# isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2017 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2017, 36 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2017-memo/d099ef4d-a5d4-4197-b3ed-b9a5ff402f92
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2017
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 36

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2017-memo/d099ef4d-a5d4-4197-b3ed-b9a5ff402f92)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2017 · isindebele. Memorandum, 36 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 Nov 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2017/bd3e39f6-6205-4320-a3f5-2bffea889498) — QP · 2017 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                         NATIONAL
                                    SENIOR CERTIFICATE

                                       IGREYIDI 12

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                       NOVEMBA 2017

                                      IMEMORANDAMU

IMITLOMELO: 80

                             Imemorandamu le inamakhasi ama-36.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                 Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             2                       DBE/Novemba 2017
                                    NSC – Imemorandamu

Umhlahlandlela wokutshwaya

1.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
          tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
          umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa)

2.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
          eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.

3.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
          ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
          newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule
          imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye).

4.        Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
          elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili
          ungayitjheja (Ungayitshwaya).

5.        Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
          lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo.

6.        Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
          elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
          emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.

7.        Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
          Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
          umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
          khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa
          igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).

8.        Imibuzo emifitjhani
          Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
          ipendulwakhe akangajeziswa.

9.        YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
          liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono
          omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo
          esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela
          (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA).

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             3                       DBE/Novemba 2017
                                    NSC – Imemorandamu

ISIGABA A: IINKONDLO

UMBUZO 1: 'NGIZOKWENZANJANI?' – TM Mthimunye

Ummoya mazizo azwakaliswa yimbongi esiwathola ngokufunda nangokuyelela
imiqondo emunyethwe kusetjenziswa kwamagama emideni yekondlo. Ikhethomagama
magama anqophileko akhethwa ngokuyelela nangokunemba entweni imbongi esuke
ikhuluma ngayo. Ummoya wekondlo le udanile. Imbongi idaniswe kuhlongakalelwa
mbelethayo, njeke ayinamuntu oyifundisa amasikwayo. Imbongi isebenzise amagama
alandelako ukuveza tjhatjhalazi ummoya lo:

-   Ngifik' ephasin' uyafulathela, awusakhambi nam' ibangana > Imbongi ihlathulula
    bona ithe nayiqeda ukubelethwa, ingakakhuli ukuyaphi umbelethayo wahlongakala/
    wayitjhiya ephasini.
-   Ngizoyitjengiswa nguban' indlela, ngangithi ngizokukhula hlanu kwakho, ngangith'
    indlela ngizayitjengiswa nguwe, > Imbongi ihlathulula bona beyizitjela ukobana
    umbelethayo lo uzoyikhulisa ayitjengise indlela ekufanele ikhambe ngayo
    bekayifundise nekambiso yamasikwayo, njeke nasele angasekho nje imbongi ilila
    ngokobana izawafundiswa ngubani.
-   Angisakghon' ukukubona ngawenyama > Imbongi ihlathulula bona engqondwenayo
    iyambona umbelethayo kodwana ayikghoni ukumbona ngamehlo ikwazi
    ukukhuluma naye imbikele ngemirarwayo.
-   Ngizokwenza njan' iphasi nalinje, ngizokubuza bani nabangasazaziko nje? >
    Imbongi ihlathulula bona njengombana iphaseli selijame ngeenzwani nabantu
    bangasawazi amasikwabo nje, yona izowafundiswa ngubani wekhabo.
-   Mina ngiyokuba yini kubani? > Imbongi ilila ngokobana yona iyokulilela kubani
    lokha abanye nabalilela ebabelethini babo.
-   Namhlanjesi ngikuqal' eenthombeni, ngizwa ngabantu bona wawukhamba yiphi >
    Imbongi ihlathulula bona sese idanela ukubona umbelethayo eenthombeni ukuze
    imbone bona bekumumuntu onjani ngokwejamo kodwana indlela ebekaziphatha
    ngayo iyizwa ngabanye abantu.
-   Ngizwa ngosiyazi bona wawugida yiphi > Imbongi ihlathulula bona sele izwa
    ngobatjho bonyana ngiwaphi amasiko umbelethayo ebegade awenza.
-   Namhlanjesi ngibukela zakosobantu, zekhethu ngiyaziphumbutha > Imbongi
    ihlathulula bona sese idanela emasikweni wabanye abantu ngombana wekhabo
    ayiwazi.
-   Ngizokwenzanjani? > Imbongi isebenzise amagama la ekugcineni kwenye nenye
    indima yekondlo le ukugandelela bona mbala isemrarweni, ayizazi bona ithatheni
    iyihlanganise nani ukuze ikghone ukwazi amasikwayo wamambala ebeyifanele
    iwafundiswe mbelethayo ongasekho.

Ngehlathululo engehla le kuyezwakala bona imbongi idanile tle ngokulahlekelwa
mbelethayo isese yincani khulu begodu namagama ewakhethileko awuveza
tjhatjhalazi ummoya wokudana lo.
(Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako uzakutlonyeliswa).                   [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 4

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                     Downloaded from hlayiso.com                 4                                                                 DBE/Novemba 2017
                                                                        NSC – Imemorandamu

ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)

