# isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2019 Question Paper

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2019, 31 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2019/b24bbf08-e99c-4b02-b986-cca5cd4bd71c
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Question paper
- Year: 2019
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 31

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2019 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2019/b24bbf08-e99c-4b02-b986-cca5cd4bd71c)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2019 · isindebele. Question paper, 31 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                           NATIONAL
                                      SENIOR CERTIFICATE

                                           IGREYIDI 12

                               ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                       IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                           NOVEMBA 2019

IMITLOMELO: 80

ISIKHATHI: Ama-iri ama- 2½

                                    Iphepheli linamakhasi ama-31.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   2                        DBE/Novemba 2019
                                                  NSC

YELELA

1.        Umfundi kufanele afunde ikhaseli ngokukhulu ukuyelela ngaphambi kobana
          aphendule imibuzo.

2.        Ungalingi ufunde iphepha lemibuzo loke. Qala ikhasi lokumunyethweko
          elisekhasini elilandelako bese utshwaya iinomboro zemibuzo ebuzweko
          ngeencwadi ozifunde kilomnyaka. Ngemva kwalapho, ufunda imibuzo le bese
          ukhetha leyo ofisa ukuyiphendula.

3.        Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU:

          ISIGABA A:        Iinkondlo                         (30)
          ISIGABA B:        Inovela/Ubukghwari bomlomo        (25)
          ISIGABA C:        Umdlalo/Idrama                    (25)

4.        Landela imilayo esekuthomeni kwesinye nesinye isigaba ngokuyelela.

5.        Phendula IMIBUZO EMIHLANU seyiyoke:

          EMITHATHU KUSIGABA A
          MUNYE KUSIGABA B
          NAMUNYE KUSIGABA C

6.        Sebenzisa irherho         lokuzihlola   ukuqinisekisa   bonyana   yoke   imibuzo
          uyiphendulile.

7.        Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe
          ngayo ephepheni lemibuzo.

8.        Thoma ESINYE NESINYE isigaba ekhasini ELITJHA.

9.        Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:

          ISIGABA A:        Pheze imizuzu ema-40
          ISIGABA B:        Pheze imizuzu ema-55
          ISIGABA C:        Pheze imizuzu ema-55

10.       Tlola ngesandla esihle nesibonakalako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           3                        DBE/Novemba 2019
                                          NSC

IKHASI LOKUMUNYETHWEKO
Ikhaseli lizokwenza kobana abafundi bakhethe imibuzo abafuna ukuphendula ngayo
ngaphandle kobana bafunde iphepha loke.
ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibonweko: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo EMIBILI.
      INOMBORO YOMBUZO                    UMBUZO                 IMITLOMELO      IKHASI
1. 'Uyazitshayela'                      Umbuzo omude                  10            5
2.   'Ngizokwenzanjani'              Umbuzo onemibuzo emifitjhani     10               6
3.   'Thando'                        Umbuzo onemibuzo emifitjhani     10               7
4.   'Amavunda'                      Umbuzo onemibuzo emifitjhani     10               8
                                           KANYE
Ikondlo engakabonwa: Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo.
5. 'Isililo sakatitjhere!'           Umbuzo onemibuzo emifitjhani     10               9
*YELELA: Phendula umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
         OMUDE ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo
         EMIFITJHANI ESIGABENI C. ESIGABENI B kanye NESIGABENI C, phendula
         umbuzo MUNYEkwaphela.
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
INOVELA: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenovela efundweko.
6. Mbala Ngubaba                     Umbuzo omude                     25           11
7.   Mbala Ngubaba                   Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           11
8.   UKholiwe                              Umbuzo omude               25           14
9.   UKholiwe                        Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           14
10. UBonakele                              Umbuzo omude               25           17
11. UBonakele                        Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           17
UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yobukghwari bomlomo
efundweko.
12. 'Iqhegu lekhondlo' KANYE    Umbuzo omude           25         20
    'Neembongo zakaRholihlahla
    Nelson Mandela'
13. 'Inja Nefarigi'                  Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           20
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
Phendula umbuzo MUNYE encwadini yomdlalo efundweko.
14. Ibhudango Lami                     Umbuzo omude                   25           23
15. Ibhudango Lami                   Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           23
16. Umbango KaNzunza NoManala              Umbuzo omude               25           26
17. Umbango KaNzunza NoManala        Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           26
18. Ifindo                                 Umbuzo omude               25           29
19. Ifindo                           Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           29
YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA
        umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
        emide nofana EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              4                       DBE/Novemba 2019
                                             NSC

IRHELO LOKUQINISEKISA

Tlola itshwayo (√) erhelweni lokuqinisekisa elilandelako ukuhlola bona uphendule yoke
imibuzo elindelekileko.

              ISIGABA               IINOMBORO       INANI LEMIBUZO       TLOLA ITSHWAYO
                                     ZEMIBUZO      EZOKUPHENDULWA          EMBUZWENI
                                                                         OWUKHETHILEKO
 A: IINKONDLO                          1–4                2
     (Iinkondlo ezibonweko)
 A: IKONDLO                             5                 1
     (Ikondlo engakabonwa)
 B: INOVELA/UBUKGHWARI                6–13                1
    BOMLOMO (Umbuzo
    omude NANYANA
    onemibuzo emifitjhani)
 C: UMDLALO/IDRAMA                    14–19               1
    (Umbuzo omude
    NANYANA onemibuzo
    emifitjhani)

 YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA
         umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
         emide nofana EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            5                 DBE/Novemba 2019
                                           NSC

ISIGABA A: IINKONDLO

Iinkondlo ezibonweko (UMBUZO woku-1 ukuya embuzweni wesi-4): Phendula imibuzo
EMIBILI kwaphela.

Ikondlo engakabonwa (UMBUZO wesi-5): UKATELELEKILE ukuphendula umbuzo lo.

UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula umbuzo olandelako.

UYAZITSHAYELA – TN Mahamba

1        Besisahlezi soke,
2        Sihlezi kumnandi nabo,
3        Sisagom' amabele,
4        Sithandwe kuphila nabo.

5        Lafika lobudlhayela,
6        Lafik' elinganasirhawu,
7        Lafik' elingakalindelwa,
8        Lafik' elingananembeza,
9        Lathatha ladlula,

10       Ngaphandle kokuzaza.
11       Nakungibo bayile,
12       Baginywe yihlabathi.

13       Bangakalidl' ilifa leenzukulwani zabo,
14       Batjhiya kok' ebanakho.
15       Ngathana bekulayezela ngakwajanyiswa,
16       Kwajanyisw' amalangana,
17       Amalanga kube ziimveke,
18       Iimveke ziphenduk' umnyaka,
19       Umnyak' uphenduk' unomphela.

20       Kufa ngiyakwesaba,
21       Kufa ungumazitshayela.
22       Ukheth' omfunako,
23       Ngesikhath' osifunako,
24       Utjhiy' abahlolokazi,
25       Utjhiy' abafelwa,

26       Usitjhiya nesilil' esidabul' ihliziyo,
27       Usitjhiya nesikhala,
28       Isikhal' esingasoze savaleka.
29       Besisafun' ukuba mnengi nabo,
30       Usitjhiye nekumbulo.
31       Wehlule ukuphila kwakuthulela ingwani.
32       Alo, sizakwenzani?

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                      Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            6                      DBE/Novemba 2019
                                           NSC

33       Akekho ongajamelana nawe,
34       Uhlule neenyanga zesikhuwa nezesintu,
35       Wahlula nabafundisi.
36       Kufa uyokufa nini?
37       Sihlale ngokuthula,
38       Siphil' unomphela.

