# isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2021 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2021, 40 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2021-mg/525e4382-b91c-4f14-bb89-4e60f9c77dee
- Updated: 2026-10-29
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2021
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 40

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2021 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2021-mg/525e4382-b91c-4f14-bb89-4e60f9c77dee)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2021 · isindebele. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2021/f0d3b5ac-7673-40cc-9625-94fae4debc3d) — QP · 2021 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                         NATIONAL
                                    SENIOR CERTIFICATE

                                       IGREYIDI 12

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                       NOVEMBA 2021

                          UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA

IMITLOMELO: 80

                            Umhlahlandlela lo unamakhasi ama-40.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                  Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   2                   DBE/Novemba 2021
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

Umhlahlandlela wokutshwaya

1.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
          tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
          umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa)

2.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
          eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.

3.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
          ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
          newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule
          imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye).

4.        Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
          elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili
          ungayitjheja (Ungayitshwaya).

5.        Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
          lemibuzo, tshwaya ngendlela umhlahlandlela wokutshwaya ononjorwe ngayo.

6.        Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
          elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
          emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.

7.        Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
          Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
          umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
          khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa
          igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).

8.        Imibuzo emifitjhani
          Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
          ipendulwakhe akangajeziswa.

9.        YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
          liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono
          omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo
          esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela
          (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA).

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   3                   DBE/Novemba 2021
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA A: IINKONDLO

UMBUZO 1: NGIZOKWENZANJANI? – TM Mthimunye

Ummoya wekondlo mazizo imbongi esuke ikiwo lokha nayirhaya ikondlo. Kungaba
mmoya wokudana/odanileko nofana wethabo/othabileko. Ikhethomagama magama
anqophileko akhethwa ngokuyelela nangokunemba entweni imbongi esuke ikhuluma
ngayo. Ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le mumoya wokudana. Imbongi
idaniswe kuhlongakalelwa mbelethayo isese yincani, njeke ayinamuntu oyifundisa
amasikwayo. Imbongi isebenzise amagama/imida elandelako ukuveza tjhatjhalazi
ummoya lo:
(Tjheja: umfundi nakahlathululule amaphuzu amumongo AMABILI esingenisweni
esingehla akatlonyeliswe imitlomelo epheleleko yesingeniso.)

-   Ngifik' ephasin' uyafulathela, awusakhambi nam' ibangana > Imbongi ihlathulula
    bona ithe nayiqeda ukubelethwa, ingakakhuli ukuyaphi umbelethayo
    wahlongakala/wayitjhiya ephasini.
-   Ngizoyitjengiswa nguban' indlela, ngangithi ngizokukhula hlanu kwakho, ngangith'
    indlela ngizayitjengiswa nguwe, > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona
    beyizitjela ukobana umbelethayo lo uzoyikhulisa ayitjengise indlela ekufanele
    ikhambe ngayo bekayifundise nekambiso yamasikwayo, njeke nasele angasekho
    nje imbongi ilila ngokobana izakufundiswa ngubani.
-   Angisakghon'       ukukubona    ngawenyama,     >   Imbongi    ihlathulula bona
    engqondwenayo iyambona umbelethayo kodwana ayikghoni ukumbona ngamehlo
    ikwazi ukukhuluma naye imbikele ngemirarwayo.
-   Ngizokwenza njan' iphasi nalinje, ngizokubuza bani nabangasazaziko nje? >
    Ngamagama la imbongi ihlathulula bona njengombana iphaseli selijame
    ngeenzwani nabantu bangasawazi amasikwabo nje, yona izowafundiswa ngubani
    wekhabo.
-   Mina ngiyokuba yini kabani? > Imbongi ilila ngokobana yona iyokulilela kubani
    lokha abanye nabalilela ebabelethini babo.
-   Namhlanjesi ngikuqal' eenthombeni, ngizwa ngabantu bona wawukhamba yiphi >
    Imbongi ihlathulula bona sele idanela ukubona umbelethayo eenthombeni ukuze
    imbone bona bekamumuntu onjani ngokwejamo kodwana indlela ebekaziphatha
    ngayo uyizwa ngabanye abantu.
-   Ngizwa ngosiyazi bona wawugida yiphi > Imbongi ihlathulula bona sele izwa
    ngobatjho bonyana ngiwaphi amasiko umbelethayo ebegade awenza.
-   Namhlanjesi ngibukela zakosobantu, zekhethu ngiyaziphumbutha > Ngamagama la
    imbongi ihlathulula bona sele idanela emasikweni wabanye abantu ngombana
    wekhabo ayiwazi.
-   Ngizokwenzanjani? > Imbongi isebenzise amagama la ekugcineni kwenye nenye
    indima yekondlo le ukugandelela bona mbala isemrarweni, ayizazi bona ithatheni
    iyihlanganise nani ukuze ikghone ukwazi amasikwayo wamambala ebeyifanele
    iwafundiswe mbelethayo ongasekho.

