# isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2018 Question Paper

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2018, 32 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2018/fd0fa60f-a8e2-4c45-aaed-afaca014decf
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Question paper
- Year: 2018
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 32

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2018 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2018/fd0fa60f-a8e2-4c45-aaed-afaca014decf)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2018 · isindebele. Question paper, 32 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2018-final-memo/2fb380b3-a319-4eff-ad0e-0e0513d343af) — Memo · 2018 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                          NATIONAL
                                     SENIOR CERTIFICATE

                                          IGREYIDI 12

                             ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                      IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                          NOVEMBA 2018

IMITLOMELO: 80

ISIKHATHI: Ama-iri ama-2½

                                    Iphepheli linamakhasi ama-32.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   2                        DBE/Novemba 2018
                                                  NSC

YELELA

1.        Umfundi kufanele afunde ikhaseli ngokukhulu ukuyelela ngaphambi kobana
          aphendule imibuzo.

2.        Ungalingi ufunde iphepha lemibuzo loke. Qala ikhasi lokumunyethweko
          elisekhasini elilandelako bese utshwaya iinomboro zemibuzo ebuzweko
          ngeencwadi ozifunde kilomnyaka. Ngemva kwalapho, funda imibuzo bese
          ukhetha leyo ofisa ukuyiphendula.

3.        Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU:

          ISIGABA A:        Iinkondlo                         (30)
          ISIGABA B:        Inovela/Ubukghwari bomlomo        (25)
          ISIGABA C:        Umdlalo/Idrama                    (25)

4.        Landela imilayo esekuthomeni kwesinye nesinye isigaba ngokuyelela.

5.        Phendula IMIBUZO EMIHLANU seyiyoke:

          EMITHATHU KUSIGABA A
          MUNYE KUSIGABA B
          NAMUNYE KUSIGABA C

6.        Sebenzisa irherho         lokuzihlola   ukuqinisekisa   bonyana   yoke   imibuzo
          uyiphendulile.

7.        Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe
          ngayo ephepheni lemibuzo.

8.        Thoma ESINYE NESINYE isigaba ekhasini ELITJHA.

9.        Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:

          ISIGABA A:        Pheze imizuzu ema-40
          ISIGABA B:        Pheze imizuzu ema-55
          ISIGABA C:        Pheze imizuzu ema-55

10.       Tlola ngesandla esihle nesibonakalako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            3                        DBE/Novemba 2018
                                           NSC

IKHASI LOKUMUNYETHWEKO
Ikhaseli lizokwenza kobana abafundi bakhethe imibuzo abafuna ukuphendula ngayo
ngaphandle kobana bafunde iphepha loke.
ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibonweko: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo EMIBILI.
      INOMBORO YOMBUZO                    UMBUZO                 IMITLOMELO       IKHASI
1. 'Ibala Ngelakho'                     Umbuzo omude                  10             5
2.   'Ngenameva Mntwanami'            Umbuzo onemibuzo emifitjhani     10               6
3.   'Sahlulwa Kuphandlululana'       Umbuzo onemibuzo emifitjhani     10               7
4.   'Thando'                         Umbuzo onemibuzo emifitjhani     10               8
                                           KANYE
Ikondlo engakabonwa: Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo.
5. 'Kufa'                           Umbuzo onemibuzo emifitjhani       10           10
*YELELA:        Phendula umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE
                ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI
                ESIGABENI C nofana nawukhethe umbuzo OMUDE ESIGABENI C qinisekisa bona
                ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI ESIGABENI B.
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
INOVELA: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenovela efundiweko.
6. Mbala Ngubaba                     Umbuzo omude                      25           11
7.   Mbala Ngubaba                    Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           11
8.   UKholiwe                               Umbuzo omude               25           14
9.   UKholiwe                         Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           14
10. UBonakele                               Umbuzo omude               25           17
11. UBonakele                         Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           17

UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yobukghwari bomlomo
efundiweko.
12. 'Umoya omumbi'              Umbuzo omude           25         20
13. 'Isinghonghoyilo sezinja' KANYE   Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           20
    'KwaMhlanga'                                                                    22
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
Phendula umbuzo MUNYE encwadini yomdlalo ofundweko.
14. Ibhudango Lami                     Umbuzo omude                    25           24
15. Ibhudango Lami                    Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           24
16. Umbango KaNzunza NoManala               Umbuzo omude               25           27
17. Umbango KaNzunza NoManala         Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           27
18. Ifindo                                  Umbuzo omude               25           30
19. Ifindo                            Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           30

YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye
        NOWODWA umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula
        imibuzo EMIBILI emide nofana EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2               4                      DBE/Novemba 2018
                                              NSC

IRHELO LOKUQINISEKISA

Tlola itshwayo (√) erhelweni lokuqinisekisa elilandelako ukuhlola bona uphendule yoke
imibuzo elindelekileko.

             ISIGABA                IINOMBORO        INANI LEMIBUZO     TLOLA ITSHWAYO
                                     ZEMIBUZO       EZOKUPHENDULWA        EMBUZWENI
                                                                        OWUKHETHILEKO
 A: IINKONDLO                          1–4                 2
     (Iinkondlo zibonweko)
 A: IKONDLO                             5                  1
     (Ikondlo engakabonwa)
 B: INOVELA/UBUKGHWARI                6–13                 1
    BOMLOMO (Umbuzo
    omude NANYANA
    umbuzo onemibuzo
    emifitjhani)
 C: UMDLALO/IDRAMA                    14–19                1
    (Umbuzo omude
    NANYANA umbuzo
    onemibuzo emifitjhani)

 YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA
         umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
         emide nofana EMIBILI emifitjhani yodwa.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              5                  DBE/Novemba 2018
                                             NSC

ISIGABA A: IINKONDLO

Iinkondlo ezibonweko (Umbuzo woku-1 ukuya embuzweni wesi-4): Phendula imibuzo
EMIBILI kwaphela.

Ikondlo engakabonwa (Umbuzo wesi-5): UKATELELEKILE ukuphendula umbuzo lo.

UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula umbuzo olandelako.

IBALA NGELAKHO – TN Mahamba

1         Kwayi, kwayi, uyaphi?
2         Uyaphi thina silele?
3         Nawuphulwa lijamo
4         Lizakuphula belikubeke phasi.
5         Zikhalime lingakafiphali,
6         Wenzele ingomuso lakho,
7         Kazi amalwele ayakghophola.

8         Abantu abakufihleli:
9         'Umuhle mntwanomuntu'
10        Batjho babe limu linye,
11        Uziqale esibonibonini ube lihlo linye nabo.
12        Usuke uzibethe isifuba.
13        Usuke uhlahlathe, udurhe nommango.

14        Kubayini nabakufunako bangakutholi?
15        Uphunyurh' elimin' elimnandi neliloliweko.
16        Zibuze bamsila nje badoswa yini?
17        Bafika bakukhohlise ngento yinye,
18        Abanye beza bazi bona unguthathekile,
19        Bathi bangagolintethe babone abeze ngayo.

20        Feza okuzokuphumelelis' epilweni,
21        Zikhakhazise ngebala uSomnini akuphe lona,
22        Ibala ngelakho, iba nomona ngalo.
23        Uzabe uzenzela wena.
24        Zithande, zivikele ingomuso likulindile.

