# isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2017 Question Paper

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2017, 29 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2017/bd3e39f6-6205-4320-a3f5-2bffea889498
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Question paper
- Year: 2017
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 29

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2017 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2017/bd3e39f6-6205-4320-a3f5-2bffea889498)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2017 · isindebele. Question paper, 29 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2017-memo/d099ef4d-a5d4-4197-b3ed-b9a5ff402f92) — Memo · 2017 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                          NATIONAL
                                     SENIOR CERTIFICATE

                                          IGREYIDI 12

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                      IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                          NOVEMBA 2017

IMITLOMELO: 80

ISIKHATHI: Ama-iri ama- 2½

                                    Iphepheli linamakhasi ama-29.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   2                        DBE/Novemba 2017
                                                  NSC

YELELA

1.        Umfundi kufanele afunde ikhaseli ngokukhulu ukuyelela ngaphambi kobana
          aphendule imibuzo.

2.        Ungalingi ufunde iphepha lemibuzo loke. Qala ikhasi lokumunyethweko
          elisekhasini elilandelako bese utshwaya iinomboro zemibuzo ebuzweko
          ngeencwadi ozifunde kilomnyaka. Ngemva kwalapho, ufunda imibuzo le bese
          ukhetha leyo ofisa ukuyiphendula.

3.        Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU:

          ISIGABA A:        Iinkondlo                             (30)
          ISIGABA B:        Inovela/Ubukghwari bomlomo            (25)
          ISIGABA C:        Umdlalo/Idrama                        (25)

4.        Landela imilayo esekuthomeni kwesinye nesinye isigaba ngokuyelela.

5.        Phendula IMIBUZO EMIHLANU seyiyoke:

          EMITHATHU KUSIGABA A
          MUNYE KUSIGABA B
          NAMUNYE KUSIGABA C

6.        Sebenzisa irherho         lokuzihlola   ukuqinisekisa   bonyana   yoke   imibuzo
          uyiphendulile.

7.        Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe
          ngayo ephepheni lemibuzo.

8.        Thoma ESINYE NESINYE isigaba ekhasini ELITJHA.

9.        Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:

          ISIGABA A:        pheze imizuzu ema-40
          ISIGABA B:        pheze imizuzu ema-55
          ISIGABA C:        pheze imizuzu ema-55

10.       Tlola ngesandla esihle nesibonakalako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           3                        DBE/Novemba 2017
                                          NSC

IKHASI LOKUMUMETHWEKO
Ikhaseli lizokwenza kobana abafundi bakhethe imibuzo abafuna ukuphendula ngayo
ngaphandle kobana bafunde iphepha loke.
ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibonweko: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo EMIBILI.
      INOMBORO YOMBUZO                    UMBUZO                 IMITLOMELO      IKHASI
1. 'Ngizokwenzanjani?'                  Umbuzo omude                  10               5
2.   'Layaphi iphasi lekhethu'       Umbuzo onemibuzo emifitjhani     10               6
3.   'Mona'                          Umbuzo onemibuzo emifitjhani     10               7
4.   'Uyazitshayela'                 Umbuzo onemibuzo emifitjhani     10               8
                                          KANYE
Ikondlo engakabonwa: Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo.
5. 'Ngibalabaliswa nguwe!'          Umbuzo onemibuzo emifitjhani      10           10
*YELELA:        Phendula umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE
                ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI
                ESIGABENI C. ESIGABENI B kanye NESIGABENI C, phendula umbuzo MUNYE
                kwaphela.
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
INOVELA: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenovela efundiweko.
6. Mbala Ngubaba                     Umbuzo omude                     25           12
7.   Mbala Ngubaba                   Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           12
8.   UKholiwe                              Umbuzo omude               25           14
9.   UKholiwe                        Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           14
10. UBonakele                              Umbuzo omude               25           16
11. UBonakele                        Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           16

UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yobukghwari bomlomo
efundiweko.
12. 'Ubudoda abukhulelwa'       Umbuzo omude           25         18
13. 'Iqhegu lekhondlo' kanye         Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           18
    'Neenanazelo zakwaMthombeni'
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
Phendula umbuzo MUNYE encwadini womdlalo ofundweko.
14. Ibhudango Lami                    Umbuzo omude                    25           21
15. Ibhudango Lami                   Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           21
16. Umbango KaNzunza NoManala              Umbuzo omude               25           24
17. Umbango KaNzunza NoManala        Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           24
18. Ifindo                                 Umbuzo omude               25           27
19. Ifindo                           Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           27
YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye
        NOWODWA umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula
        imibuzo EMIBILI emide nofana EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           4                          DBE/Novemba 2017
                                          NSC

IRHELO LOKUQINISEKISA

Tlola itshwayo (√) erhelweni lokuqinisekisa elilandelako ukuhlola bona uphendule yoke imibuzo
elindelekileko.

             ISIGABA                IINOMBORO    INANI LEMIBUZO           TLOLA ITSHWAYO
                                     ZEMIBUZO   EZOKUPHENDULWA              EMBUZWENI
                                                                          OWUKHETHILEKO
 A: IINKONDLO                         1–4            2
     (Iinkondlo eziboniweko)
 A: IKONDLO                             5            1
     (Ikondlo engakabonwa)
 B: INOVELA/UBUKGHWARI               6–13            1
    BOMLOMO (Umbuzo
    omude NANYANA
    onemibuzo emifitjhani)
 C: UMDLALO/IDRAMA                  14–19            1
    (Umbuzo omude
    NANYANA onemibuzo
    emifitjhani)
 YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA
            umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI emide
            nofana EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2               5               DBE/Novemba 2017
                                              NSC

ISIGABA A: IINKONDLO

Iinkondlo ezibonweko (UMBUZO woku-1 ukuya embuzweni wesi-4): Phendula imibuzo
EMIBILI kwaphela.

Ikondlo engakabonwa (UMBUZO wesi-5): UKATELELEKILE ukuphendula umbuzo lo.

UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula umbuzo olandelako.

NGIZOKWENZANJANI? – TM Mthimunye

1         Ngifik' ephasin' uyafulathela,
2         Awusakhambi nam' ibangana,
3         Ngizoyitjengiswa nguban' indlela,
4         Ngizokwenzanjani?

5         Ngangithi ngizokukhula hlanu kwakho,
6         Ngangith' indlela ngizayitjengiswa nguwe,
7         Angisakghon' ukukubona ngawenyama,
8         Ngizokwenzanjani?

9         Ngizokwenzanjan' iphasi nalinje?
10        Ngizokubuza bani nabangasazaziko nje?
11        Mina ngiyokuba yini kubani?
12        Ngizokwenzanjani?

13        Namhlanjesi ngikuqal' eenthombeni,
14        Ngizwa ngabantu bona wawukhamba yiphi,
15        Ngizwa ngosiyazi bona wawugida yiphi,
16        Ngizokwenzanjani?

17        Namhlanjesi ngibukela zakosobantu,
18        Zekhethu ngiyaziphumbutha,
19        Bona ngizo kwamambal' anginaqiniso,
20        Ngizokwenzanjani?