UMBUZO 1: 'NGIZOKWENZANJANI?' – TM Mthimunye

     Iqhinga                        Ngokudluleleko               Ngokwekghono                Ngokulingeneko                Ngokusisekelo               Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO                           5–6                          4                             3                           2                           0–1
                            -Umfundi uhlathulule isihloko   -Umfundi utjengise           -lsihloko usizwisise         -Isihloko akakasizwisisi     -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo:   ngokungeneleleko begodu         ukuzwisisa isihloko.         bewasihlathulula ngendlela   kuhle.                       azizwakali begodu
Ukungenelela kokunikelwa
                            uwathinte woke amaphuzu                                      ephakathi. Imininingwana     -Ubuyelele amaphuzu          azikanamatheli esihlokweni
kwamaphuzu azwakalako,
ukusekela kanye nelwazi     amayelana nekondlo.             -limpendulo pheze            ayikavezwa yoke.             kezinye iindawo uveze        esinikelweko, kubudisi
lekondlo.                                                   ziyakhambelana nesihloko.                                 namaphuzu angafunekiko.      ukuzilandela ngombana
                            -Uphendule ngendlela ehle                                    -Amaphuzu amanengi           -Akakatloli amaphuzu         azikhambelani nombuzo.
6 IMITLOMELO                khulu. Kunamaphuzu              -lmibono esekelweko ikhona   asekela imibono              azwakalako/Amaphuzu          -Uhlulekile ukunikela
                            amanengi asekelwe               kodwana ayikavezwa yoke      akakavezwa ngendlela         awatlolileko akakasekelwa    iimpendulo ekungizo.
                            ngokunemba begodu               begodu ayikasekelwa          eyanelisako. Unelwazi        kuhle bekwazwakala.          -Amaphuzu ambalwa
                            anqotjhiswe ekondlweni.         njengombana                  elisezingeni eliphasi        -Akayazi kuhle ikondlo Ie.   awanikeleko akakasekelwa.
                                                            bekulindelekile.             lekondlo.                                                 -Umfundi ikondlo akayazi
                            -Ikondlo uyizwisise kuhle                                                                                              kuhle.
                            khulu.                          -Kunobufakazi obutjengisa
                                                            bonyana uyayizwisisa
                                                            ikondlo.
ISAKHIWO NELIMI                           4                               3                        2                            1                           0-1
                            -Umtlolo unesakhiwo esihle      -Umtlolo unesakhiwo esihle   -Bukhona ubufakazi           -lkondlo ayikethulwa         -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana      khulukhulu nokusekelwa          nokusekelwa kwemibono        besakhiwo sekondlo.          ngefanelo.                   kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
nokwethulwa: Ukuzwakala
                            kwemibono okulandelekako.       okulandelekako.                                                                        ngokwanelisako ngesihloko.
kwelimi kanye nokuzwakala                                                                -Ikondlo ayinakho            -Ukungakahlelwa kuhle        -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu.                 -Isingeniso, isiphetho          -lsingeniso, isiphetho       ukunamathelana               ngikho okwenza               bokuhlelwa kwesakhiwo
                            neengaba kuhleleke kuhle        neengaba kuhleleke kuhle.    kwamaphuzu begodu            ukulandelana kwamaphuzu      nanyana ukulandelana
4 IMITLOMELO                khulu.                                                       ayilandeleki.                kungezwakali.                kwamaphuzu.
                                                            -lmibono iyazwakala                                       -Kuneemphoso ezinengi        -Ilimi elisetjenzisweko
                            -lmibono iyazwakala             beyisekelwe kuhle.           -Kuneemphoso ezenziwe        zelimi begodu                Iisezingeni eliphasi khulu
                            beyisekelwe kuhle khulu.                                     elimini, ekuzwakaleni        nokusetjenziswa kwelimi      begodu alizwakali.
                                                           -Ilimi, ukuzwakala            kwekondlo kanye              okunganembiko kwenza
                           -Ilimi, ukuzwakala              nokwethulwa kwamaphuzu        nekuhlelweni kodwana         umtlolo lo ungezwakali.
                           nokwethulwa kwamaphuzu          kuhle.                        iingaba zakhiwe kuhle.
                           kuhle kutjengisa ukutjhuja
                           kwengqondo.
YELELA:    Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
           nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                             Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             5                       DBE/Novemba 2017
                                    NSC – Imemorandamu

UMBUZO 2: 'LAYAPHI IPHASI LEKHETHU' – BJ Skhosana

2.1       Ziimila/ziinthelo zemmangweni.                                                 (1)

2.2       Mganga.                                                                        (1)

2.3       Kilendima imbongi ikhuluma ngeengaba zokukhula kwabantu bembaji
          ngokulamana kwazo.                                                             (2)

2.4       Umuda lo unesithombe-ngqondo sesenzasamuntu begodu imbongi
          isisebenzisele ukuveza umqondo wokobana ngaleso sikhathi iphasi lalilihle,
          lihlala lihlaza ngeemila/ngeenthelo ezihlukahlukeneko zemmangweni.
          (Tjheja: Umfundi nakaveze iinthombe-ngqondo ezilandelako: isenzasamuntu
          neseqamagama         kodwana     angakahlathululi   umqondo   esiwuvezako
          uzakutlonyeliswa umtlomelo o-1).                                               (2)

2.5       Ngesihloko esithi; 'Layaphi iphasi lekhethu' imbongi inqophe ukubuza bona
          kwenzekani ngepilo eyayiphilwa babantu besitjhaba samaNdebele ekadeni.         (2)

2.6       -  Ipilo ekhulunyiswa yimbongi ekondlweni le kungakghonakala bona
             kubuyelwe kiyo ngokobana abantu bakhuthazwe bona babuyele
             eendaweni zemakhabo zakade bazokwazi imvelaphi yabo namasiko wabo
             ukuze ezinye iintjhaba zikghone ukubahlonipha/ukuze isizukulwani
             esisezako sazi ikambiso yamasikwaso, iingaba zokukhula komuntu
             nelembatho lesikhabo.
          - Ipilo ekhulunyiswa yimbongi ekondlweni le angekhe kusakghonakala bona
             kungabuyelwa kiyo ngebanga lokobana iphasi selithuthukile, ayisekho
             imimango lapha iimila/iinthelo ezikhulunyiswa yimbongi ekondlweni le
             zingatholakala khona ngombana ummango omnengi sewuzele abantu
             nemakhiwo/Ipilo yesikhuwa seyenza bona abantu bangasaba nendaba
             yokutjhejana neengaba zabantu zokukhula ngonobangela wokuqala khulu
             ifundo.
           (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                             (2)
                                                                                         [10]