Ngehlathululo engehla le kuyezwakala bona imbongi idane khulu ngokulahlekelwa
mbelethayo isese yincani kangaka begodu namagama ewakhethileko awuveza
tjhatjhalazi ummoya wokudana lo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)                           [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 4

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                     Downloaded from hlayiso.com               4                                                                    DBE/Novemba 2021
                                                                NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)

UMBUZO 1: 'NGIZOKWENZANJANI' – TM Mthimunye

     Iqhinga                        Ngokudluleleko               Ngokwekghono                Ngokulingeneko                 Ngokusisekelo               Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO                           5–6                          4                             3                            2                           0–1
                            -Umfundi uhlathulule isihloko   -Umfundi utjengise           -lsihloko usizwisise          -Isihloko akakasizwisisi     -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo:    ngokungeneleleko begodu         ukuzwisisa isihloko.         bewasihlathulula ngendlela    kuhle.                       azizwakali begodu
Ukungenelela kokunikelwa
                             uwathinte woke amaphuzu                                      ephakathi. Imininingwana     -Ubuyelele amaphuzu           azikanamatheli esihlokweni
kwamaphuzu azwakalako,
ukusekela kanye nelwazi      amayelana nekondlo.            -limpendulo pheze             ayikavezwa yoke.              kezinye iindawo uveze        esinikelweko, kubudisi
lekondlo.                                                    ziyakhambelana nesihloko.                                  namaphuzu angafunekiko.      ukuzilandela ngombana\
                            -Uphendule ngendlela ehle                                    -Amaphuzu amanengi            -Akakatloli amaphuzu          azikhambelani nombuzo.
6 IMITLOMELO                 khulu. Kunamaphuzu             -lmibono esekelweko ikhona    asekela imibono               azwakalako/Amaphuzu         -Uhlulekile ukunikela
                             amanengi asekelwe               kodwana ayikavezwa yoke      akakavezwa ngendlela          awatlolileko akakasekelwa    iimpendulo ekungizo.
                             ngokunemba begodu               begodu ayikasekelwa          eyanelisako. Unelwazi         kuhle bekwazwakala.         -Amaphuzu ambalwa
                             anqotjhiswe ekondlweni.         njengombana                  elisezingeni eliphasi        -Akayazi kuhle ikondlo Ie.    awanikeleko akakasekelwa.
                                                             bekulindelekile.             lekondlo.                                                 -Umfundi ikondlo akayazi
                            -Ikondlo uyizwisise kuhle                                                                                                kuhle.
                             khulu.                         -Kunobufakazi obutjengisa
                                                             bonyana uyayizwisisa
                                                             ikondlo.
ISAKHIWO NELIMI                           4                               3                        2                             1                           0-1
                            -Umtlolo unesakhiwo esihle      -Umtlolo unesakhiwo esihle   -Bukhona ubufakazi            -lkondlo ayikethulwa         -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana       khulukhulu nokusekelwa          nokusekelwa kwemibono        besakhiwo sekondlo.           ngefanelo.                   kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
nokwethulwa: Ukuzwakala
                             kwemibono okulandelekako.       okulandelekako.                                                                         ngokwanelisako ngesihloko.
kwelimi kanye nokuzwakala                                                                -Ikondlo ayinakho             -Ukungakahlelwa kuhle        -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu.                 -Isingeniso, isiphetho          -lsingeniso, isiphetho        ukunamathelana                ngikho okwenza               bokuhlelwa kwesakhiwo
                             neengaba kuhleleke kuhle        neengaba kuhleleke kuhle.    kwamaphuzu begodu             ukulandelana kwamaphuzu      nanyana ukulandelana
4 IMITLOMELO                 khulu.                                                       ayilandeleki.                 kungezwakali.                kwamaphuzu.
                                                            -lmibono iyazwakala                                        -Kuneemphoso ezinengi        -Ilimi elisetjenzisweko
                            -lmibono iyazwakala              beyisekelwe kuhle.          -Kuneemphoso ezenziwe          zelimi begodu                Iisezingeni eliphasi khulu
                             beyisekelwe kuhle khulu.                                     elimini, ekuzwakaleni         nokusetjenziswa kwelimi      begodu alizwakali.
                                                            -Ilimi, ukuzwakala            kwekondlo kanye               okunganembiko kwenza
                            -Ilimi, ukuzwakala               nokwethulwa kwamaphuzu       nekuhlelweni kodwana          umtlolo lo ungezwakali.
                             nokwethulwa kwamaphuzu          kuhle.                       iingaba zakhiwe kuhle.
                             kuhle kutjengisa ukutjhuja
                             kwengqondo.

YELELA:       Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
              nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO:
-km – (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
-sk-/L- (tlola umtlomelo otholwe mfundi)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                              Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   5                      DBE/Novemba 2021
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