Coca ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le bese udzubhule bewuhlathulule
amagama akhethwe yimbongi ukuzwakalisa lowo mmoya. Esingenisweni hlathulula
bona yini ummoya wekondlo nekhethomagama nokobana imbongi beyisemmoyeni
onjani nayitlola ikondlo le, emzimbeni hlathulula amagama aveza ummoya lowo bese
esiphethweni utshwaye ngokuphumelela kwembongi ukusethulela ummoya wekondlo
le. Amagama ozowasebenzisa awabe li-190–240.                                          [10]
UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

NGIZOKWENZANJANI – TM Mthimunye
1     Ngifik' ephasin' uyafulathela,
2     Awusakhambi nam' ibangana,
3     Ngizoyitjengiswa nguban' indlela,
4     Ngizokwenzanjani?
5     Ngangithi ngizokukhula hlanu kwakho,
6     Ngangith' indlela ngizayitjengiswa nguwe,
7     Angisakghon' ukukubona ngawenyama,
8     Ngizokwenzanjani?
9     Ngizokwenzanjan' iphasi nalinje?
10    Ngizokubuza bani nabangasazaziko nje?
11    Mina ngiyokuba yini kabani,
12    Ngizokwenzanjani?
13    Namhlanjesi ngikuqal' eenthombeni,
14    Ngizwa ngabantu bona wawukhamba yiphi,
15    Ngizwa ngosiyazi bona wawugida yiphi,
16    Ngizokwenzanjani?
17    Namhlanjesi ngibukela zakosobantu,
18    Zekhethu ngiyaziphumbutha,
19    Bona ngizo kwamambal' anginaqiniso,
20    Ngizokwenzanjani?

2.1    Tlola umhlobo wevumelwano-phetha osetjenziswe yimbongi endimeni yoku-1
       yekondlo le bewutjengise nokwakheka kwevumelwanelo.                            (2)
2.2    Ngokurhunyezweko tlola okumunyethwe yindima yesi-4 yekondlo engehla le.
       Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILOLDWA.                                          (2)
2.3    Ucabanga bona uyini umnqopho wembongi wokubuyabuyelela amagama athi,
       'Ngizokwenzanjani?' ukusuka endimeni yoku-1 ukuya keyesi-5 yekondlo engehla
       le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                       (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                           Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              7                       DBE/Novemba 2019
                                             NSC

2.4    Hlathulula ngewakho amagama okutjhiwo yimbongi ngomuda we-18 kufika
       kewe-19 othi, 'Zekhethu ngiyaziphumbutha, Bona ngizo kwamambal'
       anginaqiniso' wekondlo engehla le.                                                (2)

2.5    Coca ngokuphumelela kwembongi ukunikela ikondlo le isihloko esiyifaneleko.        (2)
                                                                                         [10]

UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

THANDO – TN Mahamba

1     Ithando kukudla kwehliziyo,
2     Mumoya omnanjana,
3     Umoya opholileko,
4     Werobhelela elimnandi tle!

5     Ngitjhwile ngathi: 'Ngiyakuthanda'
6     Ngitjhwiswa ngilokhu engikuzwako,
7     Lokhu okungitjhisa ngaphakathi kimi,
8     Lokhu okwenza ihliziyo yami
9     Ipharupharume khudlwana.

10    Angikatjhwiswa yikanuko,
11    Angikatjhwiswa ngilokhu onakho,
12    Angikatjhwiswa kulapho uphuma khona,
13    Ngitjhwiswa ngilokhu ongikho,
14    Ngendlela oziphethe ngayo,
15    Kungenze ngazala ithando,
16    Lazala laphuphuma ngawe.

17    Ngiyathemba angikoni
18    Ngokukubikela bona ngiyakuthanda?
19    Uthandwe yihliziyo yami,
20    Ikuthande yakuthandisisa,
21    Yaba nomthandela wasafuthi.

22    Ilihlo lasoloko lithe njo! Kuwe
23    Lithabela ukukubona,
24    Lithabela ukukubona uhleka.
25    Uhleka ihloko yami ihlangane,
26    Uzibumbe kufane.
27    Iindlebe zami zilalele,
28    Zithabela ukuzwa ilizwi lakho,
29    Engqondwenami kuhlezi isithombe sakho,
30    Singibhalelisa ukucabanga.
31    Ngikuthanda ukukuthanda,
32    Ihliziyo yami ngufakazi wakho koke.

3.1    Tlola ubukondlo obutholakala emudeni wesi-5 wekondlo engehla le.                  (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             8                             DBE/Novemba 2019
                                            NSC

3.2    Tlola umhlobo wevumelwano otholakala emudeni wama-31 wekondlo engehla le.              (1)

3.3    Ngokurhunyezweko tlola okumunyethwe yindima yesi-3 yekondlo engehla le.
       Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                                   (2)

3.4    Ucabanga bona uyini umnqopho wembongi wokusebenzisa isithombengqondo
       serhwala emudeni wama-25?                                                              (2)

3.5    Ingabe imbongi ihlathulula ukuthini ngomuda wama-32 othi, 'Ihliziyo yami
       ngufakazi wakho koke' ewusebenzise ekondlweni engehla le? Ipendulwakho
       ayibe liphuzu ELILODWA.                                                                (2)

3.6    Coca ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni engehla le. Ipendulwakho
       ayibe liphuzu ELILODWA.                                                                (2)
                                                                                              [10]

UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

AMAVUNDA – TN Mahamba

1     Mummoy' omumb' ehlizyweni.
2     Onawo ulilel' ukuzibuyiselela,
3     Onawo ugcwal' izondo ngaphakathi,
4     Ubanehliziyo kasathana.

5     Uyinyoni ephaphela phasi, engeze yaya phezulu,
6     Udiselwa yizondo esemahlombakho.
7     Yakh' ingqondo ayinakh' okuhle.
8     Zakh' izenz' akusizo zobuhle.

9     Ungumalum' apholise njengorodo wekhondlo.
10    Umunt' umenzis' iimphambeko,
11    Umakhis' amano alumelako.
12    Isitjhaba usiqeda utshetsha,
13    Laph' ukhona izutjana elimhlotjhana liyakuzila,
14    Laph' ukhona izinto ziyahlanakela.

15    Umthuwelelisi wendwa,
16    Umthuwelelisi wamanaba,
17    Uphehla ihliziyo yomuntu ifane netjhefu,
18    Uphehle iye lakuyako,
19    Uyilimise iye elitjeni.

4.1    Tlola umhlobo wevumelwano otholakala emudeni wesi-5 ukuya kewesi-6
       wekondlo engehla le bewutjengise nokwakheka kwevumelwanelo.                            (2)
4.2    Ngokurhunyezweko tlola okumunyethwe              yindima   yesi-2    yekondlo   le.
       Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                                   (2)
4.3    Hlathulula umnqopho wembongi wokusitlolela ikondlo engehla le. Ipendulwakho
       ayibe liphuzu ELILODWA.                                                                (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            9                          DBE/Novemba 2019
                                           NSC

4.4    Ucabanga bona ngimuphi umlayezo esiwethulelwa yimbongi ngekondlo engehla
       le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                             (2)
4.5    Coca ngokuphumelela kwembongi ukusebenzisa isithombengqondo sesifaniso
       emudeni we-17 lapho ifanise khona ihliziyo yomuntu onamavunda netjhefu.
       Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                                 (2)
                                                                                            [10]
                                        KANYE
IKONDLO ENGAKABONWA: (UKATELELEKILE UKUPHENDULA UMBUZO LO)
UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ISILILO SAKATITJHERE – BJ Skhosana
1      Kuhlekuhle kwenzekani?
2      Ngithukwelani kangaka?
3      Ongibonak' uyangikhafulela.
4      Ngidujulelw' imilomo,
5      Ngenzan' ephasini?