Tshwaya ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le bese udzubhule
bewuhlathulule namagama akhethwe yimbongi ukuveza tjhatjhalazi lowo mmoya.
Amagama ozowasebenzisa awabe li-190–240.

YELELA: Isingeniso esihlathulula ummoya wekondlo, ikhethomagama nehlathululo
        yamagama aveza ummoya wekondlo tjhatjhalazi azokwabelwa imitlomelo
        eli-7 bese ilimi lona labelwe imitlomelo emi-3).                          [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                       Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            6                           DBE/Novemba 2017
                                           NSC

UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
LAYAPHI IPHASI LEKHETHU – BJ Skhosana
1     Layaph' iphasi lekhethu?
2     Elalikghatjiswe ngehlobotjhani,
3     Litjho ngomsob' ononileko,
4     Kumaribhidlha ngapha nangapha,
5     Limbeth' ehlaz' ingubo.
6         Layaph' iphasi lekhethu?
7         Kwamgang' uhlul' abesegwabo,
8         Kwamngenis' akadinwa liqude,
9         Kwavek' ayipheli inganabukhazi,
10        Ngifung' abomma ngabonokhethwako.
11        Layaph' iphasi lekhethu?
12        Iphasi lamagosi?
13        Iphasi lomnombela?
14        Kwasirhunqe sihlul' abentwana,
15        Kwanyam' iphekwa ngomhluzi wenye.
16        Ngikhumbul' amancele,
17        Ngikhumbul' amaja,
18        Ngikhumbul' abesegwabo,
19        Ngikhumbul' amasokana,
20        Lakhamb' elihlamazana.
21        Layaph' iphasi lekhethu?
22        Ngikhumbul' abobamkhulu ngeentende,
23        Ngikhumbul' abobaba ngeenhlangu,
24        Zayaph' iimporiyana zekhethu?
25        Nangu wami! Nangu wami!
26        Bamkhulu wakoPhangwako!
27        Bamkhulu wakoPhangwako!
28        Madl' iinkomo zakoKghobana!
29        Madl' iinkomo zakoKghobana!
30        Khona le!
2.1       Tlola ngegama ELILODWA ekukhunjulwa yimbongi endimeni yoku-1
          yekondlo engehla le.                                                              (1)
2.2       Tlola isiga nofana isiko elikhulunyiswa yimbongi endimeni yesi-2 yekondlo le
          elingakghoniko ukuzijamela lilodwa kodwana lisame emnyanyeni wequde?              (1)
2.3       Rhunyeza okutjhiwo yimbongi ngendima yesi-4 yekondlo engehla le.                  (2)
2.4       Hlathulula umhlobo wesithombe-ngqondo osetjenziswe yimbongi emudeni
          wesi-5 bewutjho nokobana ukusetjenziswa kwaso kuveza wuphi umqondo
          ekondlweni le.                                                                    (2)
2.5       Isihloko sekondlo le sizwakala sisijameleli salokho imbongi ehlose ukukutjho.
          Hlathulula ngawakho amagama okunqotjhwe yimbongi ngesihlokwesi.                   (2)
2.6       Coca ngokukghonakala kokungabuyelwa epilweni ekhulunyiswa yimbongi
          ekondlweni le.                                                                    (2)
                                                                                            [10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            7                         DBE/Novemba 2017
                                           NSC

UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
MONA – TM Mthimunye
1     Uyesabeka mona,
2     Ukhuph' ubunt' ebantwini,
3     Batjhuguluk' iimbandan' ezinganaboya
4     Ngawe mona.
5         Maye! Mona,
6         Wenzani ngomfundisi?
7         Umenzani ummamfundisi?
8         Umzalwana yena umenzisani?
9         Emisebenzini bayalila ngawe,
10        Emasondweni ngiso leso,
11        Ngebanga lakho mona,
12        Umumbi mona uyanyenyisa.
13        Ilihlo lakho liyabulala,
14        Ihliziywakho ngeyelitje,
15        Ufunani phezu kweentamo zamakholwa na?
16        Mhlana wokuphela uyokuba yini?
17        Zayaphi iinhloni zakho?
18        Izwelo lakho layaphi?
19        Isirhawu sakho wasitjhiyaphi?
20        Ngiyakwesaba mona.
21        Sikubonil' uqaqada phezu kwekholwa,
22        Uqaqad' eenhliziyweni zabazalwana,
23        Uhlukanis' imindeni,
24        Maye! Mona.
25        Isilil' esingaka ngebanga lakho mona.
26        Indlal' engak' ebangwe nguwe mona.
27        Emaswapheleni ziyokubuzwa kuwe mona.
28        Uzoyibikela bani?
29        Kuzabe kube nini mona,
30        Udlala ngeenhliziyo zabantu na?
31        Kuzabe kube nini uhlukanis' imindeni na?
32        Ngiyakwesaba mon' unesihlungu.
3.1       Ngokutjho kwembongi endimeni yoku-1 yekondlo le ithi khuyini okwenziwa
          mumona ebantwini nebatjhugulula iimbandana ezinganaboya?                          (1)
3.2       Tlola indawo EYODWA lapha imbongi ibona umona urhagele khulu kiyo.                (1)
3.3       Rhunyeza ngomuda OWODWA umqondo omunyethwe yindima yesi-2
          yekondlo engehla le.                                                              (2)
3.4       Ingabe imbongi ilinga ukusitjelani ngomuda we-14 wekondlo engehla le?             (2)
3.5       Ngokutjho komuda wama-23 imbongi ithi umona uhlukanisa imindeni.
          Ucabanga bona ngikuphi okwenziwa malunga womndeni anomona bekufike
          la umndeni lowo uhlukana khona? Tlola OKUBILI kwaphela.                           (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            8                         DBE/Novemba 2017
                                           NSC

3.6       Coca ngelihlo elibukhali ihloso yembongi ngokusitlolela ikondlo engehla le.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                            (2)
                                                                                          [10]

UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

UYAZITSHAYELA – TN Mahamba
1         Besisahlezi soke,
2         Sihlezi kumnandi nabo,
3         Sisagom' amabele,
4         Sithandwe kuphila nabo.
5         Lafika lobudlhayela,
6         Lafik' elinganasirhawu,
7         Lafik' elingakalindelwa,
8         Lafik' elingananembeza,
9         Lathatha ladlula,
10        Ngaphandle kokuzaza.
11        Nakungibo bayile,
12        Baginywe yihlabathi.
13        Bangakalidl' ilifa leenzukulwani zabo,
14        Batjhiya kok' ebanakho.
15        Ngathana bekulayezela ngakwajanyiswa,
16        Kwajanyisw' amalangana,
17        Amalanga kube ziimveke,
18        Iimveke ziphenduk' umnyaka,
19        Umnyak' uphenduk' unomphela.
20        Kufa ngiyakwesaba,
21        Kufa ungumazitshayela.
22        Ukheth' omfunako,
23        Ngesikhath' osifunako,
24        Utjhiy' abahlolokazi,
25        Utjhiy' abafelwa.
26        Usitjhiya nesilil' esidabul' ihliziyo,
27        Usitjhiya nesikhala,
28        Isikhal' esingasoze savaleka.
29        Besisafun' ukuba mnengi nabo,
30        Usitjhiye nekumbulo.
31        Wehlule ukuphila kwakuthulela ingwani.
32        Alo, sizakwenzani?
33        Akekho ongajamelana nawe,
34        Uhlule iinyanga zesikhuwa nezesintu,
35        Wahlula nabafundisi.
36        Kufa uyokufa nini?
37        Sihlale ngokuthula,
38        Siphil' unomphela.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2         9                       DBE/Novemba 2017
                                        NSC

