# isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2018 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2018, 41 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2018-final-memo/2fb380b3-a319-4eff-ad0e-0e0513d343af
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 41

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2018-final-memo/2fb380b3-a319-4eff-ad0e-0e0513d343af)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2018 · isindebele. Memorandum, 41 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2018/fd0fa60f-a8e2-4c45-aaed-afaca014decf) — QP · 2018 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                         NATIONAL
                                    SENIOR CERTIFICATE

                                       IGREYIDI 12

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                       NOVEMBA 2018

                          UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA

IMITLOMELO: 80

                   Umhlahlandlela wokutshwaya lo unamakhasi ama-41.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                     Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   2                   DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

Umhlahlandlela wokutshwaya

1.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
          tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
          umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa)

2.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
          eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.

3.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
          ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
          newokuthoma omude bese ulisa elandelako.

4.        Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
          elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili
          ungayitjheja.

5.        Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
          lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo.

6.        Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
          elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
          emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.

7.        Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
          Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
          umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
          khulu tshwaya kufikela enanini elibekweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa
          igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).

8.        Imibuzo emifitjhani
          Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
          ipendulwakhe akangajeziswa.

9.        YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
                  liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi,
                  mbono omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle
                  nofana sisenzo esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana
                  kutlonyeliswa   isekelo   kwaphela    (IMITLOMELO      YOKE
                  NGEYOKUSEKELA).

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   3                   DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA A: IINKONDLO

UMBUZO 1: 'IBALA NGELAKHO' – TN Mahamba

Ummongondaba ngilokho imbongi esuke ikhuluma ngakho ekondlweni yayo.
Ikhethomagama magama asetjenziswa yimbongi ngokuyelela ukuzwakalisa kuhle
lokho ekutjhoko ngekondlo yayo. Ekondlweni le imbongi ikhuluma ngomuntu ongafuni
ukulalela iiyeleliso zombelethakhe. Imbongi izama ngamandla bona iyelelise
umntwanayo ngengozi angahlangabezana nayo ngebanga lamalwele esele arhagele
ephasinapha kodwana yena akakuthatheli ehloko koke lokho. Imbongi ikhethe
amagama alandelako ukuzwakalisa tjhatjhalazi ummongondaba lo:

•   Kwayi, kwayi, uyaphi? Uyaphi thina silele? > Ngamagama la imbongi ibuza
    umntwanayo lo bona kubayini akhamba ebusuku bona balele.
•   Nawuphulwa lijamo lizabe likubeke phasi > Ngamagama la imbongi ihlathulula
    bona ijamo umntwanalo lo azikhakhazisa ngalweli lizombangela bona adobhe
    amalwele azomenza bona agcine alele phasi/ahlezi phasi.
•   Zikhalime lingakafiphali > Imbongi iyelelisa umntwanayo lo bona alise indlela enza
    ngayo le ubuhle bakhe bungakatjhabalali/kungakabi lada/angakabanjwa magulo/
    malwele.
•   Abantu abakufihleli, 'Umuhle mntwanomuntu', Batjho babe limu linye >
    Ngamagama la imbongi ihlathulula bona abantu nabasuke bafuna lokho
    abakufunako emntwanenayo lo boke bamtjela ngendlela amuhle ngayo ukwenzela
    bona athatheke bese uyavuma.
•   Uziqale esibonibonini ube lihlo linye nabo, usuke uzibethe isifuba, usuke
    uhlahlathe, udurhe nenarha > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona indlela
    umntwanayo lo azibona amuhle ngayo njengokutjho kwabantu kumenza bona
    azikhakhazise bekaphume endleleni, enze izinto eziphambene nokulunga.
•   Kubayini nabakufunako bangakutholi, uphunyurhe elimini elimnandi neliloliweko>
    Ngamagama la imbongi ihlathulula bona umntwanayo lo kufanele angakhohliseki
    kodwana asabane nomzimbakhe nanyana bangamtjela amagama amnandi
    kangangani.
•   Zibuze bamsila nje badoswa yini > Ngamagama la imbongi itjela umntwanayo lo
    bona akalemuke bona abantwaba basuke bafunani kuye nabamlandelela kangaka
    nje.
•   Feza okuzokuphumelelis' epilweni, zikhakhazise ngebala uSomnini akuphe lona,
    ube nomona ngalo > Ngamagama la imbongi iyelelisa umntwanayo lo bona ufanele
    enze okuzamakhela ikusasa elihle/elikhanyako bekazikhakhazise asabane nobuhle
    bakhe.

Ngokwehlathululo engehla le singatjho bona imbongi iphumelele ukukhetha amagama
aveza ummongondaba wokobana nawumntwana ufanele usabane nomzimbakho,
ulalele umbelethakho nakakuyelelisako ngombana yena unelwazi ngezinto zepilo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                          [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 4

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                     Downloaded from hlayiso.com               4                                                                   DBE/Novemba 2018
                                                                NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)