Tlola ummongondaba wekondlo le, dzubhula bewuhlathulule amagama asetjenziswe
yimbongi ukuveza tjhatjhalazi lowo mmongondaba. Ipendulwakho ayiveze isingeniso
esihlathulula ummongondaba wekondlo nekhethomagama, emzimbeni dzubhula
bewuhlathulule amagama/imitjho ekhethwe yimbongi ukuzwakalisa tjhatjhalazi lowo
mmongondaba bese esiphethweni usonge indabakho ngokuveza umbonwakho
ngokuphumelela kwembongi ekuvezeni ummongondaba wekondlo le. Amagama
ozowasebenzisa awabe li-190–240.                                                    [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                         Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              6                     DBE/Novemba 2018
                                             NSC

UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

NGENAMEVA MNTWANAMI – TN Mahamba

1         Kubayini ulihlongandlebe?
2         Nakukukhalima sengidiniwe,
3         Nakukudosa ngendlebe sengidiniwe.
4         Ngikhalime kwatjha ilizwi,
5         Nakukungizwa do!
6         Kufana nokukghadlha ilitj' edwaleni.

7         Ngikhumbula mhlazan' ubelethwako,
8         Ngathaba kwesana elincani,
9         Ngisithi ngibeleth' ingomuso lami,'
10        Ngatjhwiswa kungazi,
11        Ngatjhwiswa yinjabulo,
12        Kwanjesi ngidanile.

13        Ngilala ngingakalali,
14        Ngilala ngiphenduka,
15        Nginande ngivuka ngilunguze efesidereni.
16        Ngizibuza bona ingabe uphephile na lapha ukhona?
17        Iinyembez' zizal' amehlo.
18        Umsamel' ubemanzi tepu!

19        Khes' ube nendlebe,
20        Khes' ube yimvu ehle,
21        Khes' uthath' iiyelelis' ezihle,
22        Khes' ube mntwan' onehlonipho,
23        Ulahl' indlel' oyikhambako le
24        Inameva mntwanami.

2.1       Tlola isenzo ESISODWA imbongi ethi idinwe kusenza emntwaneni ekhuluma
          ngaye ekondlweni engehla le.                                                 (1)

2.2       Tlola umhlobo wesithombengqondo osetjenziswe yimbongi emudeni wesi-5
          wekondlo le.                                                                 (1)

2.3       Rhunyeza ngomuda OWODWA umqondo omunyethwe yindima yesibili
          yekondlo engehla le.                                                         (2)

2.4       Ingabe imbongi izama ukusitjelani ngomuda we-13 wekondlo le?                 (2)

2.5       Hlathulula  ummoya      ozwakaliswa  yimbongi      ekondlweni   engehla.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                         (2)

2.6       Tshwaya ngokuphumelela kwembongi ukusebenzisa isithombengqondo
          endimeni yamaswaphela yekondlo le.                                           (2)
                                                                                       [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              7                     DBE/Novemba 2018
                                             NSC

UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
SAHLULWA KUPHANDLULULANA –TN Mahamba
1         Mnganami!
2         Besingaphundwa lilitho,
3         Koke lapho bekunobumnandi besitholakala,
4         Iinkoloyi besaz' imihlobohlobo,
5         Epumalanga netjonalanga sibuya khona,
6         Zamarhugu besizazi zoke.
7         Nakusikolo sasibona kumkhwekazi,
8         Sabalisa bavukela ngejinifomu,
9         Babhebhul' iincwadi banqophe kwaNolwazi
10        Thina siziinini zamarhugu
11        Sithi mzala eendakamizweni.
12        Emabhetjhini nemaphathini singatshwili,
13        Besaziwa mazombe,
14        Besidoselana ebumnyameni bobudlhadlha,
15        Nakukuvusana nokukhalimana do!
16        Bekulele kukunye nangabe bekukubili bekuzakuvusana,
17        Nalitjhingako, kithi beliphuma,
18        Nabathi, kwaNolwazi silikhombe libaba,
19        Besiphandlwe yikungu,
20        Ithe ingembuk' emehlweni,
21        Isikhathi besele sidliwe yinja,
22        Ezandleni sidududu,
23        Ipil' isitjhiye emva,
24        Ihloko seyithelwe ngepuphu.
25        Sesilil' ezimathosi,
26        Sesilila ngongathana,
27        Isikhathi azange sibe nesirhawu kithi,
28        Sithe, azilime ziy' etjeni
29        Sihluwe kuphandlululana mnganami.
3.1       Tlola ubukondlo obusetjenziswe yimbongi emudeni wesi-5 wekondlo engehla.      (1)
3.2       Buyelela utlole umuda ongenzasi lo kodwana ujamiselele igama elithalelwe
          kiwo ngelimqondofana nalo.
          'Thina siziinini zamarhugu'                                                   (1)
3.3       Rhunyeza ngephuzu ELILODWA ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondweni
          le.                                                                           (2)
3.4       Ingabe ukusetjenziswa kwamagama athi, 'Sabalisa bavukela ngejinifomu'
          emudeni wobu-8 wekondlo engehla le kukuthinta njani ukuzwisisa kwakho
          okutjhiwo yimbongi?                                                           (2)
3.5       Hlathulula okunqotjhwe yimbongi ngomuda wama-28 wekondlo engehla le.          (2)
3.6       Ingabe uyayizwela imbongi ngalokhu elila ngakho ekondlweni le nofana
          awuyizweli? Sekela isiqunto osithathako.                                      (2)
                                                                                        [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             8                 DBE/Novemba 2018
                                            NSC

UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

THANDO – TN Mahamba

1         Ithando kukudla kwehliziyo,
2         Mummoya omnanjana,
3         Ummoya opholileko,
4         Werobhelela elimnandi tle!

5         Ngitjhwile ngathi: 'Ngiyakuthanda'
6         Ngitjhwiswa ngilokhu engikuzwako,
7         Lokhu okungitjhisa ngaphakathi kimi,
8         Lokhu okwenza ihliziyo yami
9         Ipharupharume khudlwana.

10        Angikatjhwiswa yikanuko,
11        Angikatjhwiswa ngilokhu onakho,
12        Angikatjhwiswa kulapho uphuma khona,
13        Ngitjhwiswa ngilokhu ongikho,
14        Ngendlela oziphethe ngayo,
15        Kungenze ngazala ithando,
16        Lazala laphuphuma ngawe.

17        Ngiyathemba angikoni
18        Ngokukubikela bona ngiyakuthanda?
19        Uthandwe yihliziyo yami,
20        Ikuthande yakuthandisisa,
21        Yaba nomthandela wasafuthi.

22        Ilihlo lasoloko lithe njo! Kuwe
23        Lithabela ukukubona,
24        Lithabela ukukubona uhleka.
25        Uhleka ihloko yami ihlangane,
26        Uzibumbe kufane.

27        Iindlebe zami zilalele,
28        Zithabela ukuzwa ilizwi lakho,
29        Engqondweni kuhlezi isithombe sakho,
30        Singibhalelisa ukucabanga.
31        Ngikuthanda ukukuthanda,
32        Ihliziyo yami ngufakazi wakho koke.