UMBUZO 3: 'MONA' – TM Mthimunye
3.1       Imbongi ithi umona ukhupha ubuntu ebantwini.                                   (1)
3.2       Emisebenzini/Emasondweni.                                                      (1)
3.3       Endimeni yesi-2 imbongi ibabaza izinto ezimbi ezenziwa mumona phezu
          kwamakholwa/kwabazalwana.                                                      (2)
3.4       Imbongi ilinga ukusitjela bona umuntu onomona akanalo izwelo kabanye
          abantu/Akabatlhuweli abanye abantu ngebanga lehliziyo elikhuni.                (2)
3.5       -  Kungaba kuleyelana amala hlangana namalunga womndeni.
          -  Kungaba kukhulumana kumbi kabanye abantu.
          -  Kungaba kukonelana ngabomu izinto ezithileko zelunga lomndeni.
          -  Kungaba     kuvimbelana   bona   omunye       angenzi   into   ethileko
             ezomphumelelisa.
          (Nezinye izehlakalo EZIMBILI ezizwakalako ezingavezwa mfundi kodwana
          ezingabanga ukuhlukana emndenini).                                             (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             6                        DBE/Novemba 2017
                                    NSC – Imemorandamu

3.6       Imbongi ihlose ukusiyelelisa ngezinto ezimbi ezenziwa mumona eendaweni
          ezihlukahlukeneko nebantwini abahlukahlukeneko/Imbongi ihlose ukuveza
          bona umona ukhona pheze kibo boke abantu begodu udala ukuhlukana
          nezondo      ebantwini/Imbongi      ihlose    ukuveza   bona    umona
          awunantwehle/Umona uyamtjhugulula umuntu.                                       (2)
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                               [10]

UMBUZO 4: 'UYAZITSHAYELA' – TN Mahamba
4.1       Sisaphila.                                                                      (1)
4.2       Isenzasamuntu/Iseqamagama.                                                      (1)
4.3       Imbongi iveza bona nangathana bekukghonakala ukufa kujanyiswe
          unomphela kungasaba khona/Imbongi ifisa ngathana bekungahlehliswa
          isikhathi sokufa bekube kulapha abantu bangasafi khona.                         (2)
4.4.      Umuda lo umumethe isithombe-ngqondo setshwayo, isiga sokwethula ingwani
          sitjengisa bona imbongi iyakuhlonipha ukufa ekhuluma ngakho ekondlweni
          engehla     le/Isithombe-ngqondo   sesenzasamuntu,   umqondo     ovezwa
          kusetjenziswa kwesithombe-ngqondwesi kukobana ukufa kunikelwe amandla
          ngaphezu kokuphila kwabese kuyahlonitjhwa ngokuthulelwa ingwani.
          (Tjheja: Umfundi nakaveze iinthombe-ngqondo ezilandelako: setshwayo
          nesenzasamuntu kodwana angakahlathululi umqondo esiwuvezako
          uzakutlonyeliswa umtlomelo o-1).                                                (2)
4.5       Ngibona kwangathi ukuhlongakala kwabantu kangaka kubangelwa malwele
          angalaphekiko asahlele iphasi esikhathini sagadesi begodu lokhu
          kungavikelwa ngokobana abantu bazitjheje bebalandele nemiyalo
          yabodorhodera/Ngibona kwangathi kubangelwa yindlela abantu esele baphila
          ngayo, ephambene nentando kaZimu begodu ukufokhu kungavikelwa
          ngokobana abantu bazitjhideze kuZimu.
          (Tjheja: Umfundi nakaveze unobangela wokufa kwaphela kodwana
          angakavezi bona kungavikelwa njani uzakutlonyeliswa umtlomelo o-1).             (2)
4.6       Ikondlo le inommoya odanileko, imbongi idaniswa kukufa okusele kubonakala
          kuhlule iinyanga zesintu, zesikhuwa nabafundisi. Ikhanuka nangathana
          ukufokhu kuyaphela kwanje.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela).                                          (2)
                                                                                          [10]
                                        KANYE
UMBUZO 5: 'NGIBALABALISWA NGUWE!' – JT Jiyana
5.1       Isithandwa sayo/Mlinganayo/Isinini sayo/Isingani sayo/Mumuntu ahlala naye.      (1)
5.2       Wangithembisa ukufa nokuphila.                                                  (1)
5.3       Imbongi ikatelelwe kulahlwa sithandwa sayo naphezu kwesithembiso
          abasenzako bona bazakufa balahlane, njeke ifuna ukuveza ubuhlungu
          ebuzwako ngalokho.
          (Umfundi angarhunyeza ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele bona
          imbongi ilila ngokuhlukana kwayo nesithandwa sayo).                             (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             7                       DBE/Novemba 2017
                                    NSC – Imemorandamu

5.4       Imbongi       ihlathulula bona    yayisithanda   khulu   isithandwa sayo,
          isitefisa/isidedesisa, ingafuni ngaso, beyisiphatha njengeqanda ngebanga
          lobuhle baso ngombana ingafuni bona siyitjhiye.                               (2)

5.5       Isithombe-ngqondo serhwala. Sihlathulula bona imbongi ithe ingatlhalwa
          sithandwa sayo yabona ngasuthi isebumnyameni obungeze busaba
          nokukhanya nangelinye ilanga/yalahlekelwa lithemba.
          (Tjheja: Umfundi nakaveze isithombe-ngqondo serhwala angakahlathululi
          umnqopho wokusetjenziswa kwaso uzakutlonyeliswa umtlomelo o-1).               (2)
5.6      Ikondlo le ikhuluma ngesithandwa sembongi ebeyisithanda ngehliziyo yayo
         yoke nebeyizitjela bona bazakuhlukaniswa kukufa banaso kodwana sona
         saphula iinthembiso ebegade bazenzile, sayitlhala.
         (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele
         ukutlhalana phakathi kwembongi nesithandwa saywesi).                           (2)
                                                                                        [10]
                                                         IMITLOMELO YESIGABA A:         30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 8