UMBUZO 1: 'IBALA NGELAKHO' – TN Mahamba

     Iqhinga                        Ngokudluleleko              Ngokwekghono                 Ngokulingeneko                Ngokusisekelo               Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO                           5–6                         4                              3                           2                           0–1
                            -Umfundi uhlathulule isihloko   -Umfundi utjengise           -lsihloko usizwisise         -Isihloko akakasizwisisi     -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo:   ngokungeneleleko begodu         ukuzwisisa isihloko.         bewasihlathulula ngendlela   kuhle.                       azizwakali begodu
Ukungenelela kokunikelwa
                            uwathinte woke amaphuzu         -limpendulo pheze            ephakathi. Imininingwana     -Ubuyelele amaphuzu          azikanamatheli esihlokweni
kwamaphuzu azwakalako,
ukusekela kanye nelwazi     amayelana nekondlo.             ziyakhambelana nesihloko.    ayikavezwa yoke.             kezinye iindawo uveze        esinikelweko, kubudisi
lekondlo.                   -Uphendule ngendlela ehle       -lmibono esekelweko ikhona   -Amaphuzu amanengi           namaphuzu angafunekiko.      ukuzilandela ngombana
                            khulu. Kunamaphuzu              kodwana ayikavezwa yoke      asekela imibono              -Akakatloli amaphuzu         azikhambelani nombuzo.
6 IMITLOMELO                amanengi asekelwe               begodu ayikasekelwa          akakavezwa ngendlela         azwakalako/Amaphuzu          -Uhlulekile ukunikela
                            ngokunemba begodu               njengombana                  eyanelisako. Unelwazi        awatlolileko akakasekelwa    iimpendulo ekungizo.
                            anqotjhiswe ekondlweni.         bekulindelekile.             elisezingeni eliphasi        kuhle bekwazwakala.          -Amaphuzu ambalwa
                            -Ikondlo uyizwisise kuhle       -Kunobufakazi obutjengisa    lekondlo.                    -Akayazi kuhle ikondlo Ie.   awanikeleko akakasekelwa.
                            khulu.                          bonyana uyayizwisisa                                                                   -Umfundi ikondlo akayazi
                                                            ikondlo.                                                                               kuhle.
ISAKHIWO NELIMI                           4                              3                            2                         1                             0-1
                            -Umtlolo unesakhiwo esihle      -Umtlolo unesakhiwo esihle   -Bukhona ubufakazi           -lkondlo ayikethulwa         -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana      khulukhulu nokusekelwa          nokusekelwa kwemibono        besakhiwo sekondlo.          ngefanelo.                   kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
                            kwemibono okulandelekako.       okulandelekako.              -Ikondlo ayinakho            -Ukungakahlelwa kuhle        ngokwanelisako ngesihloko.
nokwethulwa: Ukuzwakala
kwelimi kanye nokuzwakala   -Isingeniso, isiphetho          -lsingeniso, isiphetho       ukunamathelana               ngikho okwenza               -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu.                 neengaba kuhleleke kuhle        neengaba kuhleleke kuhle.    kwamaphuzu begodu            ukulandelana kwamaphuzu      bokuhlelwa kwesakhiwo
                            khulu.                          -lmibono iyazwakala          ayilandeleki.                kungezwakali.                nanyana ukulandelana
4 IMITLOMELO                -lmibono iyazwakala             beyisekelwe kuhle.           -Kuneemphoso ezenziwe        -Kuneemphoso ezinengi        kwamaphuzu.
                            beyisekelwe kuhle khulu.        -Ilimi, ukuzwakala           elimini, ekuzwakaleni        zelimi begodu                -Ilimi elisetjenzisweko
                            -Ilimi, ukuzwakala              nokwethulwa kwamaphuzu       kwekondlo kanye              nokusetjenziswa kwelimi      Iisezingeni eliphasi khulu
                            nokwethulwa kwamaphuzu          kuhle.                       nekuhlelweni kodwana         okunganembiko kwenza         begodu alizwakali.
                            kuhle kutjengisa ukutjhuja                                   iingaba zakhiwe kuhle.       umtlolo lo ungezwakali.
                            kwengqondo.

YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje
             engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                             Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  5                      DBE/Novemba 2018
                             NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

UMBUZO 2: 'NGENAMEVA MNTWANAMI' – TN Mahamba

2.1       - Ngidinwe kukukukhalima/Ukumkhalima.
          - Ngidinwe kukukudosa ngendlebe/Ukumdosa ngendlebe.
          (YINYE ipendulo kezingehla.)                                                      (1)

2.2       Isilingisi.                                                                       (1)

2.3       Umqondo omunyethwe yindima le ngewokobana imbongi yazizwa ithabe
          khulu njengesana elincani mhlana umntwanayo lo abelethwako, beyaba
          nethemba bona izokuba nekusasa elihle kodwana akhange kusaba njalo
          yagcina idaniswa zizenzo zakhe.                                                   (2)

2.4       Imbongi izama ukusitjela bona bekuba budisi lokha nakufanele ilale ingazi
          bona umntwanayo ukuphi/Imbongi izama ukusitjela bona beyilala benyoni
          icabanga bona umntwanayo angangena nanyana kukunini/Imbongi izama
          ukusetjela bona beyingabi nobuthongo/Beyiphilelwa/Beyingakghoni ukulala/
          Beyihlubayela.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                 (2)

2.5       Imbongi izwakalisa ummoya wokudana, idaniswa zizenzo zomntwanayo
          ongalaleliko lokha nayimkhalimako/Imbongi idaniswa kukobana kunokobana
          umntwanayo lo ayilalele, ukghaphela iiyeleliso zayo ngaphandle bese uthatha
          yakhe indlela enameva.                                                            (2)

2.6       Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo sesingathekiso emudeni
          wama-20 othi; 'Khes' ube yimvu ehle' ukuveza bona ikhanuka ngathana
          umntwanayo lo angalunga njengemvu ngombana yona yaziwa njengesilwana
          esilungileko/Imbongi iphumelele ukusebenzisa isingathekiso emudeni
          wama-22 othi, 'khes' ube mntwan' onehlonipho' ukuhlathulula bona
          umntwanayo lo akabe nesimilo somntwana omncani onehlonipho.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana atshwaye
          ngamunye wemida evela ependulweni engehla.)                                       (2)
                                                                                            [10]

UMBUZO 3: 'SAHLULWA KUPHANDLULULANA' – TN Mahamba

3.1       Umqondo-phikisana/Ifanakamisa           ka-a/Ivumelwano-phakathi    elibunjwa
          malunga u-langa.                                                                  (1)

3.2       Thina siziinini zotjwala/zamarhamulo.                                             (1)

3.3       Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana, idaniswa miphumela
          emimbi yendlela yona nomnganayo ebebaziphatha ngayo, seyiyazisola
          kodwana asisekho isikhathi sokubuyela emuva ngombana besele ikhulile.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele ummoya wokudana.)             (2)