4.1       Tlola igama elijanyelwe libinzana lamagama athi; 'Sisagom' amabele'
          asetjenziswe endimeni yoku-1 yekondlo le.                                 (1)

4.2       Tlola umhlobo wesithombe-ngqondo osetjenziswe emudeni we-9 wekondlo
          engehla le.                                                               (1)

4.3       Rhunyeza ngomuda OWODWA okutjhiwo yikondlo ukusuka emudeni we-15
          ukufika kewama-19.                                                        (2)

4.4       Ingabe umuda wama-31 umumethe mhlobobani wesithombe-ngqondo
          begodu ukusetjenziswa kwaso kuletha muphi umqondo ekondlweni le?          (2)

4.5       Ngelwazi onalo ungathi kungabayini unobangela wokuhlongakala kwabantu
          kangaka amalanga la begodu ucabanga bona kungavikelwa njani?              (2)

4.6       Tshwaya wenabe ngommoya wekondlo le. Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                 (2)
                                                                                    [10]

                                      KANYE

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                         Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            10                   DBE/Novemba 2017
                                           NSC

IKONDLO ENGAKABONWA: (UKATELELEKILE UKUPHENDULA UMBUZO LO)

UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

NGIBALABALISWA NGUWE! – JT Jiyana
1         Sekuminyaka sisoke,
2         Sisiwa sivuka sibona sicimeze,
3         Bavela bagadange, njalonjalo.
4         Wangithembisa ukufa nokuphila,
5         Kwatlhurha lehliziyo,
6         Ngasabana nalo ngiqale wena.
7         Wangibopha ihliziyo,
8         Ngaphola amaloyo,
9         Ngahluba njengenyoka
10        Ihluba ikhasi layo,
11        Kwakhanya inyanga
12        Isiyeri sakhanyisa indlela.
13        Nami ngasabana nawe ukufa nokuphila,
14        Ngakubabalela saqanda,
15        Iye, kungilo iqanda.
16        Ngaliphatha ngisabana nalo,
17        Ngiqale ubuhle balo,
18        Ukuphadlheka kusizilo.
19        Ubuzikazikani bezandla kubika,
20        Kubika ukoma kwesilongwe,
21        Somele ukuveza amagazuka,
22        Kutjho ukusasamba kweqanda,
23        Kudabuke yami ihliziyo,
24        Kucime ilanga.
25        Ngifuze ilitje,
26        Ngifuze umlotha,
27        Wehlule ukufa,
28        Wehlule ipilo,
29        Walilahla ithemba lami,
30        Wasiphula isithembiso sami,
31        Wasiphula isithembiso sakho,
32        Ukufa nokuphila
33        Ngibalabaliswa nguwe!

5.1       Tlola bona imbongi ihlobana njani nomuntu ebalabala ngaye ekondlweni
          engehla le.                                                               (1)
5.2       Dzubhula umuda osetjenziswe endimeni yoku-1 yekondlo engehla
          onehlathululo yokobana umuntu imbongi ebalabala ngaye lo wayithembisa
          bona angeze ayitlhala nanyana kungaba njani.                              (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                         Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            11                        DBE/Novemba 2017
                                           NSC

5.3       Rhunyeza uveze ubujamo obukatelele imbongi bona itlole ikondlo le.                (2)

5.4       Hlathulula uveze umqondo obhamba onqotjhwe yimbongi ngokusebenzisa
          imida ukusuka kewe-14 ukufika kewe-17 yekondlo engehla.                           (2)

5.5       Tlola bewuhlathulule umhlobo wesithombe-ngqondo omunyethwe mumuda
          wama-24 wekondlo engehla.                                                         (2)

5.6       Coca ngommongondaba ozwakaliswa           yimbongi   ekondlweni      engehla.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                              (2)
                                                                                            [10]

                                                        IMITLOMELO YESIGABA A:              30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          12                       DBE/Novemba 2017
                                         NSC

ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
        OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
        umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI emdlalweni.
                                          NOFANA
             Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo
             lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.
             Kilesisigaba kuneencwadi zamanovela EZINTATHU kanye nebuthelelo
             lomtlolo-ndabuko. Khetha inovela EYODWA nofana ibuthelelo lomtlolo-
             ndabuko uphendule ngayo umbuzo OWODWA.
UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Inovela eyethulwe ngepumelelo ngileyo enesizinda esikhambisana nabalingisi
nommongondaba wayo. Tshwaya ngokuphumelela komtloli ukusethulela isizinda
esikhambisana nabalingisi nommongondaba wenovela yesihloko; MBALA NGUBABA.
Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                              [25]
UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI A

'Ngiyakuzwa Jali. He … nawubiza abantu kangaka nje, iinkomo nezimvezo
uzozithathaphi? Ungathi isilarha sakho sikghona ukuqeda iveke tomu
singananyama uthi angibize abantu ngobunengi? Sekumnyaka wesithathu lo savula
azange khekube nenyama ethe tjha la esilarheni kodwana sewuthi angimemezele
bona kukhona yoke into,' kubuza uNaMzwezi ararwa yikulumo yendodakwakhe 5
evela emoyeni. USkhosana uthe nakabona umkakhe inga uthwala iindlebe,
wakhulula ummoyakhe. Semalangana phela akhuluma iinkulumo zomuntu osele
asutha. 'Awa, NaMzwezi kunesigojana engisivusileko esineenkomo ezihle
nezithengekekako. Nezimvu zikhona beziyathengeka nazo. Manje angifuni bona
abantu bala eBhosa bazi bona sikuphi isigodeso. Phela bangalala basibungelele 10
boke. Nawe uyabazi abantu bala ekhethu abafuni ukuhletjelwa,' kutjho uSkhosana
ahlathululela umkakhe, uNaMzwezi.
'Wo …! Uyazi sengiyahlathuluka-ke kwanje. Uyabona nawuthole indawo ethengisa
ngconywana kungcono khulu. Phela iinkomo ziyabiza kwanje. Manje isigodeso
usithole kuphi nenarha le Jali?'                                                 15
'Awa. Ungangibuzi indawo lapha sikhona. Uzabe uvuzise ifihlo yami le, uyihlebele
abantu abanemali bakhambe bayongonela. Angeze ngakutjela NaMzwezi. Begodu
lokho kungakutshwenyi emmoyeni. Lokho yifihlo yami ngedwa. Wena nje, yazisa
abantu njengombana ngikulayela.'
'Kulungile Skhosana. Mina ngithokoza nakutjengisako bona kuyasebenzeka. Phela 20
sidinwe kuthukwa babantu nabathi bazokufuna inyama bayitlhoge,' kuvuma
uNaMzwezi.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                           Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              13                          DBE/Novemba 2017
                                             NSC

