobangela wokufuthumela
          kweensebenzi ezibabantu abadala?                                                     (1)

13.3      Tlola OKUBILI okumunyethwe mtlolo weenghonghoyilo ilutjha eliwunikele
          uMathumbu.                                                                           (2)

13.4      Ngokutjho kwabantu abadala ngabanjani            abantu     abavalelwa     ejele
          elisemanzini elibizwa bona yiRobben Island?                                          (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              22                          DBE/Novemba 2016
                                             NSC

13.5      Coca ngendlela iinsebenzi ezibabantu abadala ezithi uMathumbu wenza
          ngayo lokha nakabetha umuntu.                                                      (1)

13.6      Nikela   okufanako   okusenziwa makhuwa    wemaplasini   ebantwini
          abawasebenzelako nalokho egade kwenziwa nguVenter ebantwini bakhe.
          Ipendulo akube maphuzu AMABILI.                                                    (2)

13.7      Rhunyeza ngephuzu ELILODWA ikulumo kaVenter ayitjela uMbonani noTjhili
          manqophana neenghonghoyilo zelutjha.                                               (2)

13.8      Khetha ipendulo enembako kezingenzasi.

          UMbulawa ngokutholakala kwakhe amlandu ngokuba mdosiphambili welutjha
          nokutholakala aneencwadi zehlangano yezombanganarha esele yavalwa
          umlomo ikhotho yebandlululo yamgweba iminyaka emasumi …

          A    amabili nantathu.
          B    amathathu nambili.
          C    amabili nahlanu.
          D    amahlanu nambili.                                                             (2)

13.9      Ucabanga bona kubangelwa yini ukobana abantu abadala bangakhambisani
          nelutjha ekulingeni kwalo ukuzitjhaphulula egandelelweni nebandlululweni
          abalithola kuMathumbu?                                                             (2)

13.10     Hlathulula umnqopho womtloli womdlalo lo wokwenza bona uMbulawa
          asinde lokha nakade kudunyuzwa iimbotjhwa zezombanganarha uqalise
          ngehlangothini lesakhiwo somdlalo.                                                 (2)

13.11     Phendula ngoLiqiniso      nofana   Akusilo   Iqiniso   bese   usekela isiqunto
          osithathako.

          Ngelanga lokudunyuzwa kweembotjhwa zombanganarha bekuba mnyanya
          okhethekileko ngombana WOKE amapholisa bekalithabela, kuselwe
          ibhurendi kubaswe nenyama. Ipendulo ayibe liphuzu ELILODWA.                        (2)

13.12     Isenzo sakaMathumbu sokobana athengise iplasi lokha nakezwa
          kumenyezelwa bona kuzokubanjwa amakhetho atjhaphulukileko navumela
          woke umuntu bona avowude sisivezelani ngaye?                                       (2)

13.13     Tshwaya ngelihlo elibukhali isenzo sakaVenter sokulisisa abesana bemindeni
          yezakhamuzi zeplasini lakhe bona bazokusebenzela aboyise lokha
          nabahlongakeleko nofana barholophele, bangasakghoni ukusebenza.                    (2)

13.14     Coca ngokuphumelela komtloli womdlalo lo ukuwunikela isihloko esithi;
          Ibhudango Lami.                                                                    (3)
                                                                                             [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             23                        DBE/Novemba 2016
                                            NSC

UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)

UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni

Akhe uhlathulule bona umtloli womdlalo wesihloko esithi; UMBANGO KANZUZNA
NOMANALA uphumelele kangangani ukusebenzisa imihlobo ehlukahlukeneko
yamararano ekusethuleleni umnqopho womdlalo lo. Amagama ozowasebenzisa
awabe ma-340–390.                                                                           [25]

UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI G

(UMbangwa noTjhaba bazokuhlebela ikosi ngabakubonileko)
UMANALA:             Bobani labo?
UTJHABA:             Ndabezitha nguTjhaba noMbangwa.
UMANALA:             Ngenani nkutana zekhethu. (Bangene) Hlalani nako amahlalo.
UTJHABA
NOMBANGWA:           (Bahlala) Bayede Ngwenyama.
UMANALA:             Siyabonana nkakaramba zakababa uMusi. Ningibona nginje
                     bengisacabanga ngepi enayilwa kamnandi nangobukutani. Ngabona
                     amaThombeni abeletha iinthende nganithemba ngesibindi senu
                     nangokuthembeka kwenu. Ngiyabona ukobana nomile nakhu
                     imilomo yenu imhlophe twa komlotha. Akhe nithele equsaneni
                     nantiya emsamo nehlise ithuli nelanga elikhupha unomdakana
                     emgodini.
UTJHABA:             Sithi tjhebetjhebe Ndabezitha ngokuzokutshwenya uziphumulele.
                     Sizwile bonyana uNdabezitha akafuni ukuliywa. Kuthe nasibabikela
                     ngesikuphetheko bathi singeza ngombana iNgwenyama ifuna
                     abazoyibikela ngobujamo bezinto ngaphandlapha.
UMANALA:             Kunjalo Tjhaba ngithe ngifuna abaphethe iindaba ezimnandi nofana
                     ezakhako njengalezi eniziphetheko. Kambe iphasi lilumile muva nje
                     alisafani nalokha. Nanginibonako ngiyathaba ngombana ngazi
                     kobana nize ngeendaba ezizokusiza isitjhaba sakababa.
UMBANGWA:            Sithokoza amagama wakho Ndabezitha ayasakha thina
                     njengesitjhaba sakho. Size lapha ukuzokuluma ingwenyama indlebe
                     ngesikubonileko nasikhamba sizuma. Ndabezitha uNzunza sele
                     abalekile ngenzasapha uthuthukele phambidlana kwanjesi.
UMANALA:             Ngiyathokoza ukuzongiluma indlebe, ukubaleka kwakhe angekhe
                     kumsize ngombana usese kilo leli lobudlelezeli. Mina naye siya
                     kude, okumbi kukobana umzimba wami awusimnandi kodwana
                     amabutho wami azangibuyiselela kuye.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             24                          DBE/Novemba 2016
                                            NSC