3.4       Amagama la angenza ngizwisise bona imbongi nomnganayo bebangasifuni
          isikolo ngombana bebathi nababona abanye abentwana bambatha ijinifomu
          basiya esikolweni bona babaqale kwaphela kungatjho litho kibo/Kungenza
          ngizwisise bona imbongi nomnganayo bebathi abanye abentwana nabaya
          esikolweni bona bababukele.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                 (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   6                   DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

3.5       Imbongi nomnganayo bathe nasele babona batjhiywe sikhathi basala
          sebazinikela bathi akwenzeke okwenzekako/akuye la kuyako ngombana
          bengekhe basakghona bona babuyele ebutjheni bayokulungisa iimphoso
          zabo/Imbongi nomnganayo balahlele ithawula/itewu bathi akusale kwenzeka
          okwenzekako ngamaphilo wabo ngombana bengekhe kusakghonakala bona
          babuyele ebutjheni bayozilungiselela ikusasa labo.
          (Nanyana ngiyiphi ipendulo eveza umqondo wokobana besele imbongi
          nomnganayo bazidelile ngepilo izakwamukelwa.)                                   (2)

3.6       -  Ngiyayizwela imbongi ngalokhu elila ngakho ekondlweni le ngombana
             izwakalisa ukuzisola ngendlela embi yona nomnganayo ebebayikhamba
             begodu ngendlela ezisola ngayo kubonakala kwangathi azange balalele
             iiyeleliso ebebanikelwa zona.
          - Angiyizweli imbongi ngalokhu elila ngakho ekondlweni le ngombana
             kuthiwa umuntu ozenzileko akalilelwa, njeke imbongi nomnganayo
             babonakala bazenzile, bebababona abanye abentwana basiya esikolweni
             kodwana bona bazenza abosiyazi, bahlalela ukusela utjwala nokugega
             nenarha.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)
                                                                                          [10]

UMBUZO 4: 'THANDO' – TN Mahamba

4.1       Imbongi ithi ithando:
          - Kukudla kwehliziyo.
          - Mummoya omnanjana.
          - Mummoya opholileko.
          (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.)                                                (2)

4.2       Ummongo omunyethwe yindima le ngewokobana ithando imbongi enalo
          ngomuntu lo alikadzimeleli ezintweni eziphathekako/anazo kodwana
          lidzimelele endleleni aziphethe ngayo.                                          (1)

4.3       Uhleka ihloko yami ihlangane.                                                   (1)

4.4       Ukusetjenziswa kwemida le kusivezela bona imbongi imthanda kwamambala
          umuntu ekhuluma ngaye lo njeke angacabangi bona udlala ngaye/Inqophe
          bona akenzi iphoso ngokumbikela bona iyamthanda njeke ukumtjela kwayo
          kungoni ukuzwana kwabo/angayithathi ngendlela yokobana ufuna ukudlala
          ngaye.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)

4.5       -  Ngendlela engizwisisa ngayo ikondlo le ngicabanga bona imbongi sele
             iqonyiwe, njeke ngamagama la iqinisekisa ithando layo emuntwini lo
             ukobana abone bona nabegade imtjela bona uyayithanda bekangadlali
             ngaye.
          - Ngendlela engizwisisa ngayo ikondlo le ngicabanga bona imbongi
             isazibawela ithando emuntwini lo ngombana nasiyelela okutjhiwo mumuda
             we-17 newe-18 kubonakala kwangathi imbongi ayikaqonywa isancenga
             ithando lomuntu ekhuluma ngaye.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   7                       DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

4.6       -  Ngokubona kwami ngibona kulungile bona umuntu nawumthandako
             umthande ngokudluleleko ngombana ithando leqiniso yinto efunekako
             begodu lapha likhona kuhlala kuthatjiwe ngaso soke isikhathi nekuyinto
             efunwa nguSomnini.
          - Ngokubona kwami ngibona kungakalungi bona umuntu athande omunye
             umuntu ngendlela edluleleko ngombana nakungenzeka bona lo
             othandwako enze izinto ezingakalungi nofana angasaphumeleli
             ukuthandana nalo osomako kulula bona angazikhupha umphefumulo
             nofana akhuphe lo ongasamthandiko umphefumulo nekuyinto
             engafunekiko.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                   (2)
                                                                                              [10]

UMBUZO 5: 'KUFA'– TM Mthimunye

5.1       Amalunga akha ivumalwano-thoma: U- ...
                                          U- ...
                                          Awuna...
                                          Awuna...                                            (1)

5.2       Indima le imumethe umqondo wokobana ukufa akunazwelo/Kuthatha abantu/
          iinhlobo esizithandako.                                                             (2)

5.3       Uthini ngabasele babodwa/Abentwabekosi ababodwaba bona.                             (1)

5.4       Ukusetjenziswa kwemida le kusivezela umqondo wokobana ngokuya
          kwembongi ukufa kutjhiya abantu abangakalungi bese kuthatha labo
          abalungileko nabalisizo kabanye abantu.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                   (2)

5.5       Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana, idaniswa yindlela
          ukufa kunesihlungu ngayo ebantwini ngokubathathela iinini zabo, kubatjhiye
          balila isililo esingapheliko/Nokungabi nendaba nokutjhiya abentwana
          babodwa.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                   (2)

5.6       Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo sesenzasamuntu
          ekondlweni le ukuveza tjhatjhalazi ummongondaba wayo ngombana pheze
          yoke imida yayo imbongi iyitlole kwangathi ikhuluma nomuntu wesibili, iqalene
          naye ngemehlweni imtjela ngendlela enza isihlungu ngayo ebantwini kanti
          ikhuluma nokufa okungasimumuntu.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                   (2)
                                                                                              [10]

                                                                IMITLOMELO YESIGABA A:        30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 8

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com              8                                                                        DBE/Novemba 2018
                                                              NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)

UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Iqhinga                             Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo               Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                          9–11                           6–8                         4–5                          0–3
                              -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:    khulu: 14–15.                  -limpendulo pheze                 bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko       -Uhlathulule isihloko          ziyakhambelana nesihloko.         ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.        ngokungeneleleko begodu        -lmibono esekelweko ikhona        kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                              uwathinte woke amaphuzu        kodwana ayikavezwa yoke           ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                              amayelana nomtlolo.            begodu ayikasekelwa               -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi           azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                 -Uphendule umbuzo kuhle:       njengombana bekulindelekile.      asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                              12–13                          -Kunobufakazi obutjengisa         akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                              -Uphendule ngendlela ehle.     bonyana umtlolo uwuzwisisile.     eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                              -Kunamaphuzu amanengi                                            -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       awanikeleko akakasekelwa.
                              asekelwe ngokunembako                                            eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.           -Umtlolo akawazi.
                              anqotjhiswe emtlolweni.
                              -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                              khulu.
ISAKHIWO NELIMI                          8–10                             6–7                            4–5                        2–3                           0–1
                              -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi         -Isakhiwo asikathulwa       -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa          Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.        ngefanelo.                  kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                     nesiphetho ezisezingeni        -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho          -Ukungakahlelwa kuhle       ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela     elihle khulu.                  kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana             ngikho okwenza              -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni.      -Kunokuthuthuka                -lmibono ivezwe beyasekelwa       kwamaphuzu begodu          ukulandelana                kwesakhiwo nanyana
                              kwamaphuzu begodu              yezwakala.                        awulandeleki.              kwamaphuzu                  ukulandelana kwamaphuzu
                              azwakala kuhle.                -Ilimi, ukuzwakala                -Kuneemphoso               kungezwakali.               -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO                 -Ilimi, ukuzwakala             nokwethulwa kwamaphuzu            ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                              nokwethulwa kwamaphuzu         kuhle.                            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                              kuhle bekutjengisa ukutjhuja                                     kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                              kwengqondo.                                                      -Iingaba zakhiwe kuhle.    okunganembiko kwenza
                                                                                                                          umtlolo lo ungezwakali.

YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana
        ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
        Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   9                   DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO

UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB SKHOSANA

Abalingisi babantu umtloli abasebenzisela ukuveza lokho akunqophileko
ngenovelakhe. Iimilo yindlela umuntu aziphethe ngayo ngesibumbeko nangezenzo
bese isifundo kuba ngilokho umtloli afuna bona sikwazi besikufunde ngomlingisi
othileko. Izenzo zizinto umuntu azenzako. Ukuze umtloli aphumelele ukwethula
isifundo asihlosileko ngenovelakhe kufanele athathe abalingisi bakhe abanikele iimilo
ezizokwenza bona siyelele iindlela ebaziphethe ngayo. Kilenovela sizokutjheja iimilo
nezenzo zabalingisi abafana noMavela, umufi uBongwe, uGotjiwe noSkhosana
ukobana basethulela ziphi iimfundo.

UMavela
Umtloli uveze umlingisi onguMavela anesimilo sokungalaleli nakayeleliswako, lokho
sikubone ngesenzo sakhe sokungalaleli uyise nakamyelelisa bona umuntu nakufanele
aphumelele epilweni kufanele afunde. Uvezwe anesimilo sokungahloniphi, lokho
sikubone ngokobana akgharameje umkakhe phambi kwabentwana bakwabo lokha
nakathi ulinga ukumbonisa ngendaba yokubuyela esikolweni. UMavela umlingisi
odzimelele emasikweni nosalandela ikambiso yamasiko wesintu khulu ngombana
ngemva kokulala kwakayise wakghemela abembi bethuna lakayise bewahlanakela
nembaji. Ubuzibulo bakhe ubuzalise ngokobana athuthe umuzakhe eSoshanguve
abuyele eMadlangeni ngehloso yokuzokutlhogomela ilifa lakayise njengekulu.
Umlingisi osigebengu nomarhamaru, lokhu sikubone ngesenzo sakhe sokweba
iinkomo zekhabo wayozithengisa ngehloso yokudla ilifa lakayise ayedwa.

Ngalesisimilo nezenzo zakaMavela sifunde bona kuqakathekile ukulalela ababelethi
ngombana banelemuko elidephileko ngepilo nokobana kuhle ukuhlonipha imibono
yabanye abantu, ungayinyazi ngombana ingakuvula amehlo. Ngesenzo sakaMavela
sokukghemela abembi bethuna lakayise, ukuhlanakela imbaji nesokuthutha
eSoshanguve ngehloso yokuyokutlhogomela ilifa lakayise sifunde bona kuqakathekile
ukuhlonipha amasiko wesintu ukwenzela bona nawumumuntu ungalahlekelwa
yimvelaphi yakho. Ngesenzo sakhe sokweba iinkomo sifunde bona ubugebengu
abubhadeli ngombana ugcine sele abotjhiwe nemali yeenkomo leyo angakatholi
ngitjho nopeni onzima kiyo.

Umufi uBongwe
Umtloli umveze amlingisi ohlakaniphileko nokwazi ukuhlela izinto zakhe epilweni.
Lokhu sikubona lokha nasele angasekho ephasini kodwana atjhiyele abentwabakhe
ilifa nendlela ekufuze balidle ngayo. Utjhiye isifiso emagqwetheni esihlathulula bona
abentwabakhe kufanele balidle ngefundo khona bazakuba nekusasa elihle. Umlingisi
okwazi ukucabangela nofana ukubonela phambili ngeemfiso zakhe, nanyana omunye
wabentwabakhe onguMavela akhetha ukweba ingcenye yelifa lakhe kodwana isifiso
sakaBongwe sokobana badle ilifa abatjhiyele lona ngokuragela phambili ngeemfundo
zabo safezeka.