Asahlezi nomkakhe uSkhosana afike uMasango. Balele bazwene bona kufuze
babonane namhlanje. Amalanga selabandamele wokuyokuthwala iinkomo
eMadlangeni. Athi angafika uMasango bekuthi dlwemu kuSkhosana. Atjho asikima 25
asukela umkakhe loya ahlangabeze uPhondw' elibovu. 'Besele ngithoma ukuthwala
amehlo makhelani. Ngihlezi nje, ngiyacabanga bona kghani ngawubanjwe yini.
                                                                           [Ikhasi 61–62]

7.1       Tlola isibongo sesinanazelo sakwaJali ngokwesiqetjhana esingehlesi.                   (1)
7.2       Tlola igama lendawo lapho bekwakhe khona uJali banoMasango.                           (1)
7.3       Ngisiphi isizathu ebesenza bona uNaMzwezi azaze indaba ebekayilayelwa
          nguJali yokobana amemezele bona abantu beze esilarheni bazokuthenga
          inyama? Ipendulo ayibe maphuzu AMABILI.                                               (2)
7.4       Tlola OKUBILI uSkhosana akuthembisa umkakhe bona sekuzokutholakala
          esilarheni sakhe.                                                                     (2)
7.5       Tlola isizathu uMavela asitjela unina sokobana kungebangalani afanele
          abuyele kwabo eMadlangeni.                                                            (2)
7.6       Rhunyeza okwakusele kwenziwa ngezinye zezakhamuzi zeMadlangeni ezabe
          zazi bona uMavela ulizibulo lakaBongwe ngelanga uyise abekwa ngalo.                   (2)
7.7       Phendula isitatimende esingenzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo iqiniso bese
          usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.
          Efandisini kwaMarhinini ngelanga uMavela banaboSkhosana ababanjwa
          ngalo kwabe kuze abantu abazokuthenga nebazokuthengisa kwaphela.                      (2)
7.8       Ucabanga bona kungebanga lani uMavela angazange atjele uDladla iqiniso
          lokha nakaye ema-ofisini wabo eWitbank?                                               (2)
7.9       Ingabe isenzo sakaSkhosana sokugalaja uMavela imali yeenkomo abesele
          azithengisile simveza amumuntu onjani? Sekela ipendulwakho ngamaphuzu
          AMABILI.                                                                              (2)
7.10      Ngaphambi kobana uMavela akhambe kwabo athi uyokufuna umsebenzi
          wayesele athanda ukucocela unina ngeenkomo nangembuzi ezetjiwako
          esigodini seMadlangeni. Ucabanga bona bekakwenzelani lokhu?                           (2)
7.11      Ngaphambi kobana kufike indaba yesifiso esenziwa nguBongwe ngelifa lakhe
          uMhlekwa wabesele atjele intombakhe bona ufuna ukuyivunulisa. Ucabanga
          bona ukungasarageli phambili kwakhe nokuvunulisa intombakhe kodwana
          akhethe ukuragela phambili ngeemfundo zakhe kungaba nomthelela onjani
          phakathi kwakhe nentombakhe le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                  (2)
7.12      Ingabe ucabanga bona isenzo sakaMavela sokunikela uDladla imininingwana
          yakhe engasilo iqiniso lokha uDladla nakamvulela ifayili bona babe bameli
          bakhe siyakholweka nofana asikholweki na? Sekela ipendulwakho ngephuzu
          ELILODWA.                                                                             (1)
7.13      Tshwaya ngelihlo elibukhali indlela umtloli asebenzise ngayo ilimi enovelini le.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                                  (2)
7.14      Ingabe indlela yokuziphatha komlingisi onguMavela lokha iinkomo zakhe
          nazithengwa ngemali ephezulu kunazo zoke efandisini mhlana
          kuyokuthengiswa iinkomo iyamukeleka na? Sekela ipendulwakho ngephuzu
          ELILODWA.                                                                             (2)
                                                                                                [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                     Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          14                        DBE/Novemba 2017
                                         NSC

UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)

UKHOLIWE – N Skosana
Inovela eyethulwe ngepumelelo ngileyo enesizinda esikhambisana nabalingisi
nommongondaba wayo. Tshwaya ngokuphumelela komtloli ukusethulela isizinda
esikhambisana nabalingisi nommongondaba wenovela yesihloko esithi; UKHOLIWE.
Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                  [25]

UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

UKHOLIWE – N Skosana

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI B

'Mrharibo, senimakhuwa? Into enje kwaThubana?' Ngifunga ubaba uMatjhila
wakoMzenzi. Ngendlela agade akhuluma ngayo ukghari kaMuzi gade ungafunga
kobana uyabhadelwa, ukhuluma nje utjengisa nangezandla. Ukhuluma nje unina
kaMuzi umqalile kwangathi uthi khuluma uqede bese uyatjho nasele uqedile.
Nangambala safika isikhathi sokobana aphendule wathi, 'Amalanga wanamhlanjesi 5
akasiwo lawa wakade.' Uthe ukghari nakaqala bonyana uzakuragela phambili unina
kaMuzi, kwabe uqedile njalo bewasikima waragela phambili ngalokho agade
akwenza. UMuzi nomkakhe baphuthe okungokwabo. Kuthe ngemva kwemizuzu
engasimingaki yaduma iveni, zakhwezwa iimpahla. Emva kobana zikhweziwe uMuzi
nomkakhe bangena ngendlini njengombana ubaba kaMuzi ababawile. Bafika 10
balotjhisa ukghari ogade abonakala anganalo nelincani ithabo.
'Niyathaba nina ngombana nathumela ikhondlo lazonihlolela emzini bonyana
kujame bunjani. Awa, utjhadekile mntwanabantu.' Nanyana ukghari kaMuzi gade
akhuluma kwangathi uyamthokozisa uKholiwe kodwana bekungabona nomntwana
omncani bona akatjho lokho. UKholiwe wathula waziqalela phasi. Gade azakuthini 15
umntwabantu ngombana ezinye iindaba umuntu usuke angazi bonyana ziza
bunjani, ziindaba ezingenamuva nezingenaphambili. Kuthe sele angenile uyise
kaMuzi kwathandazwa, ababili bafiselwa itjhudu kwaba kuhle.
Kuthe sebazitjela bona bayakhamba, wathi uyise kaMuzi, 'Bentwabami, ngithi akhe
nginiyale kwamaphelelo njengombana nisiya emzinenu. Ngithanda bona nithathe 20
lokhu enginiyala ngakho. Bentwabami, ayikho into ebhuruza umuzi njengokobana
abantu abathetheneko bangazani. Ukwazana kutjho ukuvulelana iimfuba,
ningafihlelani litho. Ngaphandle kokutjelana izinto ezinitshwenyako nje, kufanele
nitjelane nezinto ezakhe zanenzakalela namtjhana zanganiphatha kuhle
nanisakhulako. Bentwabami kufanele nazane kwangathi nakhula noke.' Wadosa 25
ummoya uMnguni kwabonakala bona selaqedile umuntu omdala. Kuthe sele aqedile
uMnguni kwaba kusikima kwabo. UKholiwe amhlaba amezwi kasosokanakhe
wabhalelwa kuzibamba. Isakadugu savakatjhela ngemehlweni. Basuka badosa.
                                                                       [Ikhasi 8–9]