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com                 8                                                                      DBE/Novemba 2017
                                                                       NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Iqhinga                             Ngokudluleleko                  Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo                Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                           9–11                           6–8                         4–5                           0–3
                               -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:     khulu: 14–15.                                                    bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko        -Uhlathulule isihloko          -limpendulo pheze                 ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.         ngokungeneleleko begodu        ziyakhambelana nesihloko.         kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                               uwathinte woke amaphuzu                                          ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                               amayelana nomtlolo.            -lmibono esekelweko ikhona                                                               azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                  -Uphendule umbuzo kuhle:       kodwana ayikavezwa yoke           -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi
                               12–13                          begodu ayikasekelwa               asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                                                              njengombana bekulindelekile.      akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                               -Uphendule ngendlela ehle.                                       eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                               -Kunamaphuzu amanengi          -Kunobufakazi obutjengisa                                                                awanikeleko akakasekelwa.
                               asekelwe ngokunembako          bonyana umtlolo uwuzwisisile.     -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       -Umtlolo akawazi.
                               anqotjhiswe emtlolweni.                                          eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.

                               -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                               khulu.
ISAKHIWO NELIMI                            8–10                            6–7                            4–5                        2–3                             0–1
                               -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi        -Isakhiwo asikathulwa        -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa           Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.       ngefanelo.                   kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                      nesiphetho ezisezingeni                                                                                                 ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela      elihle khulu.                  -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho         -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni.                                      kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana            ngikho okwenza               -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
                               -Kunokuthuthuka                                                  kwamaphuzu begodu         ukulandelana                 kwesakhiwo nanyana
                               kwamaphuzu begodu              -lmibono ivezwe beyasekelwa       awulandeleki.             kwamaphuzu                   ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO                  azwakala kuhle.                yezwakala.                                                  kungezwakali.
                                                                                                -Kuneemphoso                                           -Ilimi elisetjenzisweko
                               -Ilimi, ukuzwakala             -Ilimi, ukuzwakala                ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                               nokwethulwa kwamaphuzu         nokwethulwa kwamaphuzu            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                               kuhle bekutjengisa ukutjhuja   kuhle.                            kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                               kwengqondo.                                                                                 okunganembiko kwenza
                                                                                                -Iingaba zakhiwe kuhle.    umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO                       20–25                           15–19                          10–14                       5–9                             0–4
YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
             ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
             Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo)             Isak-nelim (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                   Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             9                        DBE/Novemba 2017
                                    NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Isizinda sifaka hlangana indawo lapho inovela yenzeka khona, isikhathi sokwenzeka
kwendaba nesikopilo labalingisi ababandakanyeka endabeni leyo. Ummongondaba
ngilokho inovela ekhuluma ngakho. Abalingisi babantu abasetjenziswa mtloli
ukuphumelelisa ummongondaba awuhlosileko. Kuqakathekile bona isizinda
esisethulelwa mtloli wenovela sikhambisane nabalingisi bakhe nommongondaba
ahlose ukusethulela wona ngenovelakhe. Ngamanye amagama okutjhiwo yinovela
kulindeleke bona kwenzeke ngaphasi kwendawo ethileko, ngesikhathi esithileko
nangaphasi kwekolelo ethileko. Njeke koke lokhu sifanele sikubone ngokuyelela indlela
abalingisi benovela abaphila bebenza izinto ngayo.

Ummongondaba wenovela le kutjhayisana phakathi kwesikopilo lesintu nelesikhuwa
ngehlangothini lokwabiwa kwelifa lomuntu ongasekho. Umtloli usivezele umnikazi
welifa lo kumumuntu obekahlala endaweni yemaplasini eyaziwa bona yiMadlangeni.
Abantu abahlala endaweni le bavezwe kubabantu abasawalandelako amasiko
ngombana kwathi bona uBongwe, omnikazi welifa ahlongakale waphethelwa
ngokwesintu begodu umkakhe uNaMtshweni nabentwabakhe bamzilela. UMavela
ulizibulo lakaBongwe elalisele lithethe lihlala nomkalo nabentwabalo eSoshanguve.
Ngemva kokubekwa kwakayise watjela unina bona sekufanele abuye azokutjheja ifuyo
kayise ezele iimbaya le kodwana unina wamkhalima bona akalise izinto zakayise
ngombana basazilile. Lokhu kusitjela khona bona kubabantu abasakholelwa khulu
esikweni lesintu.

Ngokukhamba kwesikhathi kuyavela bona nanyana uBongwe abegade amumuntu
osawalandelako amasiko kodwana nesikopilo lesikhuwa elikhambisana nesikhathi
uyakholelwa kilo. Lokhu kuvezwa kufika kwaboDladla bazokutjela umndeni kaBongwe
ngesifiso esenziwa nguBongwe ngelifa lakhe asaphila. Isifiswesi sivela sitlanywe
ngendlela yesikhuwa ngombana sithi loke ilifa alitjhiyileko lingelabentwana bakhe
kodwana kufanele balidle ngefundo, okutjho bona bafanele baye esikolweni bese
aboDladla, ekubameli enza isifiso kibo, basebenzise ilifeli ukubabhadelela iindleko
zokufunda. Isifiswesi sigcina ngokutjho bona akekho namunye umntwanakhe ozokudla
ilifeli liyimali.

Lendlela uBongwe atlame ngayo isifiso ngelifa lakhe isitjela bona indaba le yenzeka
esikhathini sanje lapha sekubonakala khona nebantwini abanzima bona ifundo
iqakathekile. UBongwe bekangawazi umnyango wesikolo ngombana ngesikhathi
akhula ngaso ababelethi bakhe kungenzeka babe bangakalemuki bona ifundo
iqakathekile kodwana yena selanelwazi lokobana nakabela abentwabakhe ilifa
ngendlela yefundo, ubabela ilifa elingapheliko nengeze balithathelwa mumuntu.