6      Umbus' uyangithuka,
7      Ababelethi bayangihlukumeza,
8      Abentwana bayangigijimisa,
9      Nginamlandu muph' ephasini?
10     Ukufundisa ngiyafundisa
11     Ngiyabaphandlulul' abentwana,
12     Ngiyabararulul' abararekileko,
13     Ngiyabasunduz' ababhajweko,
14     Alo, ngithokozwa ngubani?

15     Ubusuku nemini ngiyasebenza,
16     Ngamaholideyi ngiyasebenza,
17     Ngeempelaveke ngiyasebenza,
18     Ngizithwesa ngedolo,
19     Ngilala ngivale linye,
20     Koke lokh' akubonakali.

21     Zadlul' iinkhathi zethabo,
22     Utitjhere kusese ngutitjhere,
23     Ngangingatjhetjiswa ngomrorho,
24     Ngangisezwa ngerhalasi,
25     Ngisatjwa, ngihlonipheka.

26     Namhlanjesi ngikukudla kwehlamba,
27     Bakhohliw' engabakhethako,
28     Bangikhumbula ngeenkhathi zamakhetho,

29     Mbus' omutjha ngizwelani,
30     Ngilil' ubusuku nemini.

5.1    Tlola izinto EZIMBILI ezimbi imbongi ethi zenziwa kiyo ezivezwe endimeni yesi-2
       yekondlo engehla le.                                                                (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2         10                      DBE/Novemba 2019
                                        NSC

5.2    Ngokurhunyezweko tlola okumunyethwe yindima yesi-3 yekondlo engehla le.
       Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                         (1)

5.3    Tlola umhlobo wesithombengqondo osetjenziswe emudeni we-19 wekondlo
       engehla le.                                                                  (1)

5.4    Hlathulula bona kusuke kubangelwa yini ukobana umsebenzi wembongi
       okhulunyiswa ekondlweni le ubonakale ungathandeki. Sekela ipendulwakho
       ngephuzu ELILODWA.                                                           (2)

5.5    Ucabanga bona ukuphathwa kwakatitjhere ngendlela ezwakaliswe ekondlweni
       engehla le kungaba namuphi umphumela nasiqala ngehlangothini lekusasa
       lenarha yekhethu le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                    (2)

5.6    Ingabe ukusetjenziswa kwamagama athi, 'Namhlanjesi ngikukudla kwehlamba'
       kukuthinta njani ukuzwisisa kwakho ummongondaba wekondlo engehla le?
       Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                         (2)
                                                                                    [10]

                                                    IMITLOMELO YESIGABA A:          30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                         Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           11                        DBE/Novemba 2019
                                          NSC

ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
        OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
        umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI emdlalweni.
                                           NOFANA
              Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo
              lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.
              Kilesisigaba kuneencwadi zamanovela EZINTATHU kanye nebuthelelo
              lomtlolo-ndabuko. Khetha inovela EYODWA nofana ibuthelelo lomtlolo-
              ndabuko uphendule ngayo umbuzo OWODWA.
UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)
MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Enye nenye inovela ukuze ifike esiphethweni sayo vane kube nomlingisi osiza ikutani
lapho ibhalelwa khona bese indaba ikghone ukuragela phambili beyifike esiphethweni
esihloswe mtloli kunokobana iphelele emoyeni. Coca ngendima edlalwe mlingisi
onguSkhosana ekusizeni uMavela bona afeze iimfiso zakhe ukuze indaba ifike
esiphethweni ebesihloswe mtloli. I-eseyakho esingenisweni ayihlathulule bona yini
umlingisi nesiphetho senovela, emzimbeni ayiveze indima edlalwe mlingisi
onguSkhosana ekuragiseleni indaba yenovela le phambili beyiyokufika esiphethweni
ebesihloswe mtloli bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli
ekusebenziseni umlingisi onguSkhosana ukufikisa indaba le esiphethweni sayo.
Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                   [25]

UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI A

Amalanga adlula aze aba mahlanu emva kobana abentwana bakaBongwe bayihlalele
isirhelwana indaba yelifa labo. Isibuyiso sakaBongwe besele sidlulile naso. Abentwana
bakhe besele batjhaphulukile kokunengi, okukhambelana nokuzila. NguNaMtshweni
yedwa obasasele. Njengokosikazi otlhagileko, kufuze bona izambatho zakhe ezinzima
azembathe bekuphele umnyaka. Njengomuntu osele akhulile, amdala nengqondo 5
yendabuko isanzinzile kuye, lokho uyakwazi. Uyakhumbula begodu uzimisele
ukukugcina. Yinye nje into engamhlaleli kuhle ehliziyweni, izwano hlangana
nabentwabakhe. Ngathana uZimu angamuzwa emithandazweni yakhe esele ayibeka
ebusuku nemini. Lokhu athoma ukukubona kumenza afise ukubatjhiya abentwabakhe.
UMavela unamalangana angasezi azomvusela ekuseni. Sewugcina kuvuselwa 10
ngumalukazanakhe uNaKabini, uMhlekwa noHleziphi kwaphela. Asahlezi ngaphandle
esibandameni uNaMtshweni, ayibone ivela phetjheya ikoloyi. Azibuze bona ingabe
ngeyakabani, ifunani? Athi angayitlhoga ipendulo ezamanelisa, akhumbule bona
mhlambe ngeyaboDladla. Phela basengakezi ukuzokuthwala ifuyo kaBongwe,
njengokutjho kwabo mhlamnene. Inyanga seyiphelile nabentwana sebahlubulile.           15

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          12                        DBE/Novemba 2019
                                         NSC

Ngalokho kutjho khona bona, sekufuze bafike aboDladla bazokwenza njengokutjho
komtlolo wesifiso sakaBongwe. Aphose amehlo phezulu kuKhololo azibone zithe rhiya!
Iinkomo zakwakhe neembuzi. Awaphose phetjheya ekoloyini eza kancani, ayibone
bona mbala iza kwakhe. Athi ubiza uMhlekwa angasabeli. Athi ubiza uHleziphi,
akhumbule bona akakho; usesikolweni. Akhethe ukuthula ngombana umakotakhe 20
uNaKabini, usayemalongweni. Okhona nguMavela.

Mbala ize ifike ithi tsi, eqabazini ikoloyi. Kwehle imikhukhuva emibili yamadoda.
Imikhaba nasiya, baze babhembesile. Nawe uyabona nje bona badla kusale.
Okudanisako nje, kukobana indlela abambethe ngayo ayikhambisani nemikhababo.
Bambethe abokhakhi esele bathoma nokurathuka, kanti namanyathelo ayavuma bona 25
kade athengwa.

Iimpumulo sezineentunjana. Angisayiphathi yeenthende. Sekunokobana bakhambe
ngawo ngombana bawafakile, bakhamba hlanukwawo. Iphoritjhi solo agcina ngaleyo
ayithola nakenziwako. Nokho uNaMtshweni ayibone msinya bona ayihlabi ngejamo
leempondo zayo. Ngokubona imikhaba yodwa nje, anele. Azitjele bona ukudla usuthe, 30
mkhaba. Isembatho asikhulumi ilizwi elingehla komkhaba.