9.1       Tlola igama nesibongo somngani kaKholiwe omkhulu aya kuye wayomtjela
          ngekulumo katitjhere uNgendu yokobana uthe uyamthanda.                          (1)

9.2       Hlathulula bona ubudlelwano phakathi kwakaSipho noKholiwe bathoma njani.        (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           15                         DBE/Novemba 2017
                                          NSC

9.3       UMuzi banoKholiwe lo bathoma nini ukwazana?                                    (1)

9.4       Madanisa iimilo EZIMBILI umtloli wenovela le asivezele zona ezifaka
          hlangana umlingisi onguZondani nomlingisi onguKholiwe.                         (2)

9.5       Tlola isizathu esenza bona ukghari kaMuzi aphatheke kumbi lokha nakabona
          imithwalo yaboMuzi ibekwe ngaphandle njengabantu abazilungiselela ukuya
          emzinabo.                                                                      (2)

9.6       Tlola urhunyeze ikulumo kaMnguni ayala ngayo uMuzi banoKholiwe
          ngaphambi kobana baphume baye emzinabo.                                        (2)

9.7       Phendula isitatimende esingenzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo iqiniso bese
          usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          Umtloli wenovela le usivezele uKholiwe amumuntu onganayo ihlonipho
          nasitjheja ikulumo-pendulwano eyaba phakathi kwakhe nommamfundisi
          uMatjeni mhlana bayokukhuluma ngendaba kaZondani.                              (2)

9.8       Ucabanga bona uMuzi wenza ngokwaneleko nofana azange enza
          ngokwaneleko ukuvimbela uKholiwe bona angathathi isiqunto sokobana
          azikhuphe umphefumulo? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.          (2)

9.9       Khetha ipendulo enembako kezingenzasi bese uqedelela ngayo umutjho
          olandelako lo.

          Ngelanga uZondani akwata ngalo khulu esondweni abe azwakale athandaza
          sakulila wayekwatiswe kukobana …

          A       isondo liyaphuma angakarholi abantu ngomthandazo.
          B       kunganikeli kuhle kwabantu ebebeze esondweni.
          C       angaboni uKholiwe hlangana namalunga wesondo.
          D       uNgendu naye bekakhona ngesondweni ngalelo langa.                      (2)

9.10      Hlathulula ubuqiniso bekulumo kamalumakhe kaKholiwe ayikhuluma kuMuzi
          ngelanga ekwakulotjolwa ngalo uKholiwe.                                        (2)

9.11      Ucabanga bona kungebanga lani uKholiwe abone kungcono ayokubawa
          uSipho bona azokutjela uMuzi ngepilwakhe esikhundleni sokobana azitjelele
          yena?                                                                          (2)

9.12      Ingabe uyamsola nofana awumsoli umkaSipho, uSara ngokulwisa kwakhe
          uKholiwe lokha nakamfumana ahlezi noSipho emzinakhe? Sekela isiqunto
          osithathako ngomuda OWODWA.                                                    (2)

9.13      Tshwaya    ngokukholweka  kwesenzo   sakaZondani    sokuzikhupha
          umphefumulo ngonobangela wokobana uKholiwe angafuni ukuthandana
          naye.                                                                          (2)

9.14      Coca ngokuphumelela komtloli ukusivezela irarano langaphakathi lomlingisi
          onguKholiwe esitlhorini senovela le.                                           (1)
                                                                                         [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2         16                        DBE/Novemba 2017
                                        NSC

UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)
UBONAKELE – M Sikosana
Inovela eyethulwe ngepumelelo ngileyo enesizinda esikhambisana nabalingisi
nommongondaba wayo. Tshwaya ngokuphumelela komtloli ukusethulela isizinda
esikhambisana nabalingisi nommongondaba wenovela yesihloko esithi; UBONAKELE.
Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                [25]
UMBUZO 11 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UBONAKELE – M Sikosana
Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI C

'Ungibethelani wena Killer? Ngikwenzeni?'
'Usabuza!' Wambuyelela godu ngesandla sokugoma. 'Akhange ngikutjele bona
ngifuna ini … he …?' Wambuyelela walandelisa ngokumrarha khulu. 'Ngifuna
ukubona bonyana ngubani umakhonya lapha!'
Wazenzela nje kuBonakele uKiller. UBonakele naye kwamkhanyela bonyana 5
nakangaragela phambili nokobana azithambise kilelisokana, akukho okuzokulunga.
Wakhupha woke amandla anawo, wazibuyiselela kuKiller. UKiller watjho ngehliziyo
bonyana ngilo leli ithuba egade alilindele lokobana uBonakele azibuyisele. Wasuka
lapho uKiller weqa wajamela kude noBonakele enzela bona uBonakele amlandele.
UBonakele wacabanga bonyana uKiller sekaphelelwe mamandla, uyamsaba. 10
UKiller wenza ngasuthi uyabaleka, uBonakele waba la eenthendeni zakhe. Akhange
afune ukumnikela ithuba naye uKiller, wagijima ngamandla kwanjesi. Bekangubani
yena ongagijima noKiller, ikutani yenarha esele ineminyaka elitjhumi yenza
lomsebenzi weendubulo nokugijima mihla le!
UKiller lo uhlose ukudosela uBonakele emsamo kodwana uBonakele akakuboni 15
koke lokhu okwenziwa nguKiller. Yena yinye into afuna ukuyenza kuKiller, kukobana
ambambe amfundise abantu. Gade asazi kuhle nje bonyana nakungezwakala
bonyana yena, Bonakele uhlule uKiller, woke umuntu uzamhlonipha. UBonakele
uthe nakathi phapha, wazibona selangaphakathi kwendlu ekulu lapha kubandulelwa
khona iindubulo. Abakhozi bakaKiller adlala nabo kilesisiqhema azange basabuza 20
okunengi, bavele bambamba uBonakele bamdosela phakathi kwabo. Bamlotjhisa
ngokobana bamhleke. Bamphosela ngapha nangale, bamdula phasi, benza yoke
into engamphula ummoya.
UBonakele waphelelwa maqhinga. Wabona bonyana akukho nokuncani
angakwenza kilababantu abaneemphanga namandla amakhulu kangaka. Wazibona 25
sele afana nenyamazana phakathi kwabantu. Kwathi sekukade kwezwakala uKiller
athi, 'E .., Bonakele uyabona kwanje bona awunamandla?' Wahleka kancani.
'Kodwana e … ngiyakubona wena bonyana nawungazibandula nathi mihla yoke la
ungaba lisokana elinamandla. Ungabahlula boke lapha eDaveyton. Ungaba
yikutana njengami nje waziwe iphasi loke.                                    30
E … okungcono angiyibambe lapho indaba le ngombana sengiyabona nemehlweni
bonyana udlumbana mhlamunye nami sengithoma ukukuthembisa izulu elingekho.
Ngingathanda ukwizwa ngawe-ke kwanjesi bonyana uyibona bunjani indaba
engikutjela yona le.'
                                                                   [Ikhasi 29–30]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             17                           DBE/Novemba 2017
                                            NSC