Ngalokhu sithola isifundo sokobana nawufuna izinto zakho zikhambe kuhle epilweni
kufanele uhlele kusese nesikhathi ukwenzela bona ungalili ngongathana nasele
isikhathi sikhambile. Sifunde nokobana kuqakathekile bona umuntu ahlele ilifa lakhe
asaphila ukuvikela bona imindeni ingalwi nasele angasekho ephasini.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  10                   DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

UGotjiwe
Umtloli umveze amlingisi othembekileko emsebenzini awenzako. Wathembisa
uNaMtshweni bona uzokulinga ngamandlakhe woke bona azithole iinkomo
zakaBongwe. Ngebanga lokuba lipholisa elizibophelele ekusizeni umphakathi
nelisebenza ngokuzinikela waphumelela ukuzithola.

Mlingisi ohlakaniphileko, lokhu kufakazelwa sisenzo sakhe sokwazi umsebenzakhe
nokwazi bona kumele awenze njani. Bekasazi bona iinkomo ezetjiwako kanengi
iingebengwezo zizithengisa efandisini. Simbona nakaya efandisini KwaMarhinini
njengomuntu oyokuthenga iinkomo akhange atjengise bona ulipholisa lomthetho.
Nanyana sele azibonile iinkomo ezetjweko azange abange itjhada wabuyela e-ofisini
walinda bona uMavela eze azokuthatha imali ekuthengwe ngayo iinkomo zakhe.

Isifundo esitholakala esimilweni nezenzweni zakaGotjiwe kukobana kufanele sibe
babantu abathembekileko nabasebenza ngokutjheja. Ngesenzo sakhe sokuya
KwaMarhinini njengomuntu oyokuthenga iinkomo, uGotjiwe usifundisa bona kufanele
sihlakaniphe nasibona ubujamo esingathi siyabusola. Umtloli ukwazile ukusebenzisa
umlingisi onguGotjiwe ukusethulela isifundo ngokobana amsebenzise njengesikhali
sokuvikela amandla womuntu ongasekho ephasini. Lokho sikubone ngokobana akwazi
ukubopha uMavela nabangani bakhe ngemva kokweba iinkomo zakayise.

USkhosana
Umtloli umveze amlingisi onamala ngombana watjela uMavela bona amapholisa
wangeBhundu ayabopha nawungahlali khona. Koke lokhu bekuliqhinga lakhe lokufuna
ukutjhiya uMavela bona angakhambi nabo khona azakukghona ukumdlelezela.
Umveze amlingisi osigebengu ngombana wasiza uMavela ukweba iinkomo
zakaBongwe ngokuzithutha ngelorakhe. Wabuya wadlelezela uMavela imali yeenkomo
ngokumnikela itjhege elalinganamali ebhangeni.

Ngalesisimilo nezenzo zakaSkhosana sifunda bona amala awaphumelelisi, asiza
kwesikhatjhana kodwana ekugcineni iqiniso liyavela. Sifunda nokobona ubugebengu
abubhadeli ngombana ekugcineni uSkhosana banoMavela bagcina babotjhiwe
ngebanga lokweba iinkomo zakaBongwe. Umtloli ukwazile ukusethulela isifundo
senovela le ngokobana asebenzise umlingisi ofana noSkhosana akhombise abanye
abantu bona nawusiza omunye umuntu ukweba izinto zomunye nawe ungazifumana
ukekulu ingozi njengokubotjhwa ngendlela kwenzeka ngayo enovelini le.

Nasiyelela iinhlathululo ezingehlezi kuyabonakala bona umtloli uphumelele
ukusethulela iimfundo ebekazihlosile ngokusebenzisa umlingisi ngamunye
kabangehlaba.
(Nanyana ngiyiphi ihlathululo ezwakalako izakwamukelwa.)                                  [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  11                             DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB SKHOSANA

7.1       KuseMkobola.                                                                              (1)

7.2       Umhlobo werarano ovezwe esiqetjhaneni esingehla lirarano langaphandle
          ngombana kunokurhitjhana ngamagama phakathi kwakaMavela noSkhosana
          mayelana nokuthengiswa kweenkomo zakamufi uBongwe.
          (Umtlomelo owodwa ngewokuveza umhlobo werarano bese omunye
          ngewokusekela irarano elibe khona).                                                       (2)

7.3       Ubujamo bezeenthuthi bendawo yeMadlangeni busitjela bona indawo le
          kuyindawo eliplasi ngombana iinthuthi ziyindlala, azitholakali eduze nemizi
          njengoba sitjeliwe bona uMavela nakaya eWitbank wakhamba ibanga elide
          ngaphambi kobana athole isikhwelo/Kunalapho kuvela khona bona namunye
          umuntu endaweni le onekoloyi akekho, naloyo othi unesikhwelo usuke
          anekoloyana yeenkomo nofana yeendonki.
          (Nanyana ngiyiphi ipendulo enikelwe mfundi esekela bona iinthuthi ziyindlala
          begodu azitholakali eduze nemizi izakwamukelwa).                                          (2)

7.4       - Bobabili abakatjhadi.
          - Bobabili abanabo abentwana.
          - Bobabili bazimisele ukulandela isifiso sakaBongwe.
          - Bobabili bathanda ifundo.
          (YINYE ipendulo kezingehla.)                                                              (1)

7.5       Inovela le ikhuluma ngokuhluka                 kwendlela     yesintu    neyesikhuwa
          ngehlangothini lokwabiwa kwamafa.                                                         (2)

7.6       Isisusa seraranweli kwaba kukobana uHleziphi wajamelana nombono
          owavezwa ngunina wokobana uMavela abuyele esikolweni ayokufunda phezu
          kobana uMavela bekangakhulumi naye uHleziphi.                                             (2)

7.7       -  Liqiniso ngombana yoke imiraro ezokuqalana nekhaya kufanele itjhejwe
             yindodanakhe ekulu njengoba ubaba womuzi azabe angasekho ephasini/
             Zoke izinto ebezilawulwa ngubaba ekhayapha zizokusala zilawulwa
             yindodana ekulu lokha unomzana nakangasekho.
          - Akusilo iqiniso ngombana umma nakasese khona naye uyakghona
             ukutlhogomela izinto ezitjhiywe yindodakwakhe nayileleko.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                         (2)