4.1       Tlola ngamaphuzu AMABILI indlela imbongi ehlathulula ngayo ithando
          ekondlweni engehla.                                                     (2)

4.2       Rhunyeza ngomuda OWODWA ummongo omunyethwe yindima yesi-3
          yekondlo le.                                                            (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                       Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           9                         DBE/Novemba 2018
                                          NSC

4.3       Dzubhula umuda osetjenziswe ekondlweni engehla ohlathulula bona imbongi
          nayibona umuntu ekhuluma ngaye lo athabile iba kwanga ihlokwayo
          ayisathathi.                                                                   (1)

4.4       Ingabe ukusetjenziswa komuda we-17 ukuya kewe-18 wekondlo engehla le
          kusivezela muphi umqondo ngehlangothini lembongi?                              (2)

4.5       Ngokuzwisisa indlela imbongi ekhuluma ngayo ekondlweni le ucabanga bona
          sele iqonyiwe nofana isazibawela ithando emuntwini ekhuluma ngaye lo?
          Sekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.                                 (2)

4.6       Ngokubona kwakho ungathi kuyinto efaneleko nofana engakafaneli bona
          imbongi izinikele ethandweni ngendlela ezwakala izinikele ngayo ekondlweni
          engehla le? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.                     (2)
                                                                                         [10]

                                        KANYE

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              10                  DBE/Novemba 2018
                                             NSC

IKONDLO ENGAKABONWA: (UKATELELEKILE UKUPHENDULA UMBUZO LO)
UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
KUFA – TM Mthimunye
1         Awunanhloni kufa,
2         Awunasirhawu kufa,
3         Uginy' iinhlobo,
4         Udl' esibathandako.
5         Maye! Kufa unesihlungu,
6         Uthini ngabasele babodwa?
7         Uthini ngabangakwazi ukuzenzela?
8         Unesihlungu kufa.
9         Iinyembez' ezingaka,
10        Isilil' esingaka,
11        Abentwabekosi ababodwaba bona,
12        Umumbi kufa.
13        Ungen' emzini kuthatjiwe,
14        Uphume kunesilond' esingapholiko,
15        Angeze wakhohlweka,
16        Ubuyaphi nesihlungu esingaka.
17        Kufa uwuphosil' umkhonto,
18        Baneng' abahlabekileko,
19        Banengi bamehl' azel' iinyembezi
20        Ngebanga lakho kufa.
21        Utjhiy' abangakafaneli,
22        Uthath' abangakafaneli,
23        Awesabi kufa
24        Wasivelelaph' umumbi kangaka?
25        Nawe ngeliny' ilanga uzokufa.
5.1       Dzubhula amalunga asetjenziswe yimbongi endimeni yoku-1 yekondlo le
          abumba ivumelwano-thoma.                                                   (1)
5.2       Rhunyeza ngomuda OWODWA umqondo omunyethwe yindima yoku-1
          yekondlo engehla.                                                          (2)
5.3       Dzubhula umuda osetjenziswe ekondlweni engehla onehlathululo yokobana
          ukufa akunandaba nokobana kutjhiya iintandani, abahlolokazi nabafelwa.     (1)
5.4       Ingabe ukusetjenziswa kwemida ukusuka kewama-21 ukuya kewama-22
          kusivezela muphi umqondo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.             (2)
5.5       Hlathulula ngomuda OWODWA ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni
          le.                                                                        (2)
5.6       Coca ngokuphumelela kwembongi ukusebenzisa isithombengqondo
          sesenzasamuntu ukuveza tjhatjhalazi ummongondaba ewuhlosileko
          ngekondlo le.                                                              (2)
                                                                                     [10]
                                                     IMITLOMELO YESIGABA A:          30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                          Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          11                         DBE/Novemba 2018
                                         NSC

ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO

YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
        OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
        umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI emdlalweni.

                                          NOFANA

             Nawukhethe imibuzo enemibuzo EMIFITJHANI enovelini nanyana
             ebukghwarini bomlomo qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE
             emdlalweni. Kilesisigaba kuneencwadi EZINTATHU zamanovela: MBALA
             NGUBABA, UKHOLIWE NOBONAKELE. Khetha incwadi EYODWA
             uphendule ngayo umbuzo OWODWA.

UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Abatloli bamanovela basebenzisa abalingisi abahlukahlukeneko (ngokweemilo
nangokwezenzo zabo) ukusethulela iimfundo ezihlukahlukeneko. Akhe uhlathulule
isifundo esisivezelwa mtloli ngomlingisi ngamunye kabalandelako (uMavela,
umufi uBongwe, uGotjiwe noSkhosana) enovelini le. I-eseyakho esingenisweni
ayihlathulule bona yini abalingisi, isimilo, izenzo nesifundo. Emzimbeni veza bona
abalingisaba bethulwe baneemilo nezenzo ezinjani nokobana sifundeni ngezenzo
neemilo zabezo bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ekusebenziseni
iimilo nezenzo zabalingisi ukusethulela isifundo asihlosileko ngomlingisi ngamunye.
Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                 [25]

UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI A

Uthe asangena ngomnyango uSkhosana waje ambona. 'Ummoya phasi Bongwe.
Ngikubona usangena nje bona uphakamile.' Kutjho uSkhosana ambizela ngahlanye.
Angawuvuli wakhe umlomo uMavela. Alandele uJali lapha ambizela ngakhona. Mbala
basuke hlangana nenengi bangene ngakwelinye ikamurwana. 'Ungithusile Bongwe
ngendlela ongene ngayo. Ngibe makhaza imbala. Nokho ngiyathaba ngombana 5
ingasuthi awusinjengobana ngikuyelelile. Kghani nginamala?' Kubuza uSkhosana
amakhaza vele. Anikine ihloko uMavela. 'Nakancani ungalingi utshanye Jali. Ungalingi.
Yinto bani ongenza yona le? Sigcinene nini sinawe? Singathi sihlangene sibambisene
ngento ekulu nengenisa imali kangaka, wena ulinge ukuyona? Skhosana khafula.
Phela soke isibaya sami seenkomo siphelele la kuwe. Wathi khesijame kuphele 10
inyanga ephezulu. Ngajama. Inyanga leyo iphele kwabe kwathwasa etja. Solo
ngijamile. Ngisese nomunye umhlambi weenkomo, izimvu neembuzi osasele
eMadlangeni wena ungonyamaleleko. Amapholisa wendlela kade atjhida endleleni
yethu. Awuzi uzongitjela bona ubanjwe yini, uhlezi wamukela imali yodwa. Khuyini
lokhu?' kubuza uMavela selabonile bona kuyehlela.                                     15

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           12                            DBE/Novemba 2018
                                          NSC

IJali lithome ngokuzibona umlandu labetha uncancabe. Lokho ngikho okwenza
uMavela bona azazele bona esimlandu ngisiphi. USkhosana abone bona uzidosele
amanzi ngeforo. Msinyazana athi khutjhu. Asibone ngelinye ilihlo isenzo nelaka
lakaMavela. 'Bongwe ngibona kwangathi ungenza isela wena. Ngifuna ungazi-ke
namhlanjesi bona angisiyo into ocabanga bona ngingiyo. Angebi amandla wenye 20
indoda mina. Nawucabanga bona ngizokugebenga ngeenkonyana zakhwezi
ezingiqedela utjani beenkomo zami ngale eplasini, asihlukane bamkhulu. Butha yoke
imigulerhana yeenkomo zakho leya, ubone enganatjani.' Kulwa uSkhosana ngokubona
bona kwangasuthi uzingenisele ngeenkhukhula, ngokuba nobuntu kwakhe.