UMBUZO 2: MONA – TM Mthimunye
2.1       - Ifanakamisa u-a.                                                                (1)
          - Isithombengqondo sesiphoqo.
          - Isenzasasilwana.
          - Iseqamagama.
          - Isingathekiso.
          (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.)                                                   (1)
2.2       Ivumelwano-thoma/Ivumelwano-phakathi/Ivumelwano-phetha.                           (1)
2.3       Isenzasamuntu/Irhwala.                                                            (1)
2.4       Umnqopho wembongi wokusebenzisa amagama athi, 'Maye! Mona'
          kubabaza/kukhuza indlela umona umumbi ngayo/Wenzisa abantu izinto
          ezimbi ngayo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                  (2)
2.5       -  Liqiniso ngombana abantu abonomona bahlala baqale izinto zabanye
             abantu babamonakalele okugcina kubenza babe babantu abanganathabo
             epilweni/Bahlala    bacabanga     ngokuphalisana, bahlala    banento
             engakalungi abayibonako.
          - Akusilo iqiniso abantu abanomona bayathaba nababona umuntu
             abamumonakalelako abhalelwa kukwenza izinto ezithileko epilweni/lokha
             izinto zakhe zingakhambi kuhle.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                  (2)
2.6       Ikondlo engehla le izwakalisa ummoya wokudana, imbongi idaniswa zizinto
          ezimbi ezenziwa mumona ebantwini, emasondweni, emisebenzini
          nemaphilweni wabantu.
          (Tjheja: Umfundi angaveza nezinye iindawo ezahlukahlukeneko la kunabantu
          nofana la umona udlange khona.)                                                    (2)
                                                                                             [10]
UMBUZO 3: NGENAMEVA MNTWANAMI – TN Mahamba
3.1       - Irhwala (Ngikhalime kwatjha ilizwi.)                                            (1)
          - Isilingisi (Nakukungizwa do!)
          - Isifaniso/Isimanyaniso (Kufana nokukghadlha ilitj' edwaleni.) 
          (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.)                                                   (1)
3.2       Ivumelwano-thoma/Ivumelwano-phakathi.                                             (1)
3.3       Indima yesi-4 yekondlo le ikhuluma ngokobana umntwana okhulunyiswa
          yimbongi lo akhe alalele (Ube nendlebe), alunge (Ube yimvu ehle),
          akhalimeke (Athathe iiyeleliso ezihle), ahloniphe (Abe mntwana onehlonipho)
          bekalise ukwenza izinto ezingakalungi ngombana zizomfaka emrarweni
          (Alahle indlela ayikhambako le ngombana inameva).
          (Umfundi akatlonyeliswe nangabe uveze isenzo ESISODWA kilezi ezivezwe
          ependulweni engehla.)                                                              (1)
3.4       Ngicabanga bona angonakalalelwa ikusasa lakhe (angabulawa, angaba sidisi,
          angangena ejele, njll.),     akufisako kungaphumeleli ngonobangela
          wokungaziphathi kuhle nokungalaleli umbelethakhe/Ngicabanga bona
          ubudlelwano     bakhe     nombelethakhe    bungonakala    ngonobangela
          wokungalaleli nakakhalinywako.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                  (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   6                   DBE/Novemba 2021
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

3.5          Ngicabanga bona ihloso yembongi ngokukhetha ukuyelelisa umntwanayo
             bona afane nemvu kukobana ifuna izenzo zomntwanayo zibe zihle
             njengezemvu bekazithobe njengayo.
             (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                             (2)

3.6          Ikondlo engehla le isethulela umlayezo wokobana lokha nasibentwana
             kufanele silalele ababelethi bethu nabasiyalako/nabasikhalimako.
             (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                             (2)
                                                                                           [10]

UMBUZO 4: IIMBONGO ZEPILO – TN Mahamba
4.1      - Injambamende/Isilungelelamuda.                                                 (1)
         - Ivumelwano-thoma/Ivumelwano-phakathi/Ivumelwano-phetha.
         - Ifanakamisa u-a.
         - Ifanangwaqa u-t/Ifanangwaqa u-k.
         - Isenzasamuntu.
         (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.)                                                  (1)
4.2      Indima yesi-2 yekondlo engehla le ikhuluma ngokobana ipilo isisekelo sakho
         koke ephasini (Ulidondolo lakho koke), ipilo ihlala ikhona kizo zoke iindawo
         (Ukhanya iphasi loke) nanyana ikhamba kancani nje (Ungumakhamba ananya
         njengenwabu.)
         (Umfundi akatlonyeliswe nangabe aveze/ahlathulule ingcenye EYODWA kilezi
         ezivezwe ependulweni engehla.)                                                    (2)
4.3      -  Ngicabanga bona abanye abantu bebazokwenza isiqiniseko sokobana
            bafeza woke amabhudango wabo ukwenzela bona nasele kufike isikhathi
            sokufa bangabi nokuzisola bona akhange baphile ipilo ebebayifisa.             (1)
         - Ngicabanga bona abanye abantu bebazokuhlala batshwenyekile
            bacabanga ngobuhlungu obuzokulethwa kukufa kwabo emindenini yabo. 
         (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                 (1)
4.4      Ngomuda lo imbongi inqophe bona umuntu nakagulako simusa koke lapha
         sicabanga bona singathola khona isizo, njengeembhedlela/emitholapilo,
         kibodorhodera, ebaphorofidini neenyangeni zesintu ukuze aphole bekakghone
         ukuba nathi.
         (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                 (2)
4.5      Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo somqondophikisana
         ukusihlathululela bona iimpilo zabantu abaphila ephasini azifani begodu
         azilingani, abanye abantu bakghona ukuphila isikhathi eside bebaluphale kanti
         abanye baphila isikhathi esifitjhani khulu babhubhe basese bancani.
         (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)
         (Tjheja: umfundi oveze ihlangothi linye lependulo le akangatlonyeliswa
         ngombana kufanele kuvele imiqondo emibili ephikisanako.)                          (2)
                                                                                           [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   7                       DBE/Novemba 2021
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

UMBUZO 5: NGIMTHANDILE – NV Mnyakeni

5.1       Ivumelwano-thoma/Ivumelwano-phakathi.                                              (1)
5.2        Iseqamagama.                                                                      (1)