Lendlela uBongwe abele ngayo abentwabakhe ilifa itjhayisana nendlela yesintu
yokwabela abentwana ilifa ngombana ngokwesiko lesintu kuyaziwa bona lizibulo
elifanele lisale lilawula izinto zakayise nakangasekho. UMavela njengezibulo
lakaBongwe udzimelele kilekambiso yesintu ngombana azazi bona yena akazwani
nesikolo. Unina uNaMtshweni uthi nanyana alinga ukumkhuthaza bona akabuyele
esikolweni, ulikhomba libaba bewuyatjho nokobana noyise wamtjela emehlweni bona
lento yesikolo yena iyamdondisa.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            10                      DBE/Novemba 2017
                                    NSC – Imemorandamu

Ngendlela uMavela azitjela bona wazi uyise amumuntu obegade abukhethu ngayo,
kuye lesisifiso esibukhuwa nekuthiwa senziwa nguyise simamala ahlaza. Ngokuya
ngaye aboDladla mikhwenende eseqhingeni lokubadlelezela nje kwaphela.

Nasiyelela iinzathu uMavela adzimelele phezu kwazo ukulwisana nesifiswesi
zikhombisa zingakhambisani nesikhathi umtloli atlole ngaso inovela le ngombana
okuvelako kukobana kwayena uMavela ube nalo ithuba lokobana angaya esikolweni
njengesifiso sakayise kodwana walirarha. Okumenza bona alwisane nesifiswesi
kukobana ufuna bona ilifeli lize ngakuye. Usebenzisa ikambiso yesintu
engasakhambisani nesikhathi ekuphilwa kiso begodu lokho ngikho okumenze bona
agcine abotjhiwe ngemva kobana azame ukulithatha ngokuleba.

Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyabonakala bona umtloli uphumelele ukusebenzisa
isizinda esikhambisana nabalingisi nommongondaba wenovela le.
(Tjheja: Nanyana ngimuphi umlingisi ovezwe mfundi ngaphasi kwesizinda esithileko
nesisisa kummongondaba wenovela le kuzakwamukelwa).                                     [25]

UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB SKHOSANA

7.1       NguSkhosana.                                                                  (1)

7.2       KuseBhundu.                                                                   (1)

7.3       -   UNaMzwezi bekenziwa kukwazi bona isilarha sakaSkhosana besikghona
              ukuqeda iveke yoke singananyama.
          -   Bekenziwa kukobana besele kuminyaka emithathu yoke kungazange
              khekube nenyama ethe tjha ngesilarheni.                                   (2)

7.4       -  Yinyama (umfundi angaveza imihlobo yeenyama ehlukeneko
             uzakutlonyeliswa).
          - Ngekwangaphakathi.
          - Ziinkomo.
          - Zizimvu.
          (ZIMBILI iimpendulo kezingehla).                                              (2)

7.5       Isizathu uMavela asitjela unina sokobana ufanele abuyele kwabo
          eMadlangeni ngesithi ufanele azokubona bona wenzani ngefuyo kayise ezele
          iimbaya le ngombana kunguye izibulo lakaBongwe.                               (2)

7.6       Ezinye zezakhamuzi zeMadlangeni ezabe zazi bona uMavela ulizibulo
          lakaBongwe zabe sele zithoma ukumhlonipha nokumthanda.                        (2)

7.7       Akusilo iqiniso ngombana uGotjiwe nomnganakhe nabo babegade bakhona
          efandisini le bakhambakhamba bafuna iinkomo ezetjiweko nomuntu
          ozithengisako nangabe bayazithola/Akusilo iqiniso ngombana uGotjiwe
          bekeze ngomsebenzakhe wesipholiseni, bekangakazeli ukuzokuthenga
          nofana ukuthengisa.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                             (2)

7.8       Ngicabanga bona ukuze uMavela angatjeli uDladla iqiniso kukobana
          bekangafuni bona asole bonyana uyahlobana noBongwe nanyana umntwana
          kamufi uBongwe owatlolisa isifiso kibo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).                             (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            11                        DBE/Novemba 2017
                                    NSC – Imemorandamu

7.9       -   Simveza amumuntu onganamaqiniso ngombana babevumelene bona
              uzakuthola amaphesende ama-30 kwenye nenye imali etholakeleko.
          - Simveza amumuntu osigebengu/ongutsotsi ngombana ukwenza kwakhe
              ngalendlela kuyatjho bona udlelezela uMavela.
          - Simveza amumuntu omarhamaru nozicabangela yena yedwa ngombana
              ubasazi bona uMavela naye uyayitlhoga imali kodwana azange
              amcabangele.
          - Simveza amumuntu ohlakaniphileko, bekasazi bona njengombana
              amgalaja nje angeze ayombophisa emapholiseni ngombana naye
              iinkomezi uzebile.
          (Tjheja: Nangabe umfundi uveze ubunjalo bakaSkhosana kodwana
          angakahlathululi bona kubayini atjho njalo uzakutlonyeliswa umtlomelo o-1).     (2)

7.10      UMavela bekafuna unina acabange bona mumukghwa osele ukhona nothoma
          ukudlanga esigodini seMadlangeni ukwenzela bona angazokurareka khulu
          nakulahleka zakwakhe/Bekafuna bona unina athi kungcono zithengiswe
          iinkomezi ngaphambi kobana nazo zetjiwe ukwenzela bona aboDladla
          nabafikako bangasazifumana bese babatjela bona bazithengise ngombana
          besele zithoma ukwetjiwa.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                 (2)