'Yebo baba! Ekhaya!' kukhuleka imikhukhuva le emibili yamadoda.
'Akhulu!' Kuthokoza uNaMtshweni ahlezi ngerhodlweni. Angene amadoda aye eduze
noNaMtshweni afike aqondame.

'Ngikho ekhabo lakaMavela Mahlangu la?' Kubuza enye yamadoda, enguSkhosana. 35
Avume uNaMtshweni. Athi angavuma abuze bona beze ngani. Bathi basacabanga
ukumphendula, kwabe selababonile uMavela. Abarhabe bangakavinjezelwa khulu
ngemibuzo ebuya kunina.

'Awu Jali, nize nafika? Besele ngingasathembi mina bona nizabe nisavela.' Mbala
bathabelane njengabantu abazanako. UNaMtshweni bekatjhaphuluke nakabona 40
uMavela abazi abantwaba. 'Skhosi ninoMasango ngumma lo'. Mbala athokoze
amadoda abe asikime alandele uMavela kuyiwe ngakwakhe.

                                                                      [Ikhasi 44–46]

7.1      Tlola izinto EZIMBILI egade zikhulunywa zizakhamuzi zeMadlangeni mayelana
         nokuhlongakala kwakaBongwe lokha nabezikhambele isilahlo sakhe.                (2)

7.2      Enovelini le sitjelwa bona uBongwe nakalalako uMhlekwa besele asebenza.
         Tlola bona ngimuphi umsebenzi ogade awenza uMhlekwa.                           (1)

7.3      Tlola isizathu esenza bona kungasaba nokuzwana hlangana nabentwana
         bakaBongwe.                                                                    (2)

7.4      Ngokurhunyezweko tlola ubujamo      bepilo   yomuzi   wakwaMavela   lokha
         nakasahlala eSoshanguve.                                                       (2)

7.5      UMavela banoSkhosana lo bathoma nini ukwazana?                                 (1)

7.6      Ngokurhunyezweko tlola bona uNaMzwezi wabona uMavela njengomuntu
         onjani lokha nabekavakatjhele esilarheni sakaSkhosana kokuthoma.               (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           13                        DBE/Novemba 2019
                                          NSC

7.7      Hlathulula ummoya ozwakaliswa sisehlakalo salokha uMavela abona
         uSkhosana banoMasango nagade beze kwaBongwe. Ipendulwakho ayibe
         liphuzu ELILODWA.                                                               (2)

7.8      Ucabanga bona ukuzinikela kwakaGotjiwe emsebenzinakhe wobupholisa
         kusitjelani ngokuziphatha kwamapholisa ebujameni bemikghwa mazombe?
         Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                            (2)

7.9      Ucabanga bona ngimuphi umphumela omuhle ozokuba khona emndenini
         wakaBongwa nange uMhlekwa angaqeda iimfundo zakhe ze-BSc
         ekutlhogonyelweni kwemvelo? Ipendulo ayibe liphuzu ELILODWA.                    (2)

7.10     Hlathulula ihloso yomtloli ngokwenza bona uMavela abe noSkhosana lokha
         nakufika incwadi ebeyimazisa ngefandisi egade izokubanjelwa KwaMarhinini.       (2)

7.11     Khetha indlela yinye phakathi kweyesintu neyesikhuwa yokwabiwa kwelifa
         lomuntu osele ahlongakele bewuhlathulule bona kubayini ukhetha indlela leyo
         nange ufuna ukwaba ilifa lakho. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.            (2)

7.12     Ngokubona kwakho, ingabe umlingisi onguMavela ufanele nofana akakafaneli
         ukukhuluma amagama athi, 'Mbala ngubaba woke lo ongibulele ngiphila'
         esiphethweni senovela le? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                (2)

7.13     Ingabe isenzo saboDladla sokugcina isifiso kibo bangacabangi ukusigalaja
         nanyana umninilifa angasekho siyakholweka nofana asikholweki? Sekela
         isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.                                         (2)

7.14     Coca ngesifundo osithole enovelini yesihloko esithi, 'Mbala Ngubaba'.
         Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                            (1)
                                                                                         [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          14                        DBE/Novemba 2019
                                         NSC

UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)

UKHOLIWE – N Skosana

Enye nenye inovela ukuze ifike esiphethweni sayo vane kube nomlingisi osiza ikutani
lapho ibhalelwa khona bese indaba ikghone ukuragela phambili beyifike esiphethweni
esihloswe mtloli kunokobana iphelele emoyeni. Coca ngendima edlalwe mlingisi
onguSipho ekusizeni uKholiwe bona afeze iimfiso zakhe ukuze indaba ifike
esiphethweni ebesihloswe mtloli. I-eseyakho esingenisweni ayihlathulule bona yini
umlingisi nesiphetho senovela, emzimbeni ayiveze indima edlalwe mlingisi onguSipho
ekuragiseleni indaba yenovela le phambili beyiyokufika esiphethweni ebesihloswe
mtloli bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ekusebenziseni umlingisi
onguSipho ukufikisa indaba le esiphethweni sayo. Amagama ozowasebenzisa awabe
ma-340–390.                                                                             [25]

UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

UKHOLIWE – N Skosana

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI B

Unina kaZondani wahlala amalanga amabili esibhedlela. Kuthiwa wathukwa khulu
bewavukelwa sisifo sakhe sehliziyo. Ngiyo-ke into eyenza bona ahlale amalanga
amabili ePhiladelphia Hospital. Uhlezi esibhedlela nje uyazibuza bona kuze njani eze
esibhedlela, wazibuza akhange athole ipendulo bekwafika isikhathi sokobana abuyele
ekhaya. Wakhamba waya ekhaya. Ukhamba nje urhabile, iinteksi ziyambambezela, 5
phela urhabele ukuthola uZondani ekhaya, umkhumbule khulu. Iinteksi zimqeda
ihliziyo khulu ngombana azikhambi zingakazali. Kuthe nakafika eKwagga wehlika sele
ayokukhwela eziya ngekhaya.

Unina kaZondani akakhumbuli nakancani bona yini unobangela wokuza kwakhe
esibhedlela. Kutjho khona bona namalanga sele akhambile. Kuthe asafuna 10
unobangela wokuya kwakhe esibhedlela waphazanyiswa mfundisi, 'Lotjha Mma!'
Avume umma kaZondani, babuzane namavuko. Akhange basakhuluma, omunye
nomunye wacabanga kwakhe.