'Qala la muntu! Nasi imali esele ngiyenzile ngeenkomo zakho,' ayikhuphe ayiphare 25
phambi kwakaMavela. Ibophe kumswakwaBongwe. Athule. NoSkhosana athule. Kuthi
ngemva kwesikhatjhana uMavela ayithathe imali leyo ayibuyisele kuSkhosana
acabange bona mhlamunye uyazonela la kuSkhosana. USkhosana nakakghona
ukumtjengisa imali engaka kutjho bona akamdlelezeli. Kuyasebenzeka. Yinengi imali
abazoyenza. Phela bekangathembi uMavela. Bekacabanga bona uSkhosana selayidle 30
yoke imali yeenkomo zakhe. Manje nakakghona ukumvezela isifofo esingaka semali
kutjho bona uyathembeka. Yindoda. Into nje embi ngilokhu ukuhlala angasazomhlola
lapha amtjhiya khona.

Liphandlwa liqalile Jali angilwi ngiyabuza nje. Ngibawa ungayithathi ngamawala
ikulumo yami. Ngizimisele khulu ukusebenzisana nawe njengombana sezwana. 35
Angekhe bengithome ngithi asihlukane. Okungiphetheko nje kunye, kukobana
asinonde sihlala sibone bona lebhizinisi yeenkomo isikhambela njani. Phela ungalibali
Jali bona kusasele umhlambi le ekhaya.
                                                                            [Ikhasi 85–87]

7.1       Tlola ibizo lendawo lapho uSkhosana ahlalisa khona uMavela kwesikhatjhana
          nabazakusuka naye eMadlangeni.                                                      (1)

7.2       Tlola umhlobo werarano ovezwe esiqetjhaneni esingehla bese usekela
          ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                                                     (2)

7.3       Tlola bona ubujamo bezeenthuthi beMadlangeni busitjelani ngehlangothini
          lesizinda sendawo le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                          (2)

7.4       Tlola okufanako phakathi kwakaMhlekwa noHleziphi ekungikho okubenza
          bahluke kunomnakwabo uMavela. Ipendulo ayibe liphuzu ELILODWA.                      (1)

7.5       Rhunyeza ngephuzu ELILODWA okummongondaba wenovela le.                              (2)
7.6       Ngokurhunyezweko tlola okwaba sisusa serarano esaba khona phakathi
          kwakaMavela noHleziphi lokha uHleziphi nakazakuphetha ngokulila.                    (2)

7.7       Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
          bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILOLDWA.

          Lokha unomzana nakabhubhako           zoke   izinto   azitjhiyileko   kufanele
          zitlhogonyelwe yindodanakhe ekulu.                                                  (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           13                        DBE/Novemba 2018
                                          NSC

7.8       Ucabanga bona isenzo sakaBongwe sokuhlela isifiso sakhe asaphila simveza
          amlingisi onjani? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                        (2)

7.9       Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli ngokusitlolela inovela yesihloko
          esithi, 'Mbala Ngubaba?' Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                 (2)

7.10      Hlathulula bona isiphetho senovela le sizwakalisa ummoya onjani
          ngokuqalisa esehlakalweni sokubotjhwa kwakaMavela. Ipendulo ayibe
          liphuzu ELILODWA.                                                             (2)

7.11      Ucabanga bona isenzo sokobana abentwana bakaMavela, uFikile
          banoSizakele, babone uyise avalelwa mapholisa sizakuba namuphi umthelela
          emaphilwenabo? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                         (2)

7.12      Coca ngokuphumelela komtloli ekwakheni ubudlelwano phakathi kwesihloko
          senovela ethi, 'Mbala ngubaba' nesehlakalo esenzeka esiphethweni senovela
          le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                      (2)

7.13      Tshwaya ngelihlo elibukhali isenzo sakaMavela sokweba iinkomo zakwabo
          zoke angacabangeli abanye abentwana bakwabo bona simveza amumuntu
          onjani. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                  (1)

7.14      Coca wenabe ngokuphumelela komtloli ekusethuleleni umlingisi oyikutani
          wenovela le. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI.                              (2)
                                                                                        [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           14                          DBE/Novemba 2018
                                          NSC

UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)

UKHOLIWE – N Skosana

Abatloli bamanovela basebenzisa abalingisi abahlukahlukeneko (ngokweemilo
nangokwezenzo zabo) ukusethulela iimfundo ezihlukahlukeneko. Akhe uhlathulule
isifundo esisivezelwa mtloli ngomlingisi ngamunye kabalandelako (uKholiwe,
uZondani, uSipho nomphakathi weVlaaklagte no. 2) enovelini le. I-eseyakho
esingenisweni ayihlathulule bona yini abalingisi, isimilo, izenzo nesifundo. Emzimbeni
veza bona abalingisaba bethulwe baneemilo nezenzo ezinjani nokobana sifundeni
ngezenzo neemilo zabezo bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli
ekusebenziseni iimilo nezenzo zabalingisi ukusethulela isifundo asihlosileko
ngomlingisi ngamunye. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                             [25]

UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UKHOLIWE – N Skosana
Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI B
Umfundisi gade akhulumela phezu kwesihloko esithi, 'FUNDISA UMNTWANA
NGENDLELA OKUZAKUTHI NALOKHA SELE AKHULILE AKHAMBE KIYO'.
Wakhuluma umfundisi agandelela amezwi athi, 'Abentwana namhlanjesi baphila ipilo
embi ngombana akhange bayithole ifundiso ehle basese bancani. Abentwana kufanele
nibatjele amaqiniso akhako,', kuzakuthi nalokha nasele bakhulile batjho bathi, 5
'Nanyana namhlanjesi sesinje kodwana wasitjela umma namkha wasitjela ubaba bona
siphile bunje'. Atjho atjengise nangezandla umfundisi. UMnguni yamrara itjumayelo le.
Phela urareka nje umkakhe naye ngayizolo gade akhuluma indaba yokobana
abentwana kufanele batjelwe amaqiniso. UMnguni wathi nakaqala umkakhe wamthola
aphetheke kumbi khulu.                                                                10
Ukholiwe nakufikwa ekhaya wacoca nabentwabakhe, wabatjela bona baziphathe
kuhle. UBusiswe wambuza bona yena waye gade enzani abesana nabamtshwenyako.
Gade abaleka namtjhana abathuka? Lo kwaba mbuzo obudisi khulu. Phela bayabuza
abentwana. Batjhaphuluke tle. Wabatjela uKholiwe ipilo ekufanele bayiphile
nangendlela yena akhula ngayo. Nanyana akhuluma kangaka uKholiwe kodwana 15
iqiniso kukobana wafihla okhunye. Lokho phela kwatjengiswa kukobana nangemva
kokuyala abentwabakhe, akhenge atjhaphuluke.
Ukungatjhaphuluki kwakhe kwatjengisa bona kukhona okumdlako. Amezwi aphetha
ngawo athi, 'Bentwabami, niziveze nithembekile ephasini. Nanyana abantu
banganikhuluma kumbi, ngiyanitjela ngithi nanyana banithomelela ngamala 20
ningatshwenyeki ngombana iqiniso lizabe livele. Ukuthi livela ngemva kwesikhathi
esingangani akutshwenyi.' Abentwana bona nanyana bebalalela kodwana akhange
unina atjho bona ukususelaphi lokho akutjhoko. Nokho bafela ngaphakathi. UBusisiwe
asikime abalethele ikofi. Phela ikofi iyathandwa emzini lo, litjhisa namkha limakhaza.
Nanyana uKholiwe wazizwa atjhaphulukile ngemva kokucoca nabentwabakhe 25
kodwana isazelo sasimudla, simudla nje phela utjhiye imirabhu. Utshwenyeka nje
utshwenywa ngiyo imirabhu ayitjhiyileko. Akhambe amalanga, kwakungathi elinye
nelinye ilanga naliyokutjhinga lalithatha isiqetjhana emzimbeni kaKholiwe.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            15                         DBE/Novemba 2018
                                           NSC