5.3       Ikondlo le ikhuluma ngethando imbongi enalo ngomuntu othileko/Ikondlo le
          ikhuluma ngendlela imbongi ethande umuntu ekhuluma ngaye lo.                      (2)

5.4       Amagama la amumethe umqondo wokobana umuntu imbongi ekhuluma
          ngaye lo uyithabisa tle/Imbongi ithatjiswa nguye kwaphela/Nayimbonako
          iyathaba.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe idlela ezwakalako.)                                    (2)

5.5       Ngicabanga bona umphumela wamagama la kungaba kukobana imbongi
          ingagcina sele imthethe/imtjhadile umuntu ekhuluma ngaye lo ukuze
          ihlalisane naye kamnandi ipilwayo yoke/Kungaba kukobana imbongi izibulale
          nange umuntu emthanda kangaka lo angamala nofana abhubhe/Kungaba
          kukobana ingasakghoni ukuphila kamnandi nange umuntu emthandako lo
          angathandana nomunye umuntu/Ingonakalelwa yipilo, igcine sele iliratha
          nange umuntu emthandako lo angayizwisa ubuhlungu.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe idlela ezwakalako.)                                    (2)

5.6       Imbongi izwakalisa ummoya wokuthaba/wethabo, ithatjiswe lithando enalo
          ngomuntu emkhulumisa ekondlweni le/ithatjiswa zizenzo, iphimbo nejamo
          lomuntu emthandako lo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe idlela ezwakalako.)                                    (2)
                                                                                              [10]
                                                                IMITLOMELO YESIGABA A:        30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 8

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com                8                                                                        DBE/Novemba 2020
                                                                NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Iqhinga                              Ngokudluleleko                  Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo                Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                           12–15                           9–11                           6–8                         4–5                           0–3
                                -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:      khulu: 14–15.                                                    bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko         -Uhlathulule isihloko          -limpendulo pheze                 ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.          ngokungeneleleko begodu        ziyakhambelana nesihloko.         kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                                uwathinte woke amaphuzu                                          ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                                amayelana nomtlolo.            -lmibono esekelweko ikhona                                                               azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                   -Uphendule umbuzo kuhle:       kodwana ayikavezwa yoke           -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi
                                12–13                          begodu ayikasekelwa               asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                                                               njengombana bekulindelekile.      akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                                -Uphendule ngendlela ehle.                                       eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                                -Kunamaphuzu amanengi          -Kunobufakazi obutjengisa                                                                awanikeleko akakasekelwa.
                                asekelwe ngokunembako          bonyana umtlolo uwuzwisisile.     -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       -Umtlolo akawazi.
                                anqotjhiswe emtlolweni.                                          eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.

                                -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                                khulu.
ISAKHIWO NELIMI                             8–10                            6–7                            4–5                        2–3                             0–1
                                -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi        -Isakhiwo asikathulwa        -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa            Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.       ngefanelo.                   kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                       nesiphetho ezisezingeni                                                                                                 ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela       elihle khulu.                  -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho         -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni.                                       kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana            ngikho okwenza               -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
                                -Kunokuthuthuka                                                  kwamaphuzu begodu         ukulandelana                 kwesakhiwo nanyana
                                kwamaphuzu begodu              -lmibono ivezwe beyasekelwa       awulandeleki.             kwamaphuzu                   ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO                   azwakala kuhle.                yezwakala.                                                  kungezwakali.
                                                                                                 -Kuneemphoso                                           -Ilimi elisetjenzisweko
                                -Ilimi, ukuzwakala             -Ilimi, ukuzwakala                ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                                nokwethulwa kwamaphuzu         nokwethulwa kwamaphuzu            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                                kuhle bekutjengisa ukutjhuja   kuhle.                            kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                                kwengqondo.                                                                                 okunganembiko kwenza
                                                                                                 -Iingaba zakhiwe kuhle.    umtlolo lo ungezwakali.

YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
             ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.

             Isitjengiso: KM- (Tlola umtlomelo) SK-/ L- (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                    Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   9                         DBE/Novemba 2021
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6
MBALA NGUBABA – PB Skhosana

   Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 6.
   Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
   Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
   Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.

AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Irarano langaphakathi mhlobo werarano obamba umlingisi ayedwa. Lapha usuka
azithola anobudisi ngebanga lokuvundla kwemicabango. Usuke ahlezi ayedwa
akhuluma ngehliziyo, ajule ngomcabango nofana abanjwe mzwangedwa. Irarano
langaphandle elihlangana nabalingisi mhlobo werarano lapha abalingisi
batjhayisana khona ngemibono. Kungaba kurhitjhana ngamagama nofana ukulwa
ngezandla. Lapha sizokucoca ngemihlobo emibili le yamararano nokobana umtloli
wenovela yesihloko esithi; 'MBALA NGUBABA' uphumelele kangangani ukusebenzisa
imihlobo yamararano le ukufikisa inovelakhe esiphethweni asihlosileko.
Abahlolwako abaveze, bahlathulule bebanabe ngemihlobo yamararano emibili
elandelako:

Irarano langaphakathi.                         Irarano      langaphandle        elihlangana
                                               nabalingisi.
-   UMavela       nabamtjela     ngesifiso     - UMavela        urarana     nonina     lokha
    sakayise                    uzwakala           nabatjhayisana ngemibono ngombana
    angakhambelani nalokhu okutjhiwo               uNaMtshweni akholwa bona indaba
    boDladla, ukhuluma ayedwa uthi                 yesifiso sakaBongwe iliqiniso kanti
    angeze kwenzeke bona ilifa                     uMavela      akakhambisani        nalokho
    lakayise lidliwe mikhwenende yena              nakancani.
    aqalile.                                   - UMavela urarana noNaKabini lokha
-   UMavela nakahlezi ngaphandle                   nakasola indlela uMavela angafuni ngayo
    asalindele ukungena ema-ofisini                isifiso        sakayise,         uMavela
    waboDladla uzwakala asithi into                uyamkgharameja uthi akathule ngombana
    yokobana kunesifiso esatlolwa                  noyise wabhubha anganambuzi ngitjho
    nguyise      yisangu      bewuphetha           nayinye.
    ngokuphimisa ihlamba ngebanga              - UMavela         ukgharameja       uHleziphi
    lokukwata.                                     kabuhlungu nagade bahlezi nonina, uthi
-   UMavela         nakahlezi     ayedwa           ufakaza iindaba zabantu abakhulu
    esilarheni     sakaSkhosana      nge-          ezingamfuniko     lokha     nakafakazela
    ofisini,   uthi     uSkhosana        lo        bekavumelana nonina nakathi uMavela
    uzokugcina sele amjayela kumbi                 akabuyele esikolweni.
    bekamlobise ilifa lakayise alimuke
    imikhwenende yeWitbank, uDladla
    banoJanson.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  10                           DBE/Novemba 2021
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

-     UMavela nakafika kwaSkhosana -               UMavela        urarana         noSkhosana
      ekuseni angamfumani, ukhuluma                nakazakufika esilarheni sakaSkhosana
      ayedwa          uthi     uSkhosana           akwatile,   umtjela    bona     uyalemuka
      umgulukudu       ophila   ngeengazi          ukobana ufuna ukumgalaja ilifa lakhe,
      zabantu      ngombana      umnikele          uSkhosana naye akazithambisi ulwa
      itjhege elinganamali ebulungelweni           ubhoka     ngobukhali      uthi    uMavela
      lemali,     bewatjho      nokobana           kungcono athathe iinkonyana zakhe
      boDladla abambangele koke lokhu.             nangabe uzomenza isela.
-     Irarano lokugcina langaphakathi -            UMavela        urarana         noSkhosana
      livela lokha uMavela nasele                  nabasendleleni      etjhinga      efandisini
      avalelwe ejele, ukhuluma ayedwa              KwaMarhinini, babanga indaba yokobana
      uthi mbala nguyise ombulele aphila           umnikele     itjhege       elingasebenziko
      ngesifiso asitjhiya nakabhubhako.            nelikhombise bona uSkhosana akanamali
                                                   ebulungelweni lemali.

Isiphetho:
Nasiyelela ihlathululo engehla le, kuyatjengisa bona umtloli wenovela le uphumelele
ukusebenzisa irarano langaphakathi nelangaphandle elihlangana nabalingisi ukufikisa
inovelakhe esiphethweni asihlosileko. Ngemva kwerarano elinye nelinye kubonakele
kuba nesehlakalo esenzekako esiragisele inovela le phambili beyayokufika
esiphethweni sayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                                     [25]

UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB SKHOSANA
7.1        -   NguMhlekwa.                                                                         (1)
           -   NguHleziphi.                                                                        (1)
7.2       Kuthiwa ubulewe sidliso.                                                                 (1)
7.3        Bekubobhazabhaza beembaya ezakhiwe ngamatje.                                            (1)
7.4        Isizathu sokufuduka kwakaMavela ngesokobana ufuna ukuzokutjheja ifuyo
           kayise njengombana alizibulo ngakwabo nje.                                             (2)
7.5        Ikambiso yesintu ekufuze ilandelwe ngeyokobana yoke into isale ilawulwa
           lizibulo lakanomzana loyo.                                                              (1)
7.6        -  Basahlonipha tle ngombana babiza unina kaMavela ngoNoMavela nofana
              ngoNaMtshweni ukukhombisa ihlonipho yesikhethu.                                      (1)
           - UNaMtshweni wamzilela uBongwe.
           - UNaMtshweni nakazilileko bekahlezi noNaTlharini omhlolokazi naye
              ngombana umhlolokazi akahlali ayedwa nakafukamileko.
           - UNaMtshweni wenza isibuyiso sokuhlubulisa abentwabakhe iinzilo.
           (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.)                                                         (1)
7.7        Umtloli uveze uBongwe amumuntu othandwa babantu/onefuyo enengi
           namasimu.                                                                               (1)
7.8        Ngicabanga bona okwaba sisusa serarano enovelini le kufika kwaboDladla
           bazokufundela uNaMtshweni isifiso esatloliswa nguBongwe/ngubaba
           wakwakhe/Okwaba isisusa serarano enovelini le kukwethulwa kwesifiso
           emndenini wakwaBongwe.
           (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)                          (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                         Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  11                   DBE/Novemba 2021
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