Kuthe ngelanga lesibili uZondani asesibhedlela, usorhulwakhe wakhamba nomkakhe
bayombona. Bathe nabafika esibhedlela balunga ngekumbeni abatjelwa bona 15
uZondani ungakiyo. Bahlangatjezwa linesi elabatjela bonyana uZondani uthethwe
ngayizolo ebusuku usiwe esibhedlela seRankuwa uzokubuya nokho khona mhlokho,
bangabuya nge-iri lesi-3 ntambama. Ngelanga elilandelako nge-iri lesi-3 bafike bathole
asele afikile uZondani. Into yokuthoma ayikhulumako uZondani kusorhulwakhe wathi,
'Sorhulu, ngibawa nithumele umlayezo kuKholiwe ngombana ngifuna ukumbona.' 20
Bewungekhe wavuma bona uZondani uyagula. Gade akhuluma kuhle kungekho
nokuncani okusolisako, lokho kwabaqinisa idolo abegade bazombona. Barareke nokho
bona uZondani ukhuluma ngobani. Nokho bathembisa ukobana bazakwenza
ngokusemandlenabo ukuthola uKholi loyo.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             15                      DBE/Novemba 2019
                                            NSC

Ayikho enye indlela egade bangayenza ngaphandle kobana baye koZondani batjele 25
unina kaZondani ngomlayezo ovela kuZondani. Kuthe nabafika koZondani bathola
umfundisi nonina kaZondani, bafike basithule isibawo leso. Unina kaZondani arareke.
Abathe uyalifuna engqondwenakhe ibizo lakaKholiwe kodwana kutholakale bonyana
awa, akamazi umuntu loyo. Umfundisi nguye owaziko ngoKholiwe, athembise bona
nguye ozakuzama ukuthola uKholiwe.                                                  30

IYunivesithi iVista ihlukile kunamanye amayunivesithi, kokuthoma ayinayo indawo
yokulala. Abafundi bazihlalela elokitjhini. Ukobana iyunivesithi le ingabi nendawo
yokulala kwenza kube budisi bona abafundi bazane boke. Nokungena ngematlasini
akungenwa ngasikhathi sinye. Ngikho lokhu okwenza kube budisi ebafundini bakhona
ukobana bangahlangana boke bazane. Abanengi bazana ngokubonana nje. Ukobana 35
lo naloya ngubani amabizo, akwazanwa. Lokho kwenza kube budisi emuntwini
wangaphandle ekutholeni umfundi wangeVista. Nanyana kesinye isikhathi angathola
umuntu owazi lo amfunako kodwana kuba budisi ukwazi bona ukuphi ngesikhatheso,
uye kusiphi isifundo.

                                                                         [Ikhasi 82–83]

9.1      Tlola unobangela owenza bona unina kaZondani ahlale esibhedlela amalanga
         amabili.                                                                          (1)

9.2      Tlola isizathu ezenza bona iinhlobo zakaZondani zikholwe ukobana uKholiwe
         unesandla ekuzibulaleni kwakaZondani.                                             (1)

9.3      Tlola izinto EZIMBILI ezenza iYunivesithi yeVista      ihluke   kunamanye
         amayunivesithi ngokuya kwetheksthi engehla le.                                    (2)

9.4      Ngimaphi amatshwayo AMABILI avezwe enovelini le abufakazi bokobana
         indawo yeVlaklaagte No. 2 yindawo esisabelo?                                      (2)

9.5      Ngokurhunyezweko tlola okwakumunyethwe yincwadi eyatlolwa nguZondani
         ayitlolela unina ngaphambi kobana ahlongakale.                                    (2)

9.6      Tlola isehlakalo esenza bona uKholiwe alile khulu bekakhuphe amagama athi,
         'Mma akusekho okuhle kimi ephasini. Iphasi loke lingiphendukele.'                 (2)

9.7      Khetha ipendulo enembako kezinganzasi bese uqedelela ngayo umutjho
         olandelako.
         Umhlobo werarano esiwufumana lapha uKholiwe banoZwelibanzi baphikisana
         khona ngokobana incwadi ebegade bayifunda itloleke kuhle namkha
         ayikatloleki kuhle lirarano ...

         A      lahlangana nomlingisi nendawo.
         B      langaphakathi.
         C      lahlangana nomlingisi namasiko.
         D      langaphandle.                                                              (2)

9.8      Hlathulula isifundo osifumana ngesenzo sakaSipho sokwamukela bona
         uKholiwe akamukeli ithando lakhe.                                                 (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2         16                       DBE/Novemba 2019
                                        NSC

9.9      Ucabanga bona bekungaba yini umphumela wokobana uKholiwe atjele uMuzi
         iqiniso ngalokho okwenzekako epilwenakhe mayelana noZondani?
         Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                        (2)

9.10     Hlathulula iqhinga elisetjenziswe mtloli ukusivezela bona uMkaMfundisi
         umumuntu onesimilo esinjani.                                                (2)

9.11     Ucabanga bona yini umnqopho womtloli wokuthiya abentwana bakaMuzi
         banoKholiwe babe nguBusisiwe noThokozani? Ipendulo ayibe liphuzu
         ELILODWA.                                                                   (2)

9.12     Tshwaya ngelihlo elibukhali ngokukhambelana kwezenzo zakaKholiwe nekolo
         yakhe yobuKrestu. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                      (2)

9.13     Ingabe ucabanga bona isehlakalo sokuhlongakala kwakaZondani bese avuke
         atlolele unina incwadi nakaqeda lapho ahlongakale godu kwesibili
         siyakholweka nofana asikholweki? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu
         ELILODWA.                                                                   (2)

9.14     Coca ngommoya ozwakaliswa yikulumo eyaba khona phakathi kwakaKholiwe
         noSipho ngaphambi kobana uKholiwe atjhade noMuzi.                           (1)
                                                                                     [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                          Phendla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          17                        DBE/Novemba 2019
                                         NSC

UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)
UBONAKELE – M Sikosana
Enye nenye inovela ukuze ifike esiphethweni sayo vane kube nomlingisi osiza ikutani
lapho ihluleka khona bese indaba ikghone ukuragela phambili beyifike esiphethweni
esihloswe mtloli kunokobana iphelele emoyeni. Coca ngendima edlalwe mlingisi
onguKiller ekusizeni uBonakele bona afeze iimfiso zakhe ukuze indaba ifike
esiphethweni ebesihloswe mtloli. I-eseyakho esingenisweni ayihlathulule bona yini
umlingisi nesiphetho senovela, emzimbeni ayiveze indima edlalwe mlingisi onguSipho
ekuragiseleni indaba yenovela le phambili beyiyokufika esiphethweni ebesihloswe
mtloli bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ekusebenziseni umlingisi
onguKiller ukufikisa indaba le esiphethweni sayo. Amagama ozowasebenzisa awabe
ma-340–390.                                                                             [25]
UMBUZO 11 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UBONAKELE – M Sikosana
Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI C

UBonakele bekanganaso isikhathi sokudlala ngamathuba nakavelako. Wazimisela
ngawo woke amandla anawo bona naye abe ngomunye wabantu abaziwako
emdlalweni wezamaguduva. Lokhu ukuzimisela kwakhe bakubona aboKiller nabanye
abambisene nabo kilesi siqhema. Njeke nabo benza koke okusemandlenabo bona
bamenze agcine selayikutani yezamaguduva.                                    5