Waphela umkaMnguni, wasala angangelithi. Ukonda kwakaKholi kwatshwenya uMuzi.
Kwakuthi nanyana bazihlalele umuzwe sele asithi, 'Kodwana sthandwa sami 30
nawufihlela mina bona utshwenywa yini nje, angazi nanyana sele kukhona umuntu
ongcono kunami omtjela woke amatshwenyekwakho. Nangabe ukhona Kholi wami,
ngibawa bona ungitjele bona ngubani loyo ngiye kuye kube nguye ongitjela
ngokutshwenyeka komkami!' amezwi la gade aphuma ekujuleni kwehliziyo, gade
aphuma ehliziyweni etshwenyeke khulu. UKholiwe amudla amqeda amezwi la 35
khulukhulu nakasithi uMuzi, 'Angitjele ngokutshwenyeka komkami.' Amezwi la athoma
amehlo kaKholiwe ukuyokubiza iinyembezi, nangambala zafika iinyembezi
njengokumenywa kwazo kodwana akhange liphume ilizwi. Kwatjhuba ngendlini
kungekho mntwana, kungibo bobabili. Bobabili babejulile, baqale phasi, bazidlela
amathambo wengqondo. Nanyana bebacabanga kodwana bebangacabangi into yinye. 40
                                                                          [Ikhasi 15–16]

9.1       Tlola isihloko setjumayelo kaMfundisi ngokuya ngokwetheksthi engehla le.          (1)

9.2       Tlola igama lesikolo lapha uKholiwe ebekafundisa khona bewutjho nokobana
          sikuyiphi indawo.                                                                 (2)

9.3       Ngiyiphi ifihlo ekuthiwa uKholiwe akhange ayikhulume ngokuya ngesiqetjhana
          esingehlesi?                                                                      (1)

9.4       Hlathulula izehlakalo EZIMBILI ezihlobanako ezisetjenziswe             mtloli
          ukuvuselela isilonda sefihlo ebesele sirhobhile kuKholiwe.                        (2)

9.5       Rhunyeza ummongo wencwadi eyatlolwa nguKholiwe ngaphambi kobana
          azibulale.                                                                        (2)

9.6       Hlathulula bona uMuzi uvezwe amumuntu onjani enovelini le nasiqala indlela
          aziphatha ngayo emsebenzini/esikolweni afundisa kiso.                             (2)

9.7       Ucabanga bona ngikuphi ebekungaba sisombululo somraro kaKholiwe
          kunokobana azikhuphe umphefumulo? Sekela ipendulwakho ngamaphuzu
          AMABILI.                                                                          (2)

9.8       Khetha ipendulo enembako kezingenzasi bese uqedelela ngayo isitatimende
          esilandelako:

          Isifundo esisithola ngomlingisi onguKholiwe enovelini le sifundo sokobana …

          A       ukusonda kwenza umuntu bona akhule anehlonipho.
          B       ifundo yenza ipilo yomuntu ibebulula angabi neentjhijilo.
          C       kuqakathekile ukukhuluma nakunento ekutshwenyako epilweni.
          D       ihlonipho iqakathekile epilweni yomuntu wengubo.                          (2)

9.9       Madanisa ipilo ebeyiphilwa nguKholiwe nekolo yakhe yobuKrestu utjho
          bonyana ziyakhambelana na. Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                 (2)

9.10      Ingabe mhlobo bani werarano elivela ngaphambi kobana uKholiwe atlole
          incwadi bekazibulale? Sekela ipendulo ngephuzu ELILODWA.                          (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           16                        DBE/Novemba 2018
                                          NSC

9.11      Ucabanga bona kungaba ngisiphi isitjhijilo umntwana kaKholiwe omntazana
          angasala ahlangabezana naso njengombana uKholiwe azibulele nje?
          Ipendulo ayibe liphuzu ELILODWA.                                               (2)

9.12      Tshwaya ngelihlo elibukhali ngokuphumelela komtloli ekusebenziseni iqhinga
          lokuthiya umlingisi oyikutani ibizo lakhe.                                     (2)

9.13      Ngokubona kwakho, ingabe isenzo sakaSarah sokubetha uKholiwe
          bekamkhuphe izinyo lokha nakamthola asingathwe nguSipho silungile
          namkha asikalungi? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                      (2)

9.14      Coca wenabe ngommoya ozwakaliswa sisehlakalo sokobana uMuzi afumane
          uKholiwe azibulele nakangena ngekumbeni yabayeni.                              (1)
                                                                                         [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          17                        DBE/Novemba 2018
                                         NSC

UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)

UBONAKELE – M Skosana

Abatloli bamanovela basebenzisa abalingisi abahlukahlukeneko (ngokweemilo
nangokwezenzo zabo) ukusethulela iimfundo ezihlukahlukeneko. Akhe uhlathulule
isifundo esisivezelwa mtloli ngomlingisi ngamunye kabalandelako (uBonakele,
uMahlangu, uBafunani noNaSilombo) enovelini le. I-eseyakho esingenisweni
ayihlathulule bona yini abalingisi, isimilo, izenzo nesifundo. Emzimbeni veza bona
abalingisaba bethulwe baneemilo nezenzo ezinjani nokobana sifundeni ngezenzo
neemilo zabezo bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ekusebenziseni
iimilo nezenzo zabalingisi ukusethulela isifundo asihlosileko ngomlingisi ngamunye.
Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                [25]

UMBUZO 11 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

UBONAKELE – M Skosana

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI C

Aphume uBafunani ayokuhlala ngaphandle alile khulu. UMahlangu asale acabanga
ngeenkinga zakhe. 'Yoke iminyaka le ngondlana nabo, namhlanjesi bangibona
ngisidlhadlha sabo. Nanje ngiyatjho ngiyabuyelela bona ngazilaya ngokuhlukana
nomfazami womtjhado. Ngihlezi nje angazi bona umntwanami nonina batjhinga kuphi.'
Athule nancani uMahlangu. 'Kodwana e … uBafunani akanamlandu, umlandu unonina. 5
Akukafaneli bona nasibhalelwa kurarulula iinkinga zethu bese sisulela ebentwaneni
bethu. Umlandu unababelethi.'