7.11      -   Ukungasarageli phambili kwakaMhlekwa ukuvunulisa intombakhe akhethe
              ukubuyela esikolweni ngicabanga bona kuzakuba nomthelela omuhle
              phakathi kwakhe nentombakhe le ngombana lokho kutjengisa bona
              uyindoda enebonelo phambili nefuna bona ithi nayithathako kube ikusasa
              layo ililungiselele ngokwaneleko.
          - Ukungasarageli phambili kwakaMhlekwa ukuvunulisa intombakhe le
             akhethe ukubuyela esikolweni ngicabanga bona kungaba nomthelela
             omumbi, intombakhe le ingagcina imtlhalile ngombana yona gade sele
             izitjela bona seyiseduze nokwenda.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                 (2)

7.12      -  Iye, siyakholweka ngombana besele abona bonyana nange angamtjela
             imininingwana yeqiniso kuzokuvela bona uhlobana nomufi uBongwe.
          - Awa, isenzwesi asikholweki uDladla bekufuze abawe ukwenza ikhophi
             kamazisi kaMavela ukwenzela bona ayifake ngaphakathi kwefayili yakhe
             njengoba sihlale sibona lokha umuntu nakavulelwa ifayili eendaweni
             ezinengi.
          (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa).                           (1)

7.13      Umtloli usebenzise ilimi elihle, elimnandi nelineenungo ezifana neenthombe-
          ngqondo, izaga nezitjho, njll ukwenzela bona umlayezo nommongondaba
          wenovela le uzwakale kuhle.
          (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa).                           (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            12                    DBE/Novemba 2017
                                    NSC – Imemorandamu

7.14      -  Iye, iyamukeleka ngombana omunye nomunye umuntu unelungelo
             lokutjengisa ithabo lakhe ngendlela efunwa nguye nofana ngendlela
             aneliseka ngayo.
          - Awa, ayamukeleki ngombana wabonakala athabe khulu kwangathi
             mntwana omncani wabangela nabanye abantu itjhada/Ayamukeleki
             ngombana wagcina sele adatjukelwe manyathelo nebhaji waphenduka
             umuntu wehloko engathathiko/Ayamukeleki ngombana lokho ngikho
             okwatjengisa aboGotjiwe bonyana ngimuphi umuntu ekufanele abotjhwe.
          (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa).                      (2)
                                                                                     [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                          Phendla

### Page 13

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com               13                                                                      DBE/Novemba 2017
                                                                      NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
Iqhinga                             Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo                Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                          9–11                           6–8                         4–5                           0–3
                              -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:    khulu: 14–15.                                                    bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko       -Uhlathulule isihloko          -limpendulo pheze                 ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.        ngokungeneleleko begodu        ziyakhambelana nesihloko.         kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                              uwathinte woke amaphuzu                                          ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                              amayelana nomtlolo.            -lmibono esekelweko ikhona                                                               azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                 -Uphendule umbuzo kuhle:       kodwana ayikavezwa yoke           -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi
                              12–13                          begodu ayikasekelwa               asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                                                             njengombana bekulindelekile.      akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                              -Uphendule ngendlela ehle.                                       eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                              -Kunamaphuzu amanengi          -Kunobufakazi obutjengisa                                                                awanikeleko akakasekelwa.
                              asekelwe ngokunembako          bonyana umtlolo uwuzwisisile.     -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       -Umtlolo akawazi.
                              anqotjhiswe emtlolweni.                                          eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.

                              -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                              khulu.
ISAKHIWO NELIMI                           8–10                            6–7                            4–5                        2–3                             0–1
                              -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi        -Isakhiwo asikathulwa        -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa          Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.       ngefanelo.                   kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                     nesiphetho ezisezingeni                                                                                                 ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela     elihle khulu.                  -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho         -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni.                                     kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana            ngikho okwenza               -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
                              -Kunokuthuthuka                                                  kwamaphuzu begodu         ukulandelana                 kwesakhiwo nanyana
                              kwamaphuzu begodu              -lmibono ivezwe beyasekelwa       awulandeleki.             kwamaphuzu                   ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO                 azwakala kuhle.                yezwakala.                                                  kungezwakali.
                                                                                               -Kuneemphoso                                           -Ilimi elisetjenzisweko
                              -Ilimi, ukuzwakala             -Ilimi, ukuzwakala                ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                              nokwethulwa kwamaphuzu         nokwethulwa kwamaphuzu            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                              kuhle bekutjengisa ukutjhuja   kuhle.                            kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                              kwengqondo.                                                                                 okunganembiko kwenza
                                                                                               -Iingaba zakhiwe kuhle.    umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO                      20–25                           15–19                          10–14                       5–9                             0–4

YELELA:       Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
              nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                  Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            14                        DBE/Novemba 2017
                                    NSC – Imemorandamu