Umphathi wakhe akhange athanda ukona isikhathi sakaBonakele. Wamfaka
esiqhemeni sababhadelwako kezamaguduva. Kwamthokozisa khulu lokho uBonakele.
Kwaduma iDaveyton yoke bonyana uBonakele sele angomunye wabalwela
unongorwana kezamaguduva. Abanye bamfisela itjhudu kodwana abanye
abangamthandiko njengoSponono banoNduku khabe bafisa kwangathi uBonakele 10
angahlala angaphumeleli. Kwathi ngemva kwesikhathi esincani nje kwezwakala
emaphephandabeni nemirhatjhweni bonyana uBonakele Mahlangu uzokubethana
nesokana elivela ngaphetjheya kwelwandle. Bazokubanga unongorwana wephasi
kezamaguduva kilabo abasebangeni eliphakathi.
'Bonakele namhlanjesi uyindoda emadodeni kodwana okunengi sizakukhuluma 15
ngemva kobana sewulihlulile isokana ozokubambana nalweli ngenyanga esizayithoma
le. Ngiyathemba bona nawe sewuyazizwa neengazini bonyana uzalihlula. Akusinjalo
ndoda?' kubuza uKiller.
'Ngifisa kwangathi singabethana khona kusasa lokhu okusako! Kade ngililindele ithuba
elifana naleli. Namhlanjesi nami ngiyazizwa nanyana ngilele bonyana ngiyindoda 20
emadodeni. Abadala baqinisile nabathi ubudoda abukhulelwa. Namhlanje ngimi lo
okusele kutlolwa ngaye emaphepheni nosele aziwa kiyo yoke inarha njengekutani
esakhulako,' kwatjho uBonakele ngokukhombisa ukuthaba okukhulu. 'Lokho sikuzwa
ngawe bonyana uyikutani esakhulako ngombana thina esikwaziko kukobana
ngenyanga ezako mhlana amalanga alitjhumi nahlanu, uzabe uyikutani yephasi. 25
Sikhuluma nje baphi aboGeorge, abo-DD Bush, naboFalakhona Mpisi, ngingabala
ngithini nje mina, akusinguwe owabavusa phasi ethulini?'

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2               18                          DBE/Novemba 2019
                                              NSC

'Ngiyakuzwa uyakhuluma Killer kodwana nawuphatha indaba yeminyaka
egadungileko, ungivusela ubuhlungu behliziyo. Nangicabanga ngomtlhagwami egade
ngikiwo kuze kube namhlanjesi, ngifikelwa mcabango wokukhumbula ababelethi bami. 30
Iye khona ngiyakuthabela ukuba yikutani yephasi kodwana ngaphandle kwababelethi
bami koke lokho kuyafana nokusebenzela e ...' UKiller wabona bonyana uBonakele
selakude khulu. Njeke warhabe wamkhalima bona angacabangi khulu ngesele
kwadlula nangababelethi bakhe ngombana lokho kungamqeda amandla ngitjho
nekundleni yokulwela. 'Ngibona bonyana kungcono sihlukane kwanje Bonakele, 35
asibonane kusasa ngamasa nasele uyozibandulela yakho ipi,' kwatjho uKiller.

UKiller banoBonakele bahlukana, kwaba ngiloyo waya lapha afihla khona ihloko.
UBonakele khabe asahlala lapha ahlala khona, emzini wakwaMthimunye. UDabula
nabanye bomndeni khabe sebathanda ukumhlonipha khulu uBonakele ngombana
nakhu besele abukhombisile ubudoda bakhe esitjhabeni, imali bekangasayitlhogi 40
khulu. Ngitjho nabo boke abantu balapha eDaveyton bebamhlonipha khulu uBonakele
ngombana nguye ebegade aphethe unongorwana ebudisini besiba kwezamaguduva
eTransvaal yoke.
                                                                                [Ikhasi 54–55]

11.1     Tlola igama lomntwana kaNaSilombo.                                                       (1)

11.2     Dzubhula amagama           asetjenziswe    esiqetjhaneni   esingehla   ahlathulula
         okulandelako:

         11.2.1 UBonakele bekahlakaniphile.                                                       (1)

         11.2.2 UBonakele bekaphela ihliziyo bona ulwa nini noDuke Hudson.                        (1)

11.3     Tlola isibongo sesinanazelo sakwaMgwezani.                                               (1)

11.4     Tlola umhlobo womdlalo ogade udlalwa nguBonakele banoKiller ngokuya
         kwesiqetjhana engehla le.                                                                (1)

11.5     Tlola amatshwayo AMABILI abufakazi bokobana inovela le yenzeka esikhathini
         sakade.                                                                                  (2)

11.6     Tlola umahluko ophakathi kwesizathu esenza bona uBonakele asuke
         kwaMbuyiseli naleso esamenza bona asuke eplasini lekhuwa ebegade
         asebenza kilo.                                                                           (2)

11.7     Ngiliphi iqhinga lokuziphilisa elenziwa nguBonakele lokha nakasahlala
         ngekoloyini yakhe edala.                                                                 (1)

11.8     Ucabanga bona ikusasa lakaBonakele belizokuba njani nangathana azange
         anghale kwaMbuyiseli lokha nakaqeda ukubetjhwa ngubaba uMbuyiseli?                       (2)

11.9     Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
         bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

         Esikhathini esinengi abantu ababatlhorisi; khulukhulu abatlhorisa abanye
         ngokomzimba vane bacabanga bona ukutlhorisa abanye abantu yindlela
         elungileko yokunqophisa izinto/umuntu.                                                   (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                       Phendla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2        19                       DBE/Novemba 2019
                                       NSC

11.10 Ngaphandle kokusebenzisa iinrhatjhi ezifana nomrhatjho nephephandaba
      ukunikela uMahlangu umtlhala wokobana afunele ngakuphi nakafuna
      uBonakele, ngiziphi ezinye iindlela umtloli ebekangazisebenzisa ukunikela
      uMahlangu umtlhala wokobana uBonakele ukuphi? Ipendulwakho ayibe
      liphuzu ELILODWA.                                                             (2)

11.11 Kuthiwa uBonakele nakasuka ekhabo eSiyabuswa wakhwela ikoloyi yomuntu
      angamaziko. Ucabanga bona ngibuphi ubungozi ebebungamvelela ngesenzo
      sakhesi? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA uqalise ezehlakalweni
      ezenzeka amalanga la eSewula Afrika.                                          (2)

11.12 Ucabanga bona ngisiphi isifundo esisifumana esenzweni sakaBonakele
      sokwamukela ababelethi bakhe ngaphandle kokubahlulela nokulwa nabo
      ngemva kwepi yakhe noDuke Hudson?                                             (2)

11.13 Coca ngomhlobo werarano esiwufumana lapha uNaMndebele alwa khona
      noNaSilombo lokha umndeni kaMahlangu ufika eSiyabuswa. Ipendulwakho
      ayibe liphuzu ELILODWA.                                                       (2)

11.14 Ingabe uyazwelana nofana awuzwelani noNaSilombo ngendlela akhutjhwe
      ngayo emzini wakwaMahlangu? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu
      ELILODWA.                                                                     (2)

11.15 Coca ngokuphumelela komtloli ukusethulela isifundo ngenovela ethi,
      UBonakele uqalise emlingisini onguBonakele. Ipendulwakho ayibe liphuzu
      ELILODWA.                                                                     (1)
                                                                                    [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                         Phendla

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            20                         DBE/Novemba 2019
                                           NSC

UBUKGHWARI BOMLOMO
IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro
UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)

'IQHEGU LEKHONDLO' – CM Sangweni kanye 'NEEMBONGO ZAKARHOLIHLALA
NELSON MANDELA' – MA Mahlangu
Coca ngommongondaba omunyethwe yinolwana yesihloko esithi, 'Iqhegu lekhondlo'
nommongondaba weembongo zesihloko esithi, 'Iimbongo zakaNelson Rholihlahla
Mandela' bewutjho nokobana ngiziphi izehlakalo ezifanako ezibumba imimongondaba
yobukghwari bomlomobu. I-eseyakho esingenisweni ayihlathulule bona yini
ummongondaba beyitjho nokobana iimbongwezi nenolwana le zikhuluma ngani,
emzimbeni coca ngezehlakalo ezifanako ezibumba imimongondaba yobukghwari
bomlomobu bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela kwembongi yesibongwesi
nomthiyi wenolwana le ekusethuleleni ummongondaba ngezehlakalo ezifanakwezi.
Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                    [25]
UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
13.1      'INJA NEFARIGI' – CM Sangweni
          Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
          ITHEKSTHI D