UBafunani ulila nje unina umuzwa angemlanjeni. Nguye loya eza agijima
njengomntazana omutjha. Watjhiya umgqomu wamanzi ngemlanjeni, weza athwele
imikhono ehloko ingasuthi kukhona ohlongakeleko ngakwakhe. 'Ha, madekhethu! 10
Kwenzanjani Bafunani? Ukubangisani uyihlo, e … ngithi ukubangisani uMahlangu?'
Adose uBafunani angene naye ngekhwitjhini. 'Akaka … ngenzi li … litho mma,'
Kwaphendula uBafunani. 'Uthini?' kwatjho uNaSilombo. 'NaSilombo, akhe wehlisele
ummoya phasi,' kwatjho uMahlangu. 'Ngehlisele ummoya phasi ukube umntwanami
ugongodwa yindoda? Ubhalelwa bomakhelana bakho badlala ngawe mihla le. Into 15
oyaziko kutlhagisa umntwanami. Izolo lokhu bengibambene nabomakhelana kuyincani
indawo, bapheze bangigoma ngiphila kodwana wena nawubuya emsebenzini akhange
uthande nokwizwa. Wavele wakhwela wazehlela lapha kimi wangitjela bona ngimi
umuntu ongakalungi!'

Kwaba ngekulu ipi lapha kwaMahlangu babe bahlukana, bayokulala, kungekho 20
omunye ogobela omunye. Ihlaliswano ehle akhange ibe khona. Kwaba ngiloyo naloyo
owazenzela ngokukuthanda kwakhe lapha kwaMahlangu. UBafunani akhange abe
nayo ipilo ehle lapha kwabo. Besele ayibona ihlalo le ababelethi bakhe abahlalisene
ngayo ngombana besele akhulakhulile aneminyaka elitjhumi nane ubudala.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2               18                         DBE/Novemba 2018
                                              NSC

'Umma nobaba uMahlangu ngiyabona bona abanakho ukuzwana phakathi kwabo. 25
Kunjalo nje ngiyabona bona nami abangithandi. Umma nangabe ungithanda
kwamambala, wenziwa yini bona avumele nanyana yini engiyenzako? Ngitjho nanyana
ngonile, uyangijamela. Ngisese mncani kodwana into ayenzako le, angiboni bona
izangipha isimilo esihle.' UBafunani ukhuluma nje uvela esitolo, KungoMgqibelo.
Abanye abentwana bakhambe nesikolo bayokudlala ibholo eTshwane.                 30
                                                                            [Ikhasi 38–39]

11.1      Tlola bona        uBafunani   uneminyaka   emingaki   ngokuya   kwesiqetjhana
          esingehlesi.                                                                        (1)

11.2      Tlola isizathu esenza bona uBafunani alile ngendlela kuvezwe ngayo
          esiqetjhaneni esingehla?                                                            (1)

11.3      Dzubhula amagama akhulunywa nguNaSilombo akhombisa bona akanayo
          ihlonipho kuMahlangu.                                                               (2)
11.4      Tlola okufanako phakathi kwendlela uNaMndebele egade aphethwe ngayo
          nguMahlangu nangendlela uNaSilombo egade aphethe ngayo uBonakele.                   (1)

11.5      Tlola urhunyeze okwenzeka ngamahabhula etjiwa nguBonakele emarageni.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                                (2)

11.6      Tlola okuhlukileko phakathi kwendlela uBafunani akhule ngayo nangendlela
          uBonakele akhule ngayo.                                                             (2)
11.7      Ngokurhunyezweko tlola isehlakalo esavelela uBonakele lokha nakahlika
          ibhesi eDaveyton.                                                                   (1)

11.8      Ingabe kuletha umthelela onjani emntwaneni ukubona ababelethi bakhe
          basilwa njengoNaSilombo banoMahlangu enovelini le? Ipendulwakho ayibe
          maphuzu AMABILI.                                                                    (2)
11.9      Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
          bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          Boke abentwana abahlala eendleleni babaleke emakhabo ngebanga
          lokuhlukunyezwa.                                                                    (2)
11.10     Khetha ipendulo enembako kezingenzasi bese uqedelela ngayo umutjho
          olandelako.

          Umuntu owasiza uBonakele bona agcine adlalela umdlalo wezamaguduva
          ngu ...
          A      Sponono.
          B      Dabula.
          C      Killer.
          D      Nduku.                                                                       (2)
11.11     Uyini umnqopho womtloli wokusebenzisa iimbikindaba ukukhangisa ipi
          kaBonakele nekutani yangaphetjheya yezamaguduva, uDuke Hudson?
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                                (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            19                           DBE/Novemba 2018
                                           NSC

11.12     Vumelana nofana uphikisane nesitatimende esingenzasi bese usekela
          isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          UBafunani bekazokuba nekusasa elihle nangabe akhange akhuliswe mbelethi
          ofana noNaSilombo.                                                                  (2)

11.13     Coca ngesifundo esitholakala enovelini ethi, 'UBonakele'. Ipendulwakho ayibe
          liphuzu ELILODWA.                                                                   (2)

11.14     Coca ngokuphumelela komtloli ukusethulela         isingeniso   senovela     le.
          Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU.                                               (3)
                                                                                              [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           20                         DBE/Novemba 2018
                                          NSC

UBUKGHWARI BOMLOMO

IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro
UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)
'UMOYA OMUMBI' – CM Sangweni
Iinolwana zizwakala ziziindatjana ezinganamaqiniso kodwana nasizifunda ngokuyelela
sithola bona kuneemfundo esizitholako kizo. Akhe utshwaye ngelihlo elihlabako
inolwana yesihloko esithi; 'Umoya omumbi' bese uhlathulula iimfundo esizithola
enolwaneni le ngokuqalisa ebalingisini bayo. I-eseyakho esingenisweni ayihlathulule
bona yini iimfundo. Emzimbeni hlathulula bona ngiziphi iimfundo esizithola kiyo
inolwana le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ekusethuleleni
iimfundo umtloli azihlosileko ngokusebenzisa abalingisi benolwana le. Amagama
ozowasebenzise awabe ma-340–390.                                                          [25]

UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
13.1      'ISINGHONGHOYILO SEZINJA' – CM Sangweni

          Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI D

          Kwasukelasukela!

          Cozi!

          Ephasini elalingaphasi kwephasi kwakuhlala isitjhaba sezinja. Isitjhabesi
          sasibuswa yikosaso uBhova. Isitjhaba sakwaNja sasaziwa ngokobana
          sitjhaba esibukhali khulu. Sasingasahlelwa nanyana ngubani. Zoke iintjhaba 5
          ezazakhelene nesitjhaba sakwaNja zazizisaba khulu izinja. Nanyana
          abomakhelana bezinja babesilingwa kukobana zinomkhuba wokobana qobe
          inyezi nayizeleko ziqala phezulu zibethe umkhulungwani. Naziqale phezulu
          njalo zibanga itjhada elikhulu zizwakale kude kodwana ngubani ozozikhalima
          ngombana ozokhe athi vu uzokuya kiboyisemkhulu. Kwakwaziwa bonyana 10
          isitjhaba sakwaNja asitjhiyi litho eliphilako nasele sisahlela. Ngikho nanje
          iintjhaba ezaziseduze zazithuthumela nazibona izinja ziphelele esigodlweni
          sekosazo uBhova.