UTJHABA:             Ndabezitha sithi asikutjhiye usale uphumula. Thina sisayokuphetha
                     lokho osithume khona.
UMANALA:             Ngiyathokoza sitjhaba sakababa khambani kamnandi. (Baphume)
                     (UManala uhlezi yedwa ulalele umzimba ongasimnandi.)
UMANALA:             Umzimbami solo awuhlathuluki angazi ukobana umraro ngabe
                     ukuphi. Ngiphelelwa mamandla ngiqobeka namalungu womzimba.
                     Kghani ngayintatha engibekelwe yona esibayeni sikababa uMusi?
                     Kodwana ingabe ibekwe nini ngombana uNzunza sele akhonjwa
                     ngale kombundu. Kutjho bona nalapha ekhaya likhona inaba
                     elihlekisana noNzunza thina singaboni. Vele ubulawa ngiloyo
                     odla naye sitja sinye. Ukhambe nesitjhaba engisithandako
                     ngokungemthetho. Ngizimisele ukuzibuyiselela kuNzunza ngalokhu
                     akwenze kimi. Ngizimisele godu nokubuyisa isithunzi sami
                     esitjhabeni sakababa ngobutjhapha obenzekako …
                                                                            [Ikhasi 52–54]

15.1      Tlola umhlobo weenkhali EZIMBILI ebekuliwa ngazo nezikhulunyiswa khulu
          embangweni womdlalo lo.                                                             (2)

15.2      Ngemva kokucima kwelanga elinguManala kwabusa iinkosi ezimbalwa ezaba
          mabambela wekosana uNcagu. Tlola ibizo lekosi yokuthoma eyaba libambela
          lekosi uNcagu.                                                                      (1)

15.3      Konje ikosi uNcagu iintambo zokubusa wazithatha ngemva kobana kucime
          liphi ilanga?                                                                       (1)

15.4      Ngisiphi isizathu esenza bona uManala agijimisane noNzunza, angamlisi
          asale azibusela isitjhaba sakayise esiselekwesi?                                    (2)

15.5      Rhunyeza indima edlalwe mdlali ngamunye kabangenzasi ekuragiseleni
          umdlalo lo phambili.

          15.5.1       UNanasi                                                                (2)

          15.5.2       UNgendu                                                                (2)

15.6      Ucabanga bona kwabangelwa yini kobana amabutho kaManala abe
          namandla ukudlula amabutho kaNzunza embangweni okhulunyiswa
          emdlalweni lo naphezu kobana uNzunza abusa ngonamrhali?                             (2)

15.7      Hlathulula ubudlelwano obuzwakala buphakathi kwekosi uManala nesitjhaba
          sayo etheksthini edzujulwe ngehla le.                                               (2)

15.8      Phendula ngoLiqiniso nofana Akusilo         Iqiniso   bese   usekela   isiqunto
          osithathako ngokuvela emdlalweni lo.

          Ngokwesiko nangokwekambiso yesitjhaba samaNdebele ikosi ayibi
          nesitjhaba isabusa kodwana iba nesitjhaba ngemva kobana ilanga
          likhotheme.                                                                         (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           25                        DBE/Novemba 2016
                                          NSC

15.9      Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli womdlali lo wokobana anikele
          uManala isimilo sokungatjheji iindaba zekosini kodwana azithandele
          ukukhupha ubuzimba bokuzuma?                                                  (2)

15.10     Kwathi bona kusuke umbango phakathi kwabajameli bakaNzunza
          nebakaManala, aManala abonakala anamandla ukudlula amaNzunza.
          Hlathulula izinto EZIMBILI ocabanga bona zaba bonobangela balokho.            (2)

15.11     Tshwaya ngomhlobo werarano omunyethwe siqetjhana esidzujulwe ngehlesi.        (2)

15.12     Coca ngokutjhuguluka kwalokho ebekulindelekileko esiphethweni somdlalo lo.    (3)
                                                                                        [25]

                                                         IMITLOMELO YESIGABA C:          25
                                                                     INANI LOKE:         80

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2016/f138039d-015a-4076-b01e-876018b39905) — isiNdebele HL · QP · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2016/623c5c51-9ece-4837-8d18-5c3c2746d033) — isiNdebele HL · QP · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2016/9102e6da-10e5-4092-8040-936358bd6b27) — isiNdebele HL · QP · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2016](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2016/707dbdea-2b5c-44ba-aca8-841e639ed01f) — isiNdebele HL · QP · 2016 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2023/316c2bbc-2df2-4b05-bcb5-2567baa6273e) — isiNdebele HL · QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2022/184e6663-fa0a-4fb9-844b-1d1de7b2b3a7) — isiNdebele HL · QP · 2022 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024-mg/67a83de1-20e6-4835-9a82-a7f7008cd427) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024-mg/21ddb82d-9b0a-42dc-94ef-8a1c7c053996) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024-mg/65f7950d-ccc9-482e-b011-465dfd9eb653) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isindebele/5f0b0dc6-7b0d-4d24-87c0-9f12a05e2fd8) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isindebele/452c407d-5b22-4680-a8e7-9f7d127094cb) — Memo · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