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8
UKHOLIWE – N Skosana
Isizinda sifaka hlangana indawo lapho inovela yenzeka khona, isikhathi sokwenzeka
kwendaba nesikopilo labalingisi ababandakanyeka endabeni leyo. Ummongondaba
ngilokho inovela ekhuluma ngakho. Abalingisi babantu abasetjenziswa mtloli
ukuphumelelisa ummongondaba awuhlosileko. Kuqakathekile bona isizinda
esisethulelwa mtloli wenovela sikhambisane nabalingisi nommongondaba ahlose
ukusethulela wona ngenovelakhe. Ngamanye amagama okutjhiwo yinovela
kulindeleke bona kwenzeke ngaphasi kwendawo ethileko, ngesikhathi esithileko
nangaphasi kwekolelo ethileko. Njeke koke lokhu sifanele sikubone ngokuyelela indlela
abalingisi benovela abaphila bebenza izinto ngayo.
Ummongondaba wenovela le kuhlukumezeka kwakaKholiwe okwamehlakalela
ekukhuleni kwakhe, wakhula nakho, kwathi nanyana sele atjhadile azange akutjele
indodakwakhe. Lokho kwambangela bona ekugcineni azithathe umphefumulo. Umtloli
usivezela indaba le ithoma endaweni yeVlaklaagte no 2, lapho bekuhlala khona
uKholiwe nakasakhulako. Indaba ithoma ngokobana kube nesokana elizibulalako
ngonobangela wokobana uKholiwe angaphumeleli ukuthandana nalo. Umtloli
usethulele indawo yeVlaklaagte no 2 kuyindawo esisabelo begodu abantu bakhona
ngobunengi bayazana. Lokhu kuvezwa kukobana uZondani wathi bona azibulale
indaba yezwakala kiwo woke umuntu. Ukusuka lapho abantu bendawo le bazithathela
isiphetho sokobana uZondani uzibulele ngombana uKholiwe amtlhalile. Lokhu
okutjhiwo babantu ngoKholiwe kuyafaneleka ngombana ngaleso sikhathi ubesele
afunda, njeke ngokucabanga kwabo kuba ngasuthi uthe nakafika eyunivesithi wathola
elinye isokana elirhuluphele ifundo njengaye wabese utlhala uZondani.
Isikhathi sokwenzeka kwendaba le siyakhambisana nobujamo izinto ezenzeka ngayo
esikhathini sanje ngombana kuliqiniso bona abantu banokuzithathela iinqunto ngezinto
abanganaqiniso lazo. Indlela abalingisi benovela le abacabanga ngayo ngoKholiwe
yindlela abantu banamhlanje abenza ngayo. Abantu esikhathini esiphila kiswesi
baneemfihlo, khulukhulu nangabe abantu abahlangene nabo abalazi ilingemuva labo.
Lokho kusenza singarareki nasibona uKholiwe abhalelwa kutjela uMuzi indaba
kaZondani ngombana ukufihlelana kwabantu abathetheneko ngeendaba zabo zakade
yinto esele kuphilwa ngayo emalangeni wanamhlanje.
Umtloli usethulele abalingisi benovela le bamakholwa ngombana izinto ezinengi
zenzeka esondweni. UKholiwe naye ngokwakhe ulikholwa ngombana koke lapha afika
khona uthoma ngokobana afune isondo azokusonda kilo qobe ngoSondarha.
Ummongondaba wenovela le awukhambisani nesizinda nesikopilo labalingisi bayo.
Lokhu sikutjho ngombana abantu bendawo yeVlaklaagte no 2, njengamakholwa
bekungakafaneli bona bahlulele uKholiwe kodwana bebafanele balisele koke kuZimu.
UZondani naye ngokwakhe bekungakafaneli bona azibulale ngombana uKholiwe
angamfuni. Bekufanele bona azwisise bona uKholiwe akakadalelwa yena. UKholiwe
naye ngokwakhe bekungakafaneli bona azibulale ngonobangela wokobana abantu
bathi uZondani wazibulala ngebanga lakhe kodwana bekufanele bona athandaze,
ahlale ethembeni lokobana ngelinye ilanga iqiniso lendaba le lizakuvela.
Nasitjheja ihlathululo engehla le kuyatjho bona umtloli wenovela le uphumelele
ekwenzeni bona indawo nesikhathi sesizinda eyenzeka ngaso zikhambelane
nabalingisi bayo kodwana naziza ngehlangothini lesikopilo uhlulekile bona
likhambisane nommongondaba wayo.
(Tjheja: Nanyana ngimuphi umlingisi ovezwe mfundi ngaphasi kwesizinda esithileko
nesisisa kummongondaba wenovela le kuzakwamukelwa).                                       [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            15                      DBE/Novemba 2017
                                    NSC – Imemorandamu

UMBUZO 9: UKHOLIWE – N SKOSANA

9.1       NguNomcebo Rhadebe.                                                          (1)

9.2       USipho wayengomunye walabo ababesoma uKholiwe kodwana ngemva
          kobana uKholiwe amlandulele bagcina sele babangani.                          (2)

9.3       UMuzi banoKholiwe bathoma ukwazana mhlana bakhambele isifundo-
          bandulo sesifundo sezoMlando ngeholweni yomphakathi ngeMamelodi.             (1)

9.4       - Umtloli wenovela le usivezele uKholiwe banoZondani bababantu
            abamukele     uZimu/Bobabili   bavezwe     njengabantu   abasondako/
            abamakholwa.                                                               (1)
          - Umtloli wenovela le usivezele uKholiwe banoZondani bababantu
            abangakghoniko ukubekezela lokha izinto nazingabakhambeli ngendlela
            abafuna ngayo ngombana bobabili bazikhupha imiphefumulo lokha
            nababona baqalene nobudisi bepilo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).              (1)

9.5       Isizathu esenza bona ukghari kaMuzi aphatheke kumbi nakabona uMuzi
          banoKholiwe bazilungiselela ukuya emzinabo kukobana uKholiwe
          akakakotizi.                                                                 (2)

9.6       UMnguni wayala uMuzi banoKholiwe bonyana bangafihlelani litho, batjelane
          koke neendaba ezabehlakalela nabasakhulako/UMnguni wabayala bonyana
          bangokuvulelana iimfuba ngeendaba zabo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).              (2)

9.7       - Liqiniso ngombana indlela uKholiwe aphendula ngayo ummamfundisi
            ayikhombisi ukuba nehlonipho, khulukhulu nasimqalelela ngehlangothini
            lokobana umumuntu olikholwa.
          - Akusilo iqiniso ngombana indlela uKholiwe akhuluma ngayo wenziwa
            kukwata      nakabona    abommamfundisi        baqabhela   eendabeni
            ezingabafuniko.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).              (2)

9.8       - Ngicabanga bona uMuzi wenza ngokwaneleko ukuvimbela uKholiwe bona
            angagcini azikhuphe umphefumulo ngombana simuzwa akhuluma naye,
            atjho bona nakangafuni ukutjela yena njengesithandwa sakhe bonyana
            utshwenywa yini, kghani kukhona omunye amtjelako na.
          - Ngicabanga bona uMuzi azange enza ngokwaneleko ukuvikela uKholiwe
            bona angagcini azikhuphe umphefumulo, njengomuntu obegade ambona
            bona utshwenyekile begodu akaphumeleli ukumtjela bonyana utshwenywa
            yini, bekufanele akhambe aye endaweni uKholiwe akhulela kiyo/ekhabo
            ayokwenza irhubhululo ngaye bona wakhula bunjani, khuyini okwenzeka
            epilwenakhe ekukhuleni kwakhe, njll.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).              (2)