7.8       Isenzo sakaBongwe sokuhlela isifiso sakhe asaphila simveza amlingisi
          ohlakaniphileko, ofuna ukuqeda intwa emndeninakhe, onebonelo phambili
          nofuna bona izinto zakhe ziphathwe ngetjhejo nangendlela afisa ngayo lokha
          nakangasekho ephasini.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                         (2)

7.9       Ngicabanga bona umnqopho womtloli wokusitlolela inovela kukusifundisa
          ngeentjhijilo eziba khona nakufanele kwabiwe ilifa lelunga lomndeni
          elibhubhileko nanyana litjhiye lihlelile bona ilifa lalo labiwe bunjani.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                         (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                         Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  12                   DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

7.10      Isiphetho senovela le sizwakalisa ummoya wokudana ngombana sithola
          umlingisi onguMavela alila nasele abona bona indaba yesifiso sakayise
          iliqiniso/Umndeni kaMavela uyalila ngombana bewungakalindeli ukubona
          uMavela angomunye wabebi beenkomo zakaBongwe.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele ummoya
          wokudana ozwakaliswe esiphethweni.)                                             (2)

7.11      Ngicabanga bona sizokuba nomthelela omumbi ngombana bayokukhula
          banomcabango wokobana uyise usiphulamthetho, amathuba wokobana
          bamhloniphe azokuba mancani khulu/Nanyana sele aphumile ejele angeze
          babe nobudlelwano obuhle naye ngombana uzabe alahlekelwe sikhathi
          esinengi sokobana abanikele ithando nefundiso njengombelethi.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)

7.12      Umtloli uphumelele ukwakha ubudlelwano phakathi kwesihloko senovela le
          esithi; ‘Mbala Ngubaba’ namagama akhulunywa nguMavela esiphethweni
          senovela le athi; ‘Mbala ngubaba woke lo, ongibulele ngiphila’
          okusihlathululela bona khona akholwako bona mbala nguyise obophe ilifeli
          ngesifiso emagqwetheni.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)

7.13      Isenzo sakhesi simveza amumuntu ozicabangela yena yedwa/onehliziyo
          ede/onganelisekiko nofuna yoke into iphelele kuye/Umumuntu onganayo
          ihliziyo yokwabelana/nomarhamaru.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (1)

7.14      -   Umtloli wenovela le uphumelele ukusethulela uMavela njengomlingisi
              oyikutani ngombana umveze esethulweni sendaba anomraro aqelene
              nawo.                                                                       (1)
          -   Indaba nayiragela phambili uyavela kizo zoke iingaba zezakhiwana
              zenovela le, nguye oyemayemako afunana nesisombululo salomraro
              njengombana silindele bona umlingisi oyikutani enze.                        (1)
                                                                                          [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 13

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                     Downloaded from hlayiso.com             13                                                                        DBE/Novemba 2018
                                                               NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

 ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)

 UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana

 Iqhinga                             Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo               Ngokungakalingani
 OKUMUNYETHWEKO                          12–15                          9–11                           6–8                         4–5                          0–3
                               -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
 Ukuhlathululwa kwesihloko:    khulu: 14–15.                  -limpendulo pheze                 bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
 Ukungenelela kwesihloko       -Uhlathulule isihloko          ziyakhambelana nesihloko.         ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
 nokuzwisisa itheksthi.        ngokungeneleleko begodu        -lmibono esekelweko ikhona        kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                               uwathinte woke amaphuzu        kodwana ayikavezwa yoke           ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                               amayelana nomtlolo.            begodu ayikasekelwa               -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi           azikhambelani nombuzo.
 15 IMITLOMELO                 -Uphendule umbuzo kuhle:       njengombana bekulindelekile.      asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                               12–13                          -Kunobufakazi obutjengisa         akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                               -Uphendule ngendlela ehle.     bonyana umtlolo uwuzwisisile.     eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                               -Kunamaphuzu amanengi                                            -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       awanikeleko akakasekelwa.
                               asekelwe ngokunembako                                            eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.           -Umtlolo akawazi.
                               anqotjhiswe emtlolweni.
                               -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                               khulu.
 ISAKHIWO NELIMI                          8–10                             6–7                            4–5                        2–3                           0–1
                               -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi         -Isakhiwo asikathulwa       -Kulikhuni ukutjho bonyana
 Isakhiwo, ukwethulwa          Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.        ngefanelo.                  kukhulunywe ngokwanelisako
 komqondo.                     nesiphetho ezisezingeni        -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho          -Ukungakahlelwa kuhle       ngesihloko.
 Ilimi, iphimbo nesitayela     elihle khulu.                  kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana             ngikho okwenza              -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
 okusetjenziswe endabeni.      -Kunokuthuthuka                -lmibono ivezwe beyasekelwa       kwamaphuzu begodu          ukulandelana                kwesakhiwo nanyana
                               kwamaphuzu begodu              yezwakala.                        awulandeleki.              kwamaphuzu                  ukulandelana kwamaphuzu
                               azwakala kuhle.                -Ilimi, ukuzwakala                -Kuneemphoso               kungezwakali.               -Ilimi elisetjenzisweko
 10 IMITLOMELO                 -Ilimi, ukuzwakala             nokwethulwa kwamaphuzu            ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                               nokwethulwa kwamaphuzu         kuhle.                            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                               kuhle bekutjengisa ukutjhuja                                     kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                               kwengqondo.                                                      -Iingaba zakhiwe kuhle.    okunganembiko kwenza
                                                                                                                           umtlolo lo ungezwakali.