7.9       -  Liqiniso ngombana ukghonile bona ahlele kuhle ilifa lakhe asaphila
             ukwenzela      bona  nakahlongakalako    kungabi   khona     namunye
             womndenakhe ozokufuna ukwenza nanyana yini ngefuyo yakhe/Uhlelele
             abentwabakhe ikusasa elihle asaphila.
          - Akusilo iqiniso ngombana kubonakele indlela ahlele ngayo isifiso sakhe
             itjhayisana nendlela yesintu yokwabiwa kwelifa negade kuyindlela
             ejayelekileko endaweni yeMadlangeni.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)                 (2)
7.10      Isenzo sakaMavela sokobana afune ukuthengisa iinkomo zakayise
          ayokuthenga ikoloyi ukube nokuthatha wathathelwa nguyise sisitjela bona
          umumuntu ongafuni ukuzenzela litho nothanda izinto ezihle neziza lula
          epilweni, akazwani nokusebenza.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)                 (2)
7.11      Umhlobo werarano ovela etheksthini engehla lirarano langaphandle,
          elihlangana nabalingisi ngombana uMavela uphambana nonina nabentwana
          bakwabo mayelana nendlela ekufuze ilifa lakayise lidliwe ngayo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                 (2)
7.12      Ngicabanga bona umnqopho womtloli wokusebenzisa ummeli womuntu
          onzima onguDladla asebenza nommeli womuntu omhlophe onguJanson
          enovelini le kukusivezela bona kilenovela abalingisi bayo besele baphila
          ngesikhathi sekululeko lapho abantu abanzima bavumelekile bona bangaphila
          bebasebenzisane nabantu abamhlophe ngaphandle kokubandlululana
          njengombana kwakwenziwa ngesikhathi sebandlululo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)                 (2)

7.13      Ummongondaba wenovela le uyakholweka ngombana sihlale sizwa begodu
          sibona emiphakathini esihlala kiyo bona umndeni uhlukene phakathi kuyaliwa
          kubangwa ilifa elitjhiywe mumufi.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)                 (2)

7.14      Isifundo engisithole ngomlingisi onguMavela ngesokobana ubulelesi
          abubhadeli/Ngesokobana         nawumumuntu           kufuze     ulalele
          nawutjelwako/nawukhalinywako ungenzi izinto ngekani.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)                 (1)

7.15      Isiphetho senovela le sizwakalisa ummoya wokudana ngombana uMavela
          ugcine abotjhelwa ukweba iinkomo zakwabo/Umndenakhe nawo udane
          bewezwa ubuhlungu khulu nawufumana bona iselelesi esibanjwe neenkomo
          zakaBongwe mntwanabo uMavela.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)                 (2)
                                                                                          [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 12

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com             12                                                                        DBE/Novemba 2021
                                                              NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
Iqhinga                             Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo                Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                          9–11                           6–8                         4–5                           0–3
                              -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:    khulu: 14–15.                                                    bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko       -Uhlathulule isihloko          -limpendulo pheze                 ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.        ngokungeneleleko begodu        ziyakhambelana nesihloko.         kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                              uwathinte woke amaphuzu                                          ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                              amayelana nomtlolo.            -lmibono esekelweko ikhona                                                               azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                 -Uphendule umbuzo kuhle:       kodwana ayikavezwa yoke           -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi
                              12–13                          begodu ayikasekelwa               asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                                                             njengombana bekulindelekile.      akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                              -Uphendule ngendlela ehle.                                       eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                              -Kunamaphuzu amanengi          -Kunobufakazi obutjengisa                                                                awanikeleko akakasekelwa.
                              asekelwe ngokunembako          bonyana umtlolo uwuzwisisile.     -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       -Umtlolo akawazi.
                              anqotjhiswe emtlolweni.                                          eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.

                              -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                              khulu.
ISAKHIWO NELIMI                           8–10                            6–7                            4–5                        2–3                             0–1
                              -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi        -Isakhiwo asikathulwa        -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa          Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.       ngefanelo.                   kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                     nesiphetho ezisezingeni                                                                                                 ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela     elihle khulu.                  -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho         -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni.                                     kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana            ngikho okwenza               -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
                              -Kunokuthuthuka                                                  kwamaphuzu begodu         ukulandelana                 kwesakhiwo nanyana
                              kwamaphuzu begodu              -lmibono ivezwe beyasekelwa       awulandeleki.             kwamaphuzu                   ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO                 azwakala kuhle.                yezwakala.                                                  kungezwakali.
                                                                                               -Kuneemphoso                                           -Ilimi elisetjenzisweko
                              -Ilimi, ukuzwakala             -Ilimi, ukuzwakala                ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                              nokwethulwa kwamaphuzu         nokwethulwa kwamaphuzu            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                              kuhle bekutjengisa ukutjhuja   kuhle.                            kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                              kwengqondo.                                                                                 okunganembiko kwenza
                                                                                               -Iingaba zakhiwe kuhle.    umtlolo lo ungezwakali.

YELELA:       Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
              nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: KM- (Tlola umtlomelo) SK-/ L- (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                  Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  13                         DBE/Novemba 2021
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8
UKHOLIWE – N Skosana

   Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 8.
   Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
   Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
   Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.

AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Irarano langaphakathi mhlobo werarano obamba umlingisi ayedwa. Lapha usuka
azithola anobudisi ngebanga lokuvundla kwemicabango. Usuke ahlezi ayedwa
akhuluma ngehliziyo, ajule ngomcabango nofana abanjwe mzwangedwa. Irarano
langaphandle elihlangana nabalingisi mhlobo werarano lapha abalingisi
batjhayisana khona ngemibono. Kungaba kurhitjhana ngamagama nofana ukulwa
ngezandla. Lapha sizokucoca ngemihlobo emibili le yamararano nokobana umtloli
wenovela yesihloko esithi; 'UKHOLIWE' uphumelele kangangani ukusebenzisa
imihlobo yamararano le ukufikisa inovelakhe esiphethweni asihlosileko.
Abahlolwako abaveze, bahlathulule bebanabe ngemihlobo yamararano emibili
elandelako:

Irarano langaphakathi.                             Irarano     langaphandle     elihlangana
                                                   nabalingisi.
-   UZondani uba nerarano langaphakathi            - UKholiwe ukgharameja uZondani
    ngemva kobana uKholiwe amtjele bona                nakambuza bona uhlobana njani
    yena ufuna indoda efundileko. Ufikelwa             noZwelibanzi    Hlongwa,      ngemva
    mcabango        wokulisa   umsebenzi               kobana uKholiwe afunde incwadi
    abuyele esikolweni, kodwana urarwa                 evela kuZwelibanzi.
    kukobana unina uzokondliwa ngubani             - UKholiwe      urarana    nomkaMatjeni
    begodu nabantu bazokuthini.                        banomkamfundisi           eMamelodi
-   UZondani uba nerarano langaphakathi                ngesikhathi    bathi   bazokubawela
    ngemva kobana uKholiwe amtjele bona                uZondani umtjhado kuKholiwe.
    incwadi        ebegade        ayifunda         - USarah uthi nakafika ngakwakhe
    uyithunyelwe nguZwelibanzi, ufikelwa               ufumana      uKholiwe     asingathwe
    mcabango wokobana uZwelibanzi lo                   nguSipho,    wambetha      ngesidunu
    ulisokana    elithandana    noKholiwe              sezembe bewamthuka ngombana
    ngeMamelodi nokutjho khona bona                    acabanga      bona    uKholiwe     lo
    ayisekho indabakhe.                                uhlekisana nosobentwabakhe.
-    UKholiwe uba nerarano langaphakathi
    ngemva      kokusonywa      nguSipho,
    ufikelwa     mcabango       wokobana
    uZondani uzokuthini nakangezwa bona
    uthandana noSipho abuye aziduduze
    ngelithi uZondani kufanele azwisise
    bona ithando liyini.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                      Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  14                       DBE/Novemba 2021
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshaya

-     UKholiwe uba nerarano langaphakathi -           Ngemva kokubhubha kwakaZondani,
      ngemva      kobana     aqome      uDavi.        uKholiwe uthe nakafika kwabo abuya
      Uzwakala azisola khulu ngesenzo                 eMamelodi       uyise     wambetha
      sakhesi ngombana wazitjela bona                 bewamthuka asithi angeze asaragela
      angeze athandane nelinye isokana                phambili    nokubhadelela  umbulali
      kungakaphumi iqiniso lokobana yena              esikolweni.
      akanaso        isandla     ekuzibulaleni
      kwakaZondani.
-     Esiphethweni senovela le ngaphambi
      kobana     uKholiwe     azibulale   uba
      nerarano     langaphakathi     nakasithi
      uzibona afana nombulali nofana umloyi
      ngombana         akhange     athembeke
      endodenakhe uMuzi.
-     UKholiwe uba nerarano langaphakathi
      lokha nakazibuzako bona yini into
      asayiphilelako     ngombana       abantu
      bendawo yangekhabo nababelethi
      bakhe     bayamnina,      kungebangelo
      abona kungasatlhogeki bona aphile
      ephasinapha.

Isiphetho:
Nasiyelela ihlathululo engehla le, kuyatjengisa bona umtloli wenovela le uphumelele
ukusebenzisa irarano langaphakathi nelangaphandle elihlangana nabalingisi ukufikisa
inovelakhe esiphethweni asihlosileko. Ngemva kwerarano elinye nelinye kubonakele
kuba nesehlakalo esenzekako esiragisele inovela le phambili beyayokufika
esiphethweni sayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                               [25]

UMBUZO 9: UKHOLIWE – N SKOSANA

9.1        - NguTitjhere uNtuli.                                                             (1)
           - NguTitjhere uNghodela.                                                          (1)

9.2        UKholiwe watjela uZondani bona ufuna ukuba nendoda emaziko uZimu
           nefundileko khona izakuba nemali yokuziphilisa.                                  (2)

9.3        9.3.1       Isibhedlela sePitori iKalafong/IKalafong.                             (1)

           9.3.2       Isibhedlela seDennilton iPhiladelphia/IPhiladelphia.                  (1)

9.4        UMuzi ufihlelwe isigameko sokobana kunesokana elinguZondani elazibulala
           ngesibanga sokobana uKholiwe bekangafuni ukuliqoma/Kunesokana
           elazibulala ngebanga lakaKholiwe.                                                (2)

9.5        Isehlakalo esibumba irarano langaphandle elihlangana nabalingisi
           ngesokobana uSarah wafika wabetha uKholiwe ngesidunu sezembe
           bewamthuka ngazo zoke iinhlamba ngombana bekacabanga bona uKholiwe
           ungudade ohlekisana nendodakhe ngeqadi.                                          (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  15                  DBE/Novemba 2021
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshaya

9.6       IVlaklaagte No.2 iyindawo esisabelo/esikomplasi ngombana inazo iinkolo
          njengeMbalenhle lapha uKholiwe ebekafunda khona, imizi yakhona
          ihlalelene/banabomakhelana eduze, iintolo zikhona njengesitolo sakaGatjeni
          kanti iMamelodi yona iyindawo elilokitjhi/esigoga, ineenkolo zamaZiko
          aPhakemeko wezeFundo njengeVista, inamasondo amanengi ahlaleleneko
          begodu emizini yakhona baqatjhisa amakamuru wokuhlala ngombana
          uKholiwe bekaqatjhe ikamuru nabekafunda eVista.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele amatshwayo
          amadanisa isizinda seendawezi zombili.)                                         (2)
9.7       Ngicabanga bona isehlakalo esibumba isisusa serarano enovelini le
          kukuzibulala kwakaZondani bekatjhiye namagama athi ufa nje kungebanga
          lakaKholiwe.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)                 (2)
9.8       Ngicabanga bona iinkolo zamaZiko aPhakemeko wezeFundo zihlose
          ukuhlunga   nokuhlola      bona     abafundaba       bakulungele kangangani
          ukuzokufundela ibizelo elithileko ekholiji/eyunivesithi leyo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)                 (1)
9.9       -  Liqiniso ngombana umuntu onemiraro nakangafumani isekelo ebantwini
             atjhidelene nabo ubona kwangathi akathandwa/ulahlelwa izandla bese
             agcine ngokuthatha isiqunto sokuzibulala ngehloso yokubalekela
             imirarwakhe.
          - Akusilo iqiniso ngombana abanye abantu baragela phambili ngokuzibulala
             nanyana balifumana isekelo ebantwini abatjhidelene nabo njengoZondani,
             bekafumana isekelo elipheleleko esondweni mayelana nomrarwakhe
             wokungafunwa nguKholiwe kodwana wazibulala kunjalo, noKholiwe naye
             bekafumana isekelo elipheleleko kuMuzi, ahlala ambawa bona akhulume
             naye ngalento emdlako kodwana wanyula ukuzibulala naye.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izwakwamukelwa.)                (2)
9.10      Ngicabanga bona isenzo sakaKholiwe lesi sisitjela bona uKholiwe umntazana
          onesimilo esihle, ozihloniphako, onomthetho nokghona ukuzithathela iinqunto
          ezihle ezifanele ipilwakhe/Umntwana onehlonipho nozwisisako bona utitjhere
          ufana nombelethakhe, njeke angeze athandana naye.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)                 (1)

9.11      Ngicabanga bona umtloli ulinga ukusidlulisela umlayezo wokobana
          abentazana abasakhulako kufanele bazifundise ukuzitlhogomela nokuzakhela
          ikusasa elihle, bangavumeli abantu bembaji babonele isikhathi nekusasa labo
          ngokubatjela ngethando nekungenzeka bona akusilo lamambala.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)                 (2)

9.12      Isenzo sakamamfundisi lesi simbi khulu ngombana ngiso esenza uZondani
          abone kwangathi sekusekugcineni, yoke imizamakhe iyabhalelwa
          ekufumaneni ithando lakaKholiwe bewathatha isiqunto sokuzibulala/Isenzwesi
          simbi ngombana nawumumuntu olotjha uZimu njengomkamfundisi
          awukalindeleki bona ukhulume amala nofana ukhulume into engalimaza
          omunye umuntu ehliziyweni.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)                 (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  16                  DBE/Novemba 2021
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshaya

9.13      -  Isenzo sakaSipho lesi sizwakalisa ummoya wokuthaba ngombana
             wathabela ukubona uKholiwe ngemva kwesikhathi eside bagcinana
             banaye bewamthokozisa ngomtjhadwakhe.
          - Isenzo sakaSipho lesi sizwakalisa ummoya wokudana ngombana ukuza
             kwakhe ekhabo kaKholiwe kwakhumbuza uKholiwe ngoZondani
             owazibulala ngebanga lokobana yena akhange avume ukumqoma
             nekuyinto eyamvusela amanceba wakade.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)                (2)

9.14      Umtloli uphumelele ukusebenzisa uSipho ukufikisa inovela le esiphethweni
          asihlosileko ngombana uSipho nguye owasindisa uKholiwe bona angabulawa
          ngumalume kaZondani khona inovela izakwazi ukuragela phambili/USipho
          nguye owatlolela uMuzi, indoda kaKholiwe incwadi emhlathululela koke
          okwenzeka ngepilo kaKholiwe kufikela lapha uKholiwe azibulala khona.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)                (1)
                                                                                         [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2021-mg/395ec0a7-47a9-4a5b-b427-6643d45c0e1d) — isiNdebele HL · Memo · 2021 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2021-mg/7889de83-fea9-458d-b3fb-29ef53e563f3) — isiNdebele HL · Memo · 2021 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2023-mg/c5c0465e-5e4b-447c-a78d-5dc101ca36e5) — isiNdebele HL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2022-mg/518e5679-808e-459d-bfd2-fd32f16bfcf9) — isiNdebele HL · Memo · 2022 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2018-final-memo/2fb380b3-a319-4eff-ad0e-0e0513d343af) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2017-memo/d099ef4d-a5d4-4197-b3ed-b9a5ff402f92) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