11.1      Tlola igama lomuntu obekaziwa mumuntu woke eDaveyton bona umdlali
          weendubulo begodu ogijimakho.                                                        (1)

11.2      Tlola elinye ibizo elimqondofana naleli elisetjenziswe esiqetjhaneni esingehla
          elithi: 'umakhonya'.                                                                 (1)

11.3      Esiqetjhaneni esingehlesi kunalapho uKiller abuza khona uBonakele athi:
          'Akhange ngikutjele bona ngifuna ini … he …?' Khuyini le ebeyifunwa
          nguKiller kangaka kuBonakele?                                                        (1)

11.4      Tlola umhlobo wesithombe-ngqondo osetjenziswe emutjhweni olandelako.

          Wazibona sele afana nenyamazana phakathi kwabantu.                                   (1)

11.5      UBonakele wathi ngisiphi isizathu esamenza bona azithambise ngelanga
          afika ngalo lokha uNduku banoSponono nabamuwunawunako?                               (2)

11.6      Tlola umahluko ophakathi kwendlela uNaSilombo ebekaphethe ngayo
          uBonakele nale ebekaphethe ngayo umntwanakhe uBafunani.                              (2)

11.7      Rhunyeza ngephuzu ELILODWA okwabangela bona uNaMndebele agcine
          sele aziphe inarha.                                                                  (2)

11.8      Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wokusethulela uBafunani sele
          athandana nomsana wakwaKhoza bekufike lapha aba nomntwana naye
          khona?                                                                               (2)

11.9      Ingabe isiqunto esathatwa nguMahlangu sokobana agcine sele ayokufuna
          umkakhe womtjhado uNaMndebele nendodanakhe uBonakele sisitjelani
          ngaye?                                                                               (2)

11.10     Ucabanga bona amagama kaKiller awatjela uBonakele lokha nakaqeda
          ukumdosela lapha isiqhema sakhe sizibandulela khona aba namuphi
          umthelela epilweni kaBonakele?                                                       (2)

11.11     Hlathulula umlayezo wenovela le ngephuzu ELILODWA.                                   (2)

11.12     Phendula isitatimende esingenzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo iqiniso bese
          usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          Boke abantu beDaveyton bebamfisela itjhudu uBonakele lokha umphathi
          wakhe nakamfaka esiqhemeni sababethi beendubulo ababhadelwako.                       (2)

11.13     Ingabe ukuphumelela kwakaBonakele epilweni kwaba namuphi umthelela
          emndeninakhe? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                                 (2)

11.14     Coca ngokuphumelela komtloli ukusethulela          isingeniso   senovela     le.
          Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU.                                                (3)
                                                                                               [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           18                        DBE/Novemba 2017
                                          NSC

UBUKGHWARI BOMLOMO
IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro
UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)
'UBUDODA ABUKHULELWA' – CM Sangweni
Abatlami beenolwana bazitlama ngomnqopho wokobana ngemva kobana sizifundile
kube khona esikuzuzako ngazo. Akhe ucoce ngomlayezo nesifundo osithole
ngokufunda inolwana yesihloko esithi; 'UBUDODA ABUKHULELWA' engehla le
bewuhlathulule nokobana koke lokho ukususelaphi. Amagama ozowasebanzisa awabe
ma-340–390.                                                                             [25]
UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
'IQHEGU LEKHONDLO' – CM Sangweni
13.1      Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
          ITHEKSTHI D
          Kwasukelasukela!
          Cozi!
          Ephasini lakwaGundwana kwakuhlala isitjhaba sakwaKhondlo. Ikosi
          yakwaKhondlo uRodo wayeyikosi ehlakaniphileko. Ngaso soke isikhathi
          uRodo wayenza ngokusemandlenakhe bona isitjhaba sakhe siphila kuhle. 5
          Ikosi yakwaKhondlo yenza isivumelwano sokuthula nekosi yakwaMangobe,
          uMiyawu. Isivumelwaneso besitjho bona abokatsu namakhondlo angekhe
          basasahlelana. Isivumelwano hlangana kweentjhaba ezimbilezi senza bona
          ziphilisane ngokuthula nangethabo. Nawubona ikhondlo nokatsu bangalwi
          ungasarareki, ipi yaphela ngelanga lokutlikitlwa kwesivumelwano 10
          sokungasalwi.
          URodo wabiza umhlangano omkhulu wesitjhaba sakhe, mbala atheleka
          amakhondlo ngobunengi bawo. Into ayilemukako kukobana ikosawo
          ibonakala itshwenyekile. Arareka bona uyise wesitjhaba utshwenywa yini
          ngombana yoke into ikhamba kuhle. Kghani uMiyawu uphule isivumelwano? 15
          Kungenzeka abokatsu bahlela ukusahlela amakhondlo? Amakhondlo
          azibuza imibuzo eminengi ngesikhatjhana kodwana ipendulo do. Amaqhegu
          neenlukazi zakwaKhondlo zabethwa livalo nabezwa ilutjha lifunisela
          ngonobangela wokubizwa komhlangano.
          Ikosi uRodo yasikima kabuthaka esihlalweni sayo, kwazwakala ubayede 20
          omkhulu. Ngemva kobana amakhondlo atjho ubayede athula du. Ikosi
          uRodo yajama yaqala isitjhaba sayo kwangathi iyathoma ukusibona
          namhlanje.      Ngemva   kwesikhatjhana  yathi,   'Sitjhaba  sakababa
          ngiyanilotjhisa.' Amakhondlo avuma ngokuthi, 'bayede'. URodo waraga
          wathi: 'Ngiyazi bonyana nifuna ukwazi bona nginibizeleni? Sitjhaba 25
          sakabamkhulu nginguMalelesa ngitshwenyekile. Ngiyazi bonyana
          nizakurareka bona ngitshwenywa yini ngombana sihlezi kuhle kangaka
          begodu kungenapi esiqalene nayo nokulamba singalambi.' Yathi bona itjho
          njalo ikosi yamakhondlo kwabonakala amakhondlo atjhaphuluka ngombana
          kwakhe kwaba nepi ekulu nembi hlangana namakhondlo nabokatsu.           30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              19                        DBE/Novemba 2017
                                             NSC