YELELA:     Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
            ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
 Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi-- (Tlola umtlomelo)

 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  14                   DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
Abalingisi babantu umtloli abasebenzisela ukuveza lokho akunqophileko
ngenovelakhe. Iimilo yindlela umuntu aziphethe ngayo ngesibumbeko nangezenzo
bese isifundo kuba ngilokho umtloli afuna bona sikwazi besikufunde ngomlingisi
othileko. Izenzo zizinto umuntu azenzako. Ukuze umtloli aphumelele ukwethula
isifundo asihlosileko ngenovelakhe kufanele athathe abalingisi bakhe abanikele iimilo
ezizokwenza bona siyelele iindlela ebaziphethe ngayo. Kilenovela sizokutjheja iimilo
nezenzo zabalingisi abafana noKholiwe, uZondani, uSipho nomphakathi weVlaklaagte
No. 2 ukobana basethulela ziphi iimfundo.

UKholiwe
Umtloli usethulele uKholiwe amntazana omuhle nokholwako. Lokho sikubona
ngezenzo ebezenziwa masokana agade afunda nawo nasonda naye zokobana
amlandelele ngomnqopho wokumsoma. UKholiwe ngendlela agade amuhle ngayo
bekenza bona amasokana amsomako azibulale nangabe akakawaqomi. Ekusonyweni
kwakhe, bekathumba ngokobana athandaze kuSomnini bona amuphe amandla
wokujamelana nakho koke okuza kuye. Uthanda ifundo, uhlakaniphile begodu uyazi
bona ufunani epilweni. Lokhu sikubona ngokuphumelela ebangeni lakhe letjhumi
nambili bekamukelwe eyunivesithi. Ukuragela kwakhe phambili ngefundo eVista
kusivezela bona uyithanda kangangani ifundo. Okhunye umtloli asivezele khona
ngoKholiwe kukuba nefihlo ngombana ufihle iqiniso nonobangela wokuhlongakala
kwakaZondani isikhathi eside.

Ngeemilo umtloli azinikele uKholiwe sithola bona zisethulela isifundo sokobana
ungakwenza koke okuhle nokuthandwa babantu kodwana kwaba nento ekuphethe
kumbi epilweni wangayikhulumi nomuntu, khulukhulu umuntu otjhade naye ungagcina
uthethe isiqunto esimbi nesizokurara abantu ebegade bathi bayakwazi. Phezu kwabo
boke ubuhle uKholiwe abenzileko enovelini le ekugcineni simthola azibulala
ngonobangela wokufihlela indodakwakhe uMuzi ngokuzibulala kwakaZondani.
Ngalokhu sithola isifundo sokobana nakunento ekuphethe kumbi, kuhle ukuvulela
omunye umuntu omthembako isifuba sakho khona uzakuba nokuthula ehliziyweni
nokobana ukuba nefihlo kungenza umuntu agcine sele enza izinto nofana into
engakalungi njengokuzibulala. Kungebangelo kufanele sizifundise ukuvulelana iimfuba
nabantu esibathembako.

UZondani
Umtloli usethulele uZondani kulisokana elikhuthalele ukusebenza, elizinikele kuZimu,
elinethando lamambala, elibhalelwa yifundo nelingakghoni ukukghodlhelela lokha
izinto nazingenzeki ngendlela afuna ngayo. Nasiyelela indlela umtloli asethulele ngayo
isimilo sakaZondani sithola bona umumuntu othandekako kodwana okumbi kukobana
ubhalelwa yifundo begodu akamukeli indlela izinto ezenzeka ngayo. Ukuzidumuza
kwakaZondani kumveza elinye ihlangothi abantu ebebangalazi ngaye naphezu kobana
gade aziwa njengomuntu ozilungeleko nothanda uZimu.

Isifundo umtloli asidlulisela sona ngomlingisi onguZondani ngesithi uZimu angeze
akupha koke okufunako, ufanele wamukele lokho akukhethele khona ngombana waba
nehliziyo yokufuna bona izinto zoke zenzeke ngendlela ofuna ngayo kulula bona
ungazibulala nangabe kuba khona okungenzeki ngendlela yakho. Sifunde bona
nanyana umuntu angabonakala athabile ebantwini kodwana angeze wazi bona udliwa
yini ngaphakathi kwakhe.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  15                   DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

Usipho
Umtloli usethulele uSipho amumuntu onobuntu, onamaqiniso, ofundileko
nowamukelako lokha izinto nazingakhambi ngendlela afuna ngayo. USipho wamukela
lokha uKholiwe nakamtjela bona angeze aphumelela ukuthandana naye. Esikhundleni
sokobana azonde uKholiwe simthola amthanda bekamsekela lokha izinto
nazingamkhambeli kuhle. USipho nguye owayokutjela uKholiwe bona abaleke
ngombana umalumakhe kaZondani uyeza uzombulala.
Ngokusebenzisa uSipho umtloli ufuna ukusidlulisela isifundo esithi ukuthanda umuntu
akusikutjhada naye kwaphela kodwana ningathandana ngokuba bangani nje
kwaphela, nisekelane benikhuthazane epilweni. Okhunye esikufunda ezenzweni
zakaSipho kukobana nawumumuntu wazela omunye umuntu ifihlo ethileko, zifundise
ukuyibulunga ube nesifuba begodu ungahluleli loyo omazelako.
Umphakathi weVlaklaagte No. 2
Umphakathi weVlaklaagte No. 2 umphakathi omsinya ukuthatha isiqunto sokwahlulela
omunye umuntu ungakafunisisi ngobuqiniso bendaba. Lokho sikubone ngokobana
babhebhethise amala nabonakala akhulunywa malunga wesondo ngokobana
uZondani uzibulele ngebanga lakaKholiwe. Nalabo ebebathi babangani bakhe
babonakala bamjikela ngemva kokusolelwa bona unesandla ekuzibulaleni
kwakaZondani.
Ngokusetjenziswa kwezenzo zomphakathi lo umtloli usidlulisela isifundo sokobana
nasibabantu siphila emphakathini asingahluleli abanye abantu ngezinto
esinganabuqiniso bazo ngombana lokho kungenza umuntu omsolwa lo agcine sele
azibona umlandu naye nala angakoni khona bekagcine azibulele.
Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyabonakala bona umtloli uphumelele ukusithulela
iimfundo ebekazihlosile ngokusebenzisa umlingisi ngamunye kabangehlaba.
(Nanyana ngiyiphi ihlathululo ezwakalako izakwamukelwa.)                                  [25]
UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana
9.1       'Fundisa umntwana ngendlela okuzakuthi nalokha sele akhulile akhambe
          kiyo.'                                                                          (1)
9.2       Igama lesikolo yiMbalenhle High School.                                         (1)
          Sisendaweni yeVlaklaagte No. 2.                                                 (1)
9.3       Yifihlo yokobana yena nakasakhulako kwaba nesokana elizibulalako
          ngesibanga sakhe ngombana angafuni ukwamukela ithando lalo.                     (1)
9.4       -   Kokuthoma umtloli wenze bona uKholiwe alemuke amatshwayo
              wokukhula akuBusisiwe umntwanakhe bese uzikhumbula yena asese
              mntazana okhulako nesitjhijilo abanaso sokobana isokana lizibulale
              ngebanga lakhe.                                                             (1)
          -   Kwesibili umtloli wenze bona itjumayelo kamfundisi ivuselele isilonda
              sefihlo kuKholiwe, okuyinto eyenza bona asale aphatheke kumbi khulu
              ngokufihlela umndenakhe iqiniso.                                            (1)
9.5       Incwadi eyatlolwa nguKholiwe beyazisa uMuzi bona kunefihlo angayaziko
          ngaye emayelana noZondani.                                                      (2)
9.6       UMuzi uvezwe amumuntu othulileko nasiqala indlela aziphatha ngayo
          esikolweni afundisa kiso ngombana kuthiwa ukhuluma nakufaneleko begodu
          nge-ofisini lakhe kunomtlolo omkhulu ebodeni otlolwe bona uZimu amsize
          ahlale athulile.                                                                (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  16                    DBE/Novemba 2018
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