          Esinye nesinye isitjhaba sahlala maquphe, yinye into ethenjiweko, libelo.
          Umhlangano wezinja wawubizwe zizinja ezimapholisa. Izinjezi zazifuna 15
          ukuyelelisa ezinye ngokuhlukumezeka ezikuthola eentetjhini zamapholisa
          lapho zisebenza khona. Izinja ezimapholisa zayelelisa ezinye ngengozi
          eziqalane nayo ngamalanga nazisemsebenzini. Umkhulumeli wezinja
          ezimapholisa uBhraki wathi. 'Bafowethu nabodadwethu ningasavuma ukuba
          mapholisa. Thina mapholisa siyahlukunyezwa. Kokuthoma sinikelwa inyama 20
          evuthiweko ikhibe thina sizidlela ehlaza. Kwesibili sikhanjiswa isikhathi eside
          singabonani nemindeni yethu. Akhese ucabange-ke, nakhu ubuya
          emsebenzini abentwana bakho sebakhulakhulile kodwana abakwazi.
          Abakwazi ngombana kade wakhamba, wakhamba basese midlwana.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2               21                         DBE/Novemba 2018
                                              NSC

          Nawubuyako ubafumana sebapheze balingana nawe, niyabona bona 25
          ibuhlungu ipilo yobupholisa?' Zoke izinja zahlokoma ngalekulumo kaBhraki
          kodwana kwaba khona ukungavumelani.

          Ezinye zathi akufani nokuhlala ekhaya ungasebenzi, ezinye zathi kuyafana
          ngombana uphenduka inja enganamuzi, ipikiswano yabayikulu kwamambala.
          UBhraki uthe nakabona bonyana izinto ziphuma elawulweni, wangenelela.    30

          Besele kukhona izinja ezikhombana ngemino zivezelana amazinyo amambi.
          'Sitjhaba sakagogo, lalelani. Into esitshwenyako thina mapholisa wabantu.
          Nasigijimisa umuntu singena emarharheni athusako, singena emrhobeni
          eneenyoka ngitjho nangemanzini. Niyazi nje bonyana abanye babantu
          esibagijimisako bahlome ngeengidi? Manjesi-ke, nawugijimisa umuntu 35
          ohlome ngesigidi vane ugijimisa ukufa.' Ikulumo kaBhraki yafaka ivalo
          emadolweni wezinja ngombana ezingasiwo amapholisa bezicabanga bona
          amapholisa asebenza kamnandi awaqalani neengozi. Zithe zisathukile njalo
          zezwa uBhraki athi, 'Umbuzo omkhulu uthi, kuhlekuhle basenzeni abantu
          esibagijimisako, sihlala sigijimisana nabantu abangakasenzi litho elimbi. 40
          Thina zinja esigijimisana nabantu sizuzini ngemva kobana sibambe umuntu?
          Nasele uqalisisa kuhle uzokubona bonyana into esiyenzako le budlhadlha.
          Bangaki abafowethu abafela emsebenzini?'

                                                                             [Ikhasi 85–86]

          13.1.1       Tlola igama lekosi yesitjhaba sezinja ebegade sihlala ephasini
                       elingaphasi komhlaba.                                                   (1)

          13.1.2       Tlola OKUKODWA isitjhaba sakwaNja esabe saziwa ngakho.                  (1)

          13.1.3       Rhunyeza isizathu esenza bona izinja ezimapholisa zibize
                       umhlangano.                                                             (2)

          13.1.4       Rhunyeza iindlela izinja ebegade zihlukunyezwa ngayo ngokuya
                       ngokwenolwana engehla le. Ipendulwakho ayibe maphuzu
                       AMABILI.                                                                (2)

          13.1.5       Ucabanga bona uyini umnqopho womtlami wokusitlolela inolwana
                       efana nale?                                                             (2)

          13.1.6       Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO
                       IQINISO bese usekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.

                       Esikhathini sanje abaphathi bamabubulo abanandaba neensebenzi
                       zabo.                                                                   (2)

          13.1.7       Hlathulula bona isenzo sezinja sokunghonghoyila ngepatho
                       eziyithola ebantwini sisitjelani ngazo? Ipendulwakho ayibe liphuzu
                       ELILODWA.                                                               (2)

          13.1.8       Ingabe isenzo samapholisa sokusebenza nezinja siyavumeleka
                       na? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                              (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                22                      DBE/Novemba 2018
                                               NSC

          13.1.9       Etheksthini engehla le sizwa uBhraki ababaza ubuhlungu bepilo
                       yokuba yinja elipholisa. Akhe ucoce ngobungozi bokusebenza
                       njengepholisa esitjhabeni uqalise kilokho okwenzekako ephasini
                       namhlanje.                                                           (1)

                                            KANYE

13.2      Funda iimbongo ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI E

          KWAMHLANGA – D Mabhena

          1            Bayede! Bayede!
          2            Bayede mtjhade KwaMhlanga!
          3            Bayede mtjhade waKwaNdebele!
          4            UyiNgwenyam' eeNgwenyameni,
          5            Bayede! Bayede! KwaMhlanga!

          6            Ukugeja kwaziwa nguwe,
          7            Ugeje ngeentaba,
          8            Wageja ngezikghwa,
          9            Wabhodwabhodwa milanjana
          10           Yamanz' angabubuliko.

          11           Bayede KwaMhlanga!
          12           Ebusuku ugeja ngeenkwekwezi,
          13           Usal' ufana neLandani,
          14           Isidzwili samaNgisi.
          15           Iingwegwe zakho zisithele.

          16           Ulibandla lamadoda,
          17           Usibethamthetho,
          18           Waduma siyaqhaqhazela,
          19           Siphathwe makhaza kusehlobo
          20           Ilanga likhuph' inyok' emgodini.

          21           Wen' awuzum' uyazunyelwa,
          22           Wen' awugubh' uyagujelwa,
          23           Usidzwili selawulo KwaNdebele
          24           Ngitjho nobutjhontjhwani bulawulwa nguwe,
          25           Ubhalelwa kukufa kwaphela.

          26           Khula kosi!
          27           Nzinza kosi!
          28           Busa Ngwenyama!
          29           Bayede mtjhade!
          30           Bayede KwaMhlanga!

          13.2.1       Tlola igama elisetjenziswe esibongweni esingehla elisitjela bona
                       imbongi ifanisa indawo yaKwaMhlanga nomuntu oyikosi.                 (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             23                      DBE/Novemba 2018
                                            NSC

          13.2.2       Tlola umhlobo wesithombengqondo esisetjenziswe emudeni we-13
                       osendimeni yesi-3.                                               (1)

          13.2.3       Rhunyeza umqondo omunyethwe yindima yesi-2 ngesibongo
                       esingehla.                                                       (2)

          13.2.4       Ucabanga bona uyini umnqopho wembongi wokusebenzisa
                       amagama athi, 'Iingwegwe zakho zisithele'?                       (2)

          13.2.5       Khetha ipendulo enembako kezingenzasi uqedelele umutjho
                       olandelako.

                       Indawo yaKwaMhlanga kuyindawo e ...