          Abokatsu baloba abentwana abanengi khulu epini leyo. Ngesikhathi sepi
          amakhondlo emba imigodi ngaphasi kwemizi yabokatsu, ukwenzela bona
          nayisabambene ngeenhluthu ekundleni, amanye wawo athumbukele
          ngemizini yabokatsu. Amasana akhabe asele wodwa abulawa, iinlukazi
          namaqhegu angasanamandla nawo abulawa. Abokatsu babona bona ipi 35
          yabo namakhondlo iyabalobisa ngombana amakhondlo ayakghona
          ukungena emizinabo azenzele umathanda.
          Alo abokatsu bona bazakungena njani emizini yamakhondlo? Angitjho imizi
          yawo semigojana emincani, abokatsu angeze bakghona ukungena emizini
          yamakhondlo. Ngathana bebakghona bebazakungena nabo bawasozise 40
          amakhondlo njengombana nawo abazwisa ubuhlungu kangaka.
          Ikosi uRodo wayithoma indabakhe wathi; 'Bakwethu ngitshwenywa
          kukobana umbuso osiphetheko lo eSewula Afrika awukasiphathi kuhle
          ngombana uvumela abantu bathenge iinhlahla zokusibulala. Iinhlahlezo
          zifakwa ekudleni kwethu. Abafowethu nabodadwethu bathi bangadla 45
          ukudlokho bafe kabuhlungu. Iyangitshwenya into leyo ifuna khesiyiqale
          ngamanye amehlo.' Amakhondlo atjho ubayede owasikinya imithi notjani
          bona ikosawo itjho njalo. Yaragela phambili ikosi yamakhondlo yathi;
          'Bakwethu abezimu bami bathi abantu batjhumayezana ngokobana
          ibhayibheli lithi ungabulali. Alo nabasifakela itjhefu njalo ekudleni 50
          akusikubulala lokho?'
                                                                         [Ikhasi 11–12]

          13.1.1       Tlola elinye igama lekosi yesitjhaba sakwaMangobe, uMiyawu.             (1)
          13.1.2       Tlola isiyeleliso iqhegu lekhondlo elayelelisa ngaso isitjhaba
                       sekhabo ngemva kokusivezela bona angeze bakghona ukuhlala
                       kude nabantu.                                                           (1)
          13.1.3       Rhunyeza isizathu esakatelela isitjhaba sakwaMangobe bona
                       sivume ukwenza isivumelwano sokuhlala ngokuthula nesitjhaba
                       sakwaKhondlo.                                                           (2)
          13.1.4       Rhunyeza isivumelwano esasenziwe sitjhaba sakwaMangobe
                       nesitjhaba sakwaGundwana.                                               (2)
          13.1.5       Hlathulula unobangela owenze umtlami wenolwana le bona anikele
                       ikosi yesitjhaba sakwaMangobe ibizo lokobana nguMiyawu.                 (2)
          13.1.6       Ingabe isenzo sekosi yesitjhaba sakwaKhondlo, uRodo sokwenza
                       ngokusemandlenakhe bona isitjhaba sakhe siphile kuhle
                       ungasifanisa nesenzo samuphi uMongameli wenarha yeSewula
                       Afrika le wangaphambili? Sekela isiqunto osithathako.                   (2)
          13.1.7       Ucabanga bonyana kungebanga lani umtlami wenolwana le ayiphe
                       isihloko esithi; 'Iqhegu lekhondlo'?                                    (2)
          13.1.8       Ngokubona kwakho ingabe isivumelwano esenziwa ziintjhaba
                       ezimbili ezikhulunyiswa enolwaneni le sisabonakala nanamhlanje?
                       Sekela isiqunto osithathako uqalise ebujameni obubonakalako
                       namhlanje.                                                              (2)
          13.1.9       Coca ngesifundo osifumene ngekulumo yeqhegu lekhondlo
                       enolwaneni engehla le.                                                  (1)
                                           KANYE
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              20                        DBE/Novemba 2017
                                             NSC

13.2      Funda iimbongo ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI E

          IINANAZELO ZAKWAMTHOMBENI – ET Mampokoro

          1            Ndiyase!
          2            Ndlovu!
          3            NguGegana,
          4            Owalala ngaphasi komuthi
          5            Umuthi wavuka uthombile,
          6            Kwathiwa nakuphalalwako bathi
          7            Madoda asiphalaleni, sikhambeni,
          8            Bathi sizakukhamba njani?

          9            Umntwana athombe ngaphasi komuthi,
          10           NguSindeki,
          11           Singebakwamfazi wamabel' amade,
          12           Owamunyisa umntwana ngaphetjheya kweligwa neligwana.
          13           E! Ndiyase!

          13.2.1       Tlola igama elisetjenziswe esinanazelweni esingehlesi elijamele
                       umlambo.                                                            (1)

          13.2.2       Tlola  isenzeko   esizwakala       simrabhu     esinanazelweni
                       sakwaMthombenesi.                                                   (1)

          13.2.3       Rhunyeza ikolelo yendlu enzima emanqophana nesibongo
                       sakwaMthombeni nezinye iimbongo ezibalwe esinanazelweni
                       esingehlesi.                                                        (2)

          13.2.4       Phendula isitatimende esingenzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo
                       iqiniso bese usekela isiqunto osithathako.

                       Esinanazelweni esingehlesi kuzwakala kusetjenziswe isithombe-
                       ngqondo serhwala.                                                   (2)

          13.2.5       Hlathulula umqondo omunyethwe mumuda we-12 ukufika kewe-13
                       wesinanazelo esingehlesi.                                           (2)

          13.2.6       Esinanazelweni esingehlesi kukhulunyiswa indaba yokuphalala
                       nokukhamba. Ingabe lokho kusitjelani ngabantu bakwaMthombeni
                       nasitjhejisisa indlela ekwakuphilwa ngayo ekadeni?                  (2)
                                                                                           [25]

                                                          IMITLOMELO YESIGABA B:           25

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  21                       DBE/Novemba 2017
                                                 NSC

ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA

YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
        OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
        umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI emdlalweni.
                                                  NOFANA
             Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo
             lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.
             Kilesisigaba kuneencwadi EZINTATHU zemidlalo: IBHUDANGO LAMI,
             UMBANGO KANZUNZA NOMANALA KANYE NEFINDO. Khetha incwadi
             EYODWA uphendule ngayo umbuzo OWODWA.

UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Abatloli bemidlalo esuselwa ehloko bavame ukutlola imidlalo yabo bayidzimelelise
phezu kwabadlali ABATHATHU ekumdlali oyikutani, umdlali oyimbangi nomdlali
oyihlanganisa. Emdlalweni wesihloko esithi; IBHUDANGO LAMI veza abadlali
abathathwaba bewutjho nokobana kungebanga lani umdlali ngamunye umnikela
lesosikhundla. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                       [25]

UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI F

(Emapholiseni  ebusuka              amapholisa    amajadujadu     ngomsebenzi    wawo
wangamalanga.)
BOTHA:         (Uphethe iphetjhana elinamabizo weembotjhwa)
               Dumako! Dumako!
DUMAKO:        (Uyasabela bewuyagijima) Ngiyeza!                                         5
BOTHA:         (Umnikela iphetjhana) Ngifuna bona ungikhuphele iimbotjhwa nanzi.
DUMAKO:        (Ngokurareka) Ngizisephi mhlonitjhwa?
BOTHA:         Uzilayitjhe ekoloyini yethu edosa ngemva nangaphambili.
DUMAKO:        Kulungile mhlonitjhwa. (Aphume)
BOTHA:         (Uhlezi nge-ofisinakhe begodu ubetha umlozi)                              10
               (Kungene uJooste nge-ofisini)
JOOSTE:        Wathaba kangaka mlingani kubayini?
BOTHA:         (Uyahleka) Phela namhlanje lilanga lokobana siyokubulala iimbotjhwa
               zoke ezimavukelambuso.
JOOSTE:        O! Ngiyakhumbula.          Phana    zingaki   iimbotjhwa   eziyokubulawa 15
               namhlanje?
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              22                            DBE/Novemba 2017
                                             NSC