9.9       C/angaboni uKholiwe hlangana namalunga wesondo.                              (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            16                        DBE/Novemba 2017
                                    NSC – Imemorandamu

9.10      Ikulumo kamalumakhe kaKholiwe le iliqiniso, uKholiwe waleyelwa amala,
          waninwa bewahlubukwa mphakathi wendawo yekhabo noyise ngombana
          kuthiwa nguye obangele bona uZondani azibulale ngokumtlhala kwakhe
          ekubeni yena azange athandane naye.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                 (2)

9.11      Ngicabanga bona kubangelwe kukobana indaba le besele athule nayo
          isikhathi eside khulu, njeke bekaneenhloni bona angayikhuluma yena
          ngokwakhe.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                 (2)

9.12      - Angimsoli umkaSipho ngokulwisa kwakhe uKholiwe ngombana indlela
            ebebahlezi bebabambene ngayo beyingenza bona omunye nomunye
            umuntu acabange bona bayathandana, njeke naye bekazitjela bona uvikela
            umtjhadwakhe.
          - Ngiyamsola umkaSipho ngokulwisa kwakhe uKholiwe ngombana indlela
            uKholiwe ebekalila ngayo bekutjengisa bona kunento emtshwenyako
            begodu ukumbamba kwakaSipho bekuhlathulula bona ulinga ukumthulisa,
            njeke umkaSipho bekufanele bona aziphe isikhathi abuze bona kwenza
            njani bese bayamhlathululela.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                   (2)

9.13      - Isenzo sakaZondani sokuzikhupha umphefumulo ngebanga lokobana
            uKholiwe angaphumeleli ukuthandana naye siyakholweka ngombana
            banengi abantu abathi nakunento engenzeki ngendlela yabo baqunte
            ukuzisusa ephasini.
          - Isenzo sakaZondani sokuzikhupha umphefumulo ngebanga lokobana
            uKholiwe angaphumeleli ukuthandana naye asikholweki ngombana
            akwenzeki bona umuntu azibulalele umntazana angazange athandane
            naye, nangathana khewathandana naye bese wamtlhala njengombana
            inengi belicabanga ngabe kuyezwakala.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                  (2)

9.14      Umtloli uphumelele ukusivezela irarano langaphakathi esitlhorini senovela le
          ngombana ngaphambi kobana uKholiwe azikhuphe umphefumulo simuzwe
          aratharatha yedwa atjho bonyana azange athembeke endodenakhe uMuzi,
          njeke kungcono afe kube kanye.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                  (1)
                                                                                           [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 17

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com               17                                                                      DBE/Novemba 2017
                                                                      NSC – Imemorandamu

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UBUKGHWARI BOMLOMO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 10: UBONAKELE – M Sikosana

Iqhinga                             Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo                Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                          9–11                           6–8                         4–5                           0–3
                              -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:    khulu: 14–15.                                                    bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko       -Uhlathulule isihloko          -limpendulo pheze                 ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.        ngokungeneleleko begodu        ziyakhambelana nesihloko.         kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                              uwathinte woke amaphuzu                                          ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                              amayelana nomtlolo.            -lmibono esekelweko ikhona                                                               azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                 -Uphendule umbuzo kuhle:       kodwana ayikavezwa yoke           -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi
                              12–13                          begodu ayikasekelwa               asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                                                             njengombana bekulindelekile.      akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                              -Uphendule ngendlela ehle .                                      eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                              -Kunamaphuzu amanengi          -Kunobufakazi obutjengisa                                                                awanikeleko akakasekelwa.
                              asekelwe ngokunembako          bonyana umtlolo uwuzwisisile.     -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       -Umtlolo akawazi.
                              anqotjhiswe emtlolweni.                                          eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.

                              -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                              khulu.
ISAKHIWO NELIMI                           8–10                            6–7                            4–5                        2–3                             0–1
                              -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi        -Isakhiwo asikathulwa        -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa          Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.       ngefanelo.                   kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                     nesiphetho ezisezingeni                                                                                                 ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela     elihle khulu.                  -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho         -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni.                                     kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana            ngikho okwenza               -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
                              -Kunokuthuthuka                                                  kwamaphuzu begodu         ukulandelana                 kwesakhiwo nanyana
                              kwamaphuzu begodu              -lmibono ivezwe beyasekelwa       awulandeleki.             kwamaphuzu                   ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO                 azwakala kuhle.                yezwakala.                                                  kungezwakali.
                                                                                               -Kuneemphoso                                           -Ilimi elisetjenzisweko
                              -Ilimi, ukuzwakala             -Ilimi, ukuzwakala                ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                              nokwethulwa kwamaphuzu         nokwethulwa kwamaphuzu            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                              kuhle bekutjengisa ukutjhuja   kuhle.                            kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                              kwengqondo.                                                                                 okunganembiko kwenza
                                                                                               -Iingaba zakhiwe kuhle.    umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO                      20–25                           15–19                          10–14                       5–9                             0–4
YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
             nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
             Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2017-memo/3247f8fc-a3d7-4dd8-9eb6-e0c73d0216b6) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2017-memo/efb74e96-7dc4-48c8-92d3-1fed9851206a) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2017-memo/ebf868aa-8bfa-4a5a-b687-bc5e516ba74e) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2017-memo/4a4cbc22-fc67-40a4-ab70-f6b0fd85d1a7) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2023-mg/c5c0465e-5e4b-447c-a78d-5dc101ca36e5) — isiNdebele HL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2022-mg/518e5679-808e-459d-bfd2-fd32f16bfcf9) — isiNdebele HL · Memo · 2022 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