                       A    Lidorobha.
                       B    Liplasi.
                       C    Sigoga.
                       D    Sisabelo.                                                   (2)

          13.2.6       Coca wenabe ngommoya omunyethwe sibongo esingehlesi.
                       Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                             (2)
                                                                                        [25]

                                                        IMITLOMELO YESIGABA B:          25

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2         24                        DBE/Novemba 2018
                                        NSC

ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA

YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
        OMUDE enovelini nanyana ebukghwarini bomlomo qinisekisa bona
        ukhetha imibuzo enemibuzo EMIFITJHANI emdlalweni.

                                          NOFANA

             Nawukhethe imibuzo enemibuzo EMIFITJHANI enovelini nanyana
             ebukghwarini bomlomo qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE
             emdlalweni.    Kilesisigaba kuneencwadi  EZINTATHU   zomdlalo:
             IBHUDANGO LAMI, UMBANGO KANZUNZA NOMANALA NEFINDO.
             Khetha incwadi EYODWA uphendule ngayo umbuzo OWODWA.

UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Abatloli bemidlalo basebenzisa imihlobo ehlukeneko yamararano ukusivezela
ummongondaba abasuke bawuhlosile ngomdlalo lowo. Coca ngokuphumelela komtloli
ukusebenzisa imihlobo yamararano (Irarano langaphakathi nelangaphandle)
ukusivezela ummongondaba womdlalo wesihloko esithi; IBHUDANGO LAMI.
I-eseyakho esingenisweni ayihlathulule bona yini ummongondaba nerarano
langaphakathi nelangaphandle. Emzimbeni coca ngemihlobo yamararano
esetjenziswe mtloli ukusivezela ummongondaba womdlalo. Esiphethweni tshwaya
ngokuphumelela komtloli ukusebenzisa imihlobo yamararano evezwe ngehla
ukuphumelelisa     ummongondaba    awuhlosileko     ngomdlalo lo.  Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                      [25]

UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI F

(Kusekuseni ngesikhathi sokuthewukela eplasini kwaMathumbu.)
ILUTJHA:     (Libuthene lodwa.)
MBULAWA: (Ujame phambi kwalo.) Nithini-ke madoda izinto nazinje? Ngibuza
             ngombana nani niyabona bonyana abadala bathewukele.
ILUTJHA:     Akubizwe induna kwamaswaphela sizwe bona yona ithini.         5
MBULAWA: (Unqopha kuMbonani.) Ilutjha lisabawa ukukubona baba.
MBONANI: (Unqopha elutjheni.) Sele ngifikile madoda.
ILUTJHA:     Besibawa ukuzwa bona abadala bathini ngendaba yakwaMasuku?
             Sibuza ngombana sibona abanye babo sele baleyile ngomsebenzi.
MBONANI: Angazi mina madoda. Ihlokwami iyaduma.                            10
MBULAWA: (Ngommoya opholileko.) Sibawa bona usibizele bona sizwe bonyana
             bathini.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                           Phendla

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            25                         DBE/Novemba 2018
                                           NSC

MBONANI:        (Uyababiza.) E ... bakwethu! Ngibawa bona nize nganeno noke!
                Khenizositjhukisa isikhumba nasi!
ABADALA:        (Bayifunde ivaliwe.) Lithomile ilutjha!                                      15
MBONANI:        (Ujame hlangana nelutjha nabadala.) Ngiyathokoza bakwethu! E ...
                ilutjha lithi libawa ukuzwa bona nithini ngendaba yokuqotjhwa
                komfelokazi kaMasuku.
ABADALA:        (Ngommoya opholileko.) Sihlathululile bona nathi siphatheke kumbi
                ngendaba le. Besithi thina kungaba njani nange singabeka koke                20
                ezandleni zakaZimu, kube nguye obonako bonyana wenzani.
MBULAWA:        (Ngehlonipho.) Ngamanye amazwi nitjho bona sisale sesifela
                ngaphakathi bobaba?
ABADALA:        Iye ndodana. Sizakuthini nje?
ILUTJHA:        Asikwazi ukufela ngaphakathi bobaba. Sele kusikhathi sokobana                25
                simfundise       abantu     uMathumbu!      (Ngokufuthumela.)  Sithi
                akungathewukelwa!
ABADALA:        Kungathewukelwa? Bese senzani imini le yoke?
MBULAWA:        Thina besithi kungathewukelwa bese sikhuphukela kwaMasuku.
ABADALA:        (Ngokufuthumela.) Siyokwenzani kwaMasuku? Angithi sele ibulungiwe            30
                indodana yakhona?
MBULAWA:        Sifuna bona kuyokuhlalwa bufukama khona. Phela lokho kuzomenza
                bona abone bonyana asikhambisani negadango lakhe.
ILUTJHA:        (Ngokufuthumela.) Ngelethu lelo mkhozi!
ABADALA:        (Basafuthumele.) Lizosiqotjhisa ilutjheli wena Mbonani! Alikhuphuke          35
                lodwa ukuya kwaMasuku!
MBULAWA:        Nithi niyakhumbula bona into evelele bakwaMasuku, izokuvelela
                nanyana ngubani oseplasinapha?

                                                                            [Ikhasi 24–26]

15.1      Ngisiphi isenzo selutjha esakatelela abantu abadala bona bahlike emitjhinini
          yokusebenza bakhuphukele kwaMasuku ngokurhaba?                                      (1)

15.2      Tlola isizathu esenza bona ilutjha lifune ukuyokufukama kwaMasuku.                  (2)

15.3      Tlola ngamaphuzu AMABILI izehlakalo          ezifakazela   bona     uMbonani
          umumuntu ozwana nokuthula nebumbano.                                                (2)

15.4      Tlola igama lomdlali ovezwe njengembangi emdlalweni wesihloko esithi;
          Ibhudango lami.                                                                     (1)

15.5      Rhunyeza ngephuzu ELILODWA indlela ekuthiwa kuphilwa ngayo endaweni
          yesikomplasi.                                                                       (2)

15.6      Tlola OKUKODWA okwenziwa nguVenter ukuqinisekisa bona nanyana ilutjha
          lifunda ngeposo nje kodwana ukufunda kwalo kuyathikamezeka begodu akubi
          netlha.                                                                             (2)

15.7      Madanisa indlela iRobben Island eyayisetjenziswa ngayo kilomdlalo nendlela
          esele isetjenziswa ngayo esikhathini sanamhlanjesi.                                 (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2018/953fd39a-f3c2-4552-8b3d-ab9f07572b6d) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2018/43d9a578-df9d-416b-8f6c-8362936f77f5) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2018/f17ca326-84f6-40d8-9ec0-ebf9ac63a88c) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-feb-march-2018/f71572f9-8e93-41ce-91f8-cea8deb1eebf) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2023/316c2bbc-2df2-4b05-bcb5-2567baa6273e) — isiNdebele HL · QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2022/184e6663-fa0a-4fb9-844b-1d1de7b2b3a7) — isiNdebele HL · QP · 2022 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024-mg/67a83de1-20e6-4835-9a82-a7f7008cd427) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024-mg/21ddb82d-9b0a-42dc-94ef-8a1c7c053996) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024-mg/65f7950d-ccc9-482e-b011-465dfd9eb653) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isindebele/5f0b0dc6-7b0d-4d24-87c0-9f12a05e2fd8) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isindebele/452c407d-5b22-4680-a8e7-9f7d127094cb) — Memo · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