BOTHA:         Zilitjhumi nesithandathu. Ezihlanu zazo ngezililutjha.             (Akhuphe
               ibhurendi ayibeke etafuleni) Thela sifuthumeze iingazi.
JOOSTE:        (Athele barhamule) Lilanga elikhulu kithi namhlanjesi.
BOTHA:         (Uyahleka) Ukutjho ngebanga lani lokho mlingani?                               20
JOOSTE:        (Uyarhamula) Ngitjho ngombana kulilanga lokubulawa kweembotjhwa
               zombanganarha, sithoma ngokurhamula sigcine ngokutjhisa inyama.
BOBABILI: (Bahleke bebabethanise amarhalasi)
               (Kukokode umuntu emnyango)
BOTHA:         Ungubani?                                                                      25
MABONA:        Ngimi mhlonitjhwa!
BOTHA:         (Usaphethe irhalasi lebhurendi) Ngena!
MABONA:        (Avule angene) Lotjhani bahlonitjhwa!
BOTHA:         Lotjha Mabona (Umnikela irhalasi) Thela nawe urhamule.
JOOSTE:        (Uyahleka) Angithi uyazi bona vane kwenzekani nawusifumana 30
               sirhamula umrhamulo lo?
MABONA:        Iye, sele ngazi.
JOOSTE:        (Uyahleka) Thela godu urhamule. (Kungene uDumako)
BOTHA:         Sele uqedile Dumako?
DUMAKO:        Iye.                                                                           35
JOOSTE:        (Umnikela irhalasi) Rhamula nawe ufuthumeze iingazi.
BOTHA:         Sele azilayitjhile iimbotjhwa uDumako madoda. (Uyasikima) Khupha
               utjwala nenyama ngesiqandisinapho Mabona uzilayitjhe ekoloyini.
JOOSTE:        (Naye uyasikima) Sele ngithoma ukuba mnandi gadesi.
BOTHA:         (Uyaphuma) Sekunjalo-ke madoda. (Bamlandele boke)                              40
               (Bangene ngeenkoloyini ezimbili bezisuke)
MABONA:        (Utjhayela ikoloyi elayitjhe iimbotjhwa) Ngibona kwangathi ngizokulisa
               esipholisenapha mina Dumako. (Bakhwele bobabili ekoloyini eyodwa)
DUMAKO:        (Umnanjana) Ngombana kunani mlingani?
MABONA:        (Ngokutshwenyeka)  Kunebandlululo     begodu             akusiyo     indlela 45
               yokuphathwa kweembotjhwa le esiyenzako.
DUMAKO:        (Uvula ibhurendi) Sizakuthini. Ukhumbule bona sisebenzela abentwana
               bethu.
MABONA:        (Ngokufuthumela) Sele ukhulunyiswa mrhamulo wena Dumako. Mina
               ngeza esipholisenapha ngomnqopho wokuzokuqeda ubulelesi.      50
                                                                             [Ikhasi 36–38]

15.1      Tlola izinto EZIMBILI ebezenziwa mapholisa webandlululo nakulilanga
          lokubulawa kweembotjhwa zombanganarha.                                                   (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                       Phendla

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           23                         DBE/Novemba 2017
                                          NSC

15.2      Ngisiphi isenzo ebesenziwa mapholisa webandlululo ebesingathabisi
          uMabona bekwafika lapha acabanga ukulisa khona esipholiseni?                   (2)

15.3      Rhunyeza ngephuzu ELILODWA okwenza bona uMbulawa agcine athethe
          isiqunto sokufundela ukuba mjameli wamalungelo wobuntu.                        (2)

15.4      Ngokurhunyezweko tlola isizathu ebesenza ababelethi bakaMbulawa
          bacabange bona angeze abambelela eplasini. Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                      (2)

15.5      Tlola okufanako phakathi kwakaMbulawa noMongameli walokha weSewula
          Afrika uNelson Mandela. Ipendulwakho ayibe mumutjho OWODWA.                    (2)

15.6      Phendula isitatimende esingenzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo iqiniso bese
          usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          UMbulawa bekumntwana ozimiselako nongabuyeli emva lokha nakazitjele
          bona ufuna ukwenza into ethileko.                                              (2)

15.7      Ucabanga bona ngisiphi isehlakalo esingathathwa njengesisusa serarano
          emdlalweni lo? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.                  (2)

15.8      Hlathulula unobangela owenze umtloli womdlalo lo anikele ihlangano
          yaboBotha banoVenter ibizo elithi; 'ISikakarele'.                              (2)

15.9      UMabona uzwakala angayithabeli indlela amapholisa webandlululo asebenza
          ngayo. Akhe uhlathulule ukobana lokho kungawusiza njani umbuso wentando
          yenengi nange ufuna ukuphenya ngekambiso le ukwenzela bona labo
          abathintekako bagwetjwe.                                                       (2)

15.10     Khetha ipendulo enembako kezingenzasi bese uqedelela ngayo umutjho
          olandelako.

          Umdlali ovezwe njengomdlali oyimbangi emdlalweni lo ngu …

          A       Tjhili.
          B       Mbonani.
          C       Venter.
          D       Mbulawa.                                                               (2)

15.11     Tshwaya ngobuqiniso bezehlakalo ezikhulunyiswa emdlalweni lo uqalise
          ngehlangothini lehlalo yabantu bemaplasini yangesikhathi sebandlululo.
          Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI.                                            (2)

15.12     Coca wenabe ngokuphumelela komtloli ukunikela umdlalo lo isihloko
          esiwufaneleko.                                                                 (3)
                                                                                         [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Nov 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2017/fff2a0e5-c973-4ddf-8ae8-dce15f093087) — isiNdebele HL · QP · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2017/892d081a-9f34-4834-a276-f77136ff8eca) — isiNdebele HL · QP · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2017/77d53fc7-4c2a-4a03-afaa-1865c652bd1f) — isiNdebele HL · QP · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2017/c71a05e8-1640-494c-94fc-d77f17646223) — isiNdebele HL · QP · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2023/316c2bbc-2df2-4b05-bcb5-2567baa6273e) — isiNdebele HL · QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2022/184e6663-fa0a-4fb9-844b-1d1de7b2b3a7) — isiNdebele HL · QP · 2022 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024-mg/67a83de1-20e6-4835-9a82-a7f7008cd427) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024-mg/21ddb82d-9b0a-42dc-94ef-8a1c7c053996) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024-mg/65f7950d-ccc9-482e-b011-465dfd9eb653) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isindebele/5f0b0dc6-7b0d-4d24-87c0-9f12a05e2fd8) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isindebele/452c407d-5b22-4680-a8e7-9f7d127094cb) — Memo · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