9.7       -  Ngicabanga bona bekangahlala phasi nendodakhe ayihlathululele koke
             okwenzekako khona azakufumana ukuthula emmoyenakhe.                            (1)
          - Ngicabanga bona bekangabawa uSipho bona ahlathululele uMuzi koke
             okwenzekako okuphathelene noZondani.
          - Ngicabanga bona bekangakhuluma nomamMfundisi esondweni amvulele
             isifuba ngakho koke okumtshwenyako.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana aveze
          amaphuzu AMABILI.)                                                                (1)
9.8       C/Kuqakathekile ukukhuluma nakunento ekutshwenyako epilweni.                      (2)
9.9       Ipilo ebeyiphilwa nguKholiwe nekolwakhe yobuKrestu azikhambelani
          ngombana bekakghona ukufundisa abentwabakhe ifundiso ehle ekhambelana
          nekolo yobuKrestu kanti yena ngakelinye ihlangothi uphila ipilo eneemfihlo
          nokwamenza agcine sele azikhupha umphefumulo nakho okuyinto
          engakhambelani nemithetho yobuKrestu.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                 (2)
9.10      Irarano elivela ngaphambi kobana uKholiwe azibulale lirarano langaphakathi
          ngombana uKholiwe simuzwa azisola yena ngokwakhe ngokobana ufihlele
          uMuzi iqiniso lokobana uZondani wazibulala ngebanga lakhe/Lirarano
          langaphakathi ngombana uKholiwe uzwakalisa ukuzisola okukhulu
          nasimuzwa azibiza ngombulali nangomloyi ngombana ikolwakhe iphikisana
          nesenzo sakhesi.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                 (2)
9.11      Umntwana kaKholiwe omntazana angazifumana atlhoga umuntu
          ongamsekela, akhulume naye bekamyale nasele ahlangabezana nezinye
          iintjhijilo zokukhula ezizokutlhoga isizo lomuntu ongumma.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                 (2)
9.12      Umtloli uphumelele ekusebenziseni iqhinga lokuthiya umlingisi oyikutani ibizo
          elithi, ‘uKholiwe’ ngombana vele umlingisi lo uvezwe amumuntu olikholwa
          enovelini le nasiqalisisa izenzo zakhe.                                           (2)
9.13      -  Isenzo sakaSarah sokubetha uKholiwe lokha nakamthola asingathwe
             nguSipho silungile ngombana akukafaneli bona umuntu wembaji,
             khulukhulu otjhadileko asingathane nomuntu wengubo ngendlela
             ebebasingathene ngayo.
          - Isenzo sakaSarah sokubetha uKholiwe lokha nakamthola asingathwe
             nguSipho asikalungi ngombana bekufanele ahlale nabo phasi ababuze
             bona kwenzanjani/Bekafanele ababawe bona bamhlathululele bona yini
             umraro njengombana uKholiwe bekalila nje.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                 (2)
9.14      Isehlakalwesi sizwakalisa ummoya wokudana, uMuzi udaniswe kukuzibulala
          komkakhe nekuyinto egade angakalindeli bona angayenza/Isehlakalwesi
          sizwakalisa ummoya wokudana ngombana ukubhubha kwakaKholiwe
          ngalendlela kutjhiya uMuzi nehliziyo ebuhlungu nesithombe esimbi angeze
          asilibala ipilwakhe yoke/Isehlakalwesi sizwakalisa ummoya wokudana
          ngombana sitjhiya uMuzi nemibuzo eminengi yokobana uzibulaleleni
          uKholiwe nofana ingabe kunento embi amenze yona abhalelwe kukumtjela
          na.                                                                               (1)
                                                                                            [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2018-final-memo/66b8ad3a-eda8-42ea-8908-7c74059cd11c) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2018-final-memo/e714b239-5473-467b-b28b-f371f1f4f6c1) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2018-memo/f02c64bd-b266-456e-819d-d06919b18d5b) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2018-memo/aa4fee04-fb5a-4e96-b387-d4831e409961) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2023-mg/c5c0465e-5e4b-447c-a78d-5dc101ca36e5) — isiNdebele HL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2022-mg/518e5679-808e-459d-bfd2-fd32f16bfcf9) — isiNdebele HL · Memo · 2022 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