          Ngesikhatjhana yezwa ingurumela seyiyiphandla. Yatlhoga ngitjho nomgodi
          wokubhaqa. Yathi nayikhumbula bonyana ayinalitho nekhaya kwathi
          ayizibethe phasi ngehloko ife kube kanye. Yabona bonyana akakho umasiza
          yaphuma khonokho yayomfuna. Yakhamba ifuqulula ihlabathi efusini ithi
          mhlamunye izamthola kodwana do. Ngebanga lendlala, inja yasuka yathi 5
          iyokuhlola bonyana ifarigi ibanjwe yini. Yathi nayifika endleleni enqophe
          evikilini yathola ihlabathi itjhefulwe yatjhefulwa iqale phezulu. Yathi nayithi
          mehlo tjhida, yabona ifarigi ingene phasi sekubukupekupe amagade
          sekumalongwe.
          Inja yatjhidela eduze yabese yathi; 'Hawu mkhozi kwenzanjani? Mina ngithi 10
          uza namaqanda kanti wena uzifuqululela inga uyikatapulara awazi nokuthi
          lidumephi. Kghani uyahlanya nofana ulingisa idonki ezigeda emlotheni
          nebhudwini?'      Ifarigi  yathukwa    yabhalelwa    kujama,   yabhambalala
          ngamathumbu yathi, 'Ngilahlekelwe, manjesi ngithi angifune mhlamunye
          idibezekile.'                                                               15
           'Yinto bani ekulahlekeleko enganabizo le?' Kubuza inja seyithoma
          ukurhonona. 'Ngitjho iphasela,' kuphendula ifarigi nayo seyingasazizwa bona
          ithini. 'Iphasela? Khuyini iphasela, wazomba nje? Khuluma wena ngilambile
          nokulamba ungonela nesikhathi mnengi nomsebenzi oqalene nami.'
          'Ngitjho … ngitjhwi … i … i … u … uzuka … kho … mna … mnakweth … thu.' 20
          Kuphendula ifarigi seyingunguza unomphela. 'Uthini wotji? Uthi ngikuzwa
          kuhle bengithi iindlebe zami zikhutjhiwe iinkotokoto. Kghani ngiyabhudanga,
          afeke kodwana ungihlolelani farigi? Ungathi ngilambe kangaka ulahle
          imalami? Letha imalami wena ungadlali ngimdala nangingaka.' Ifarigi yamane
          yaba murabharabha yabhalelwa kukhohlela lokhu.                              25

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                21                          DBE/Novemba 2019
                                               NSC

          Inja yabona bona angeze yayisiza ukubalabala. Yeqa kanye kabili kathathu
          yayibamba ngomphimbo ifarigi yathimula kanye yezwa bonyana ziyababa
          yathi, 'Angeze nami ngafa ngingakazinghwareli.' Inja yayirephula iindlebe
          yarhuwelela khulu. Yathi nayithi iyabaleka iFarigi, inja yayibamba umsila
          yatjho ukuwuruthula. Ifarigi yarabhela yaguqa ngamadolo. Ifarigi yancenga 30
          yathembisa ukumfuna beyimfumane uzuka.

                                                                               [Ikhasi 28–29]

          13.1.1       Tlola isizathu esenza bona inja ibhalelwe ukuyozithengela
                       amaqanda.                                                                 (1)

          13.1.2       Tlola ubujamo OBUBILI obuvezwe etheksthini engehla                 le
                       obufakazela bona inolwana le yenzeka ngesikhathi sehlobo.                 (2)

          13.1.3       Tlola inani lemali elanikelwa ifarigi bona iyokuthenga ngalo iqanda.      (1)

          13.1.4       Ngokurhunyezweko tlola indlela ifarigi eyazizwa ngayo lokha
                       nayilemuka bona ilahle imali ebeyithunywe ngayo evikilini.
                       Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                      (1)

          13.1.5       Tlola umhlobo wesilwana owafaniswa nefarigi lokha nayizigeda
                       emlotheni ngebhudwini.                                                    (1)

          13.1.6       Hlathulula umhlobo werarano owaba khona phakathi kwenja
                       nefarigi ngemva kobana inja ilemuke bona ifarigi ilahle imalayo.
                       Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                      (2)

          13.1.7       Ingabe ngiyiphi indlela esemthethweni epilweni yamambala
                       engasetjenziswa   ukurarulula  imiraro    ehlangana  nabantu
                       kunokobana kuliwe? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                   (2)

          13.1.8       Ucabanga bona isiqunto esathathwa yinja sokwebela iinkukhu
                       amaqanda enolwaneni engehla le sisabonakala sisenzeka
                       nanamhlanjesi na? Sekela isiqunto osithathako uqalise ebujameni
                       obubonakalako namhlanje.                                                  (2)

          13.1.9       Tshwaya ngokuphumelela komthiyi wenolwana le ukusivezela
                       iimilo ezihlukahlukeneko zabantu abaphilako ngokusebenzisa
                       izenzo zenja.                                                             (2)

          13.1.10      Coca ngesifundo osifumene ngesenzo sefarigi sokulisa indlela
                       kawokewoke yayokufahla efusini lokha nayiyokuthengela inja
                       iqanda.                                                                   (1)

                                            KANYE

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             22                        DBE/Novemba 2019
                                            NSC

13.2      Funda iimbongo ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI E

          IINANAZELO ZAKWAMTHOMBENI – ET Mampokoro
          1        Ndiyasi!
          2        Ndlovu!
          3        NguGegana!
          4        Owalala ngaphasi komuthi
          5        Umuthi wavuka uthombile,
          6        Kwathi nakuphalalwako bathi
          7        Madoda asiphalale, sikhambeni,
          8        Bathi sizakukhamba njani?
          9        Umntwana athombe ngaphasi komuthi
          10       NguSindeki,
          11       Singebakwamfazi wamabel' amade,
          12       Omunyisa umntwana ngaphetjheya kweligwa, neligwana,
          13       E! Ndiyasi!

          13.2.1       Tlola iinanazelo EZIMBILI ezisetjenziswe endimeni yokuthoma
                       yeembongo zakwaMthombenezi.                                        (2)

          13.2.2       Tlola umhlobo wesithombengqondo osetjenziswe emudeni we-12
                       weenanazelo ezingehla.                                             (1)

          13.2.3       Tlola igama lomntwana owabhalelisa bakwaMthombeni ukuphalala
                       ngombana athombele ngaphasi komuthi.                               (1)

          13.2.4       Ucabanga bona kubangelwa yini bona abantu bakwaMthombeni
                       kuthiwa boGegana ngokuya ngokwesinanazelo esingehlesi?
                       Sekela ipendulwakho ngokuqalisa endleleni egade kuphilwa ngayo
                       kade.                                                              (2)

          13.2.5       Ucabanga bona kuqakathekile bona ilutjha lanamhlanjesi lazi
                       iinanazelo zemakhabo na? Ipendulwakho ayibe liphuzu
                       ELILODWA.                                                          (2)

          13.2.6       Coca ngokuphumelela kwembongi ukusebenzisa ilimi ukusivezela
                       imvelaphi yabantu bakwaMthombeni. Ipendulo ayibe liphuzu
                       ELILODWA.                                                          (2)
                                                                                          [25]

                                                         IMITLOMELO YESIGABA B:           25

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           23                        DBE/Novemba 2019
                                          NSC

ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA

YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
        OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
        umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI emdlalweni.
                                           NOFANA
              Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo
              lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.
              Kilesisigaba kuneencwadi EZINTATHU zemidlalo: IBHUDANGO LAMI,
              UMBANGO KANZUNZA NOMANALA KANYE NEFINDO. Khetha incwadi
              EYODWA uphendule ngayo umbuzo OWODWA.

UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Umdlalo otloleke kuhle ngilowo oveza umdlali oyikutani kusukela esingenisweni
bekufike esiphethweni sawo. Coca ngokuphumelela komtloli ukusivezela umdlali
oyikutani ngaphasi kwemileyo yesakhiwana somdlalo wesihloko esithi, IBHUDANGO
LAMI. I-eseyakho esingenisweni ayihlathulule bona yini isakhiwana somdlalo nomdlali
oyikutani, emzimbeni coca ngokuvezwa komdlali oyikutani ngokuqalisa emileyweni
yesakhiwana somdlalo lo bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli
ukusivezela umdlali oyikutani ngaphasi kwemileyo yesakhiwana somdlalo lo.
Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                [25]

UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI F

(Esabelweni esibizwa bona kuKwaNdebele uTjhili uditjhe noNaNtuli.)
TJHILI:        (Uthelela iinkukhu isiphila) Sazisisa ngokufudukela lapha kosikazi.
NANTULI:       (Uhlezi phasi komuthi) Ukutjho ngebanga lani lokho baba?
TJHILI:        (Unqopha kuye) Ngitjho ngombana soloko safika lapha nje ngithoma
               nokunona.                                                            5
NANTULI:       (Uyahleka) Ngiyakubona nami baba. Ngabona wenziwa ziinkukhu
               nezimvu ozifuyileko.
TJHILI:        (Uhlala phasi) Sele ngililela amandlami engawamotjha eplasini. Ngabe
               ngafika esabelwenapha ngisese namandla, ngabe indodanami yafunda
               beyaqeda.                                                            10
NANTULI:       (Ngokutshwenyeka) Ungakhulumi ngoMbulawa ngombana ungivusela
               amanceba baba. Mhlamunye sele aba mathambo lapha akhona.
TJHILI:        (Ngokumtjhiriya) Singalahli ithemba kosikazi. Ngitjho ngombana uZimu
               ukhona begodu akahlulwa lilitho.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            24                         DBE/Novemba 2019
                                           NSC

NANTULI:       (Utshega iminyembezi) Ihliziyo yami iba buhlungu lokha nangibona           15
               abentwana besikolo baya esikolweni. Ngisuke ngikhumbule bona
               uMbulawa bekanebhudango lokuba mjameli wamalungelo wabantu.
TJHILI:        (Umlalisa esifubeni sakhe) Ngibawa bona ungilibalele ngokukuthunuka
               amanceba kosikazi.
NANTULI:       (Uvusa ihloko) Ngiyakuzwa baba. (Wesula iminyembezi) Sele ngikhohlwe       20
               ukukwazisa bona kunomsanyana olethe incwadi etlolwe ibizo lakho baba.
TJHILI:        (Ngokurareka) Iphi incwadi leyo?
NANTULI:       (Ayikhuphe) Nasi baba.
TJHILI:        (Ayivule ayifunde)
NANTULI:       (Ngokurareka) Wamomotheka wedwa baba kubayini? Kghani ivela                25
               kuMbulawa?
TJHILI:        (Sele aqedile ukuyifunda) Ivela kuMbonani esasakhe naye eplasini
               lakaMathumbu.
NANTULI:       (Uyahleka) Uthini baba?
TJHILI:        Uthi ngimfunise indawo lapha esabelweni. Batjho uMathumbu                  30
               uyalithengisa iplasela. Batjho abanikazi balo abatjha bafuna ukwakha
               ibubulo leenkukhu kileya ndawo.
NANTULI:       (Ngokurareka) Kutjho bona kufanele ifuduke yoke imizi leya eseplasini?
TJHILI:        Iye kunjalo kosikazi. Wasebenza ngokusiqotha kusakhanya uMathumbu.
               Phela sekufanele bakhokhele iinthuthi ezizobathutha gadesi.                35
NANTULI:       Alo-ke uyomphendula uthini ngombana phela ayisekho indawo lapha
               ngakithi?
TJHILI:        Kunesiza engezwa batjho siyathengiswa ngaphetjheya kosikazi. Ngizakhe
               ngiye ngekosini ngiyokuzwa bona siyimalini.
NANTULI:       (Ngokurareka) Yinto bani eyenza bona uMathumbu athegise iplasi?            40
TJHILI:        Batjho uyafuduka uya phetjheya ngombana unevalo lokobana
               kungenzeka kubuse umongameli onzima ngemva kwamakhetho azako.
NANTULI:       Kanti akafuni ukuba ngaphakathi kombuso kamongameli onzima?
TJHILI:        (Uyahleka) Phela wesaba bonyana kungenzeka into eyenzeka
               eMozambigi.                                                                45
NANTULI:       Batjho kunamakhwahlana aziimpurelani angafuni bona kubanjwe
               amakhetho. Uthi akuzukuvuka umguruguru ngesikhathi samakhetho nje
               baba?
TJHILI:        Asazi kosikazi. Sele sizakuzwa ngethambo ukuphuka.
NANTULI:       (Uyasikima) Ngisaya kwamakhelana baba. Bangibizile. (Bahlukane)            50
                                                                         [Ikhasi 61–62]

15.1      Tlola isizathu esenza bona izakhamuzi zeplasini zigcine zibize umdlali
          onguVenter ngoMathumbu.                                                          (1)

15.2      Tlola ibhudango lakaMbulawa ngokuya ngokwetheksthi engehla le.                   (1)

15.3      Hlathulula ubujamo uMbulawa azithola angaphasi kwabo lokha nakufanele
          bathuthe kwabo ngebanga lokobana uyise bekangasakghoni ukobana
          angasebenza eplasini.                                                            (2)

15.4      Tlola ngephuzu ELILODWA isizathu ebesenza bona ihliziyo yakaNaNtuli ibe
          buhlungu lokha nakabona abentwana besikolo baya esikolweni.                      (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2019/77325662-2952-42cb-afc9-bdba1284c27b) — isiNdebele HL · QP · 2019 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2019/639c325b-f55d-4732-a8c0-2bf7e4a9e4af) — isiNdebele HL · QP · 2019 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2023/316c2bbc-2df2-4b05-bcb5-2567baa6273e) — isiNdebele HL · QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2022/184e6663-fa0a-4fb9-844b-1d1de7b2b3a7) — isiNdebele HL · QP · 2022 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2021/f0d3b5ac-7673-40cc-9625-94fae4debc3d) — isiNdebele HL · QP · 2021 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2018/fd0fa60f-a8e2-4c45-aaed-afaca014decf) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024-mg/67a83de1-20e6-4835-9a82-a7f7008cd427) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024-mg/21ddb82d-9b0a-42dc-94ef-8a1c7c053996) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024-mg/65f7950d-ccc9-482e-b011-465dfd9eb653) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isindebele/5f0b0dc6-7b0d-4d24-87c0-9f12a05e2fd8) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isindebele/452c407d-5b22-4680-a8e7-9f7d127094cb) — Memo · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
