# isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2021 Question Paper

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2021, 31 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2021/f0d3b5ac-7673-40cc-9625-94fae4debc3d
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Question paper
- Year: 2021
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 31

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2021 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2021/f0d3b5ac-7673-40cc-9625-94fae4debc3d)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2021 · isindebele. Question paper, 31 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2021-mg/525e4382-b91c-4f14-bb89-4e60f9c77dee) — Memo · 2021 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                           NATIONAL
                                      SENIOR CERTIFICATE

                                           IGREYIDI 12

                               ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                       IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                           NOVEMBA 2021

IMITLOMELO: 80

ISIKHATHI: Ama-iri ama-2½

                                    Iphepheli linamakhasi ama-31.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   2                        DBE/Novemba 2021
                                                  NSC

YELELA

1.        Umfundi kufanele afunde ikhaseli ngokukhulu ukuyelela ngaphambi kobana
          aphendule imibuzo.

2.        Ungalingi ufunde iphepha lemibuzo loke. Qala ikhasi lokumunyethweko
          elisekhasini elilandelako bese utshwaya iinomboro zemibuzo ebuzweko
          ngeencwadi ozifunde kilomnyaka. Ngemva kwalapho, ufunda imibuzo le bese
          ukhetha leyo ofisa ukuyiphendula.

3.        Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU:

          ISIGABA A:        Iinkondlo                             (30)
          ISIGABA B:        Inovela/Ubukghwari bomlomo            (25)
          ISIGABA C:        Umdlalo/Idrama                        (25)

4.        Landela imilayo esekuthomeni kwesinye nesinye isigaba ngokuyelela.

5.        Phendula IMIBUZO EMIHLANU seyiyoke:

          EMITHATHU KUSIGABA A
          MUNYE KUSIGABA B
          NAMUNYE KUSIGABA C

6.        Sebenzisa irherho         lokuzihlola   ukuqinisekisa   bonyana   yoke   imibuzo
          uyiphendulile.

7.        Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe
          ngayo ephepheni lemibuzo.

8.        Thoma ESINYE NESINYE isigaba ekhasini ELITJHA.

9.        Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:

          ISIGABA A:        pheze imizuzu ema-40
          ISIGABA B:        pheze imizuzu ema-55
          ISIGABA C:        pheze imizuzu ema-55

10.       Tlola ngesandla esihle nesibonakalako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           3                        DBE/Novemba 2021
                                          NSC

IKHASI LOKUMUNYETHWEKO
Ikhaseli lizokwenza kobana abafundi bakhethe imibuzo abafuna ukuphendula ngayo
ngaphandle kobana bafunde iphepha loke.
ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibonweko: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo EMIBILI.
      INOMBORO YOMBUZO                    UMBUZO                 IMITLOMELO      IKHASI
1. 'Ngizokwenzanjani?'                  Umbuzo omude                  10            5
2.   'Mona'                          Umbuzo onemibuzo emifitjhani     10               6
3.   'Ngenameva Mntanami'            Umbuzo onemibuzo emifitjhani     10               7
4.   'Iimbongo Zepilo'               Umbuzo onemibuzo emifitjhani     10               8
                                           KANYE
Ikondlo engakabonwa: Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo.
5. 'Ngimthandile'                    Umbuzo onemibuzo emifitjhani     10   10
*YELELA: Phendula umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
         OMUDE ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI
         ESIGABENI C. ESIGABENI B kanye NESIGABENI C, phendula umbuzo
         MUNYEkwaphela.
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
INOVELA: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenovela efundweko.
6. Mbala Ngubaba                     Umbuzo omude                     25           11
7.   Mbala Ngubaba                   Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           11
8.   UKholiwe                              Umbuzo omude               25           14
9.   UKholiwe                        Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           14
10. UBonakele                              Umbuzo omude               25           17
11. UBonakele                        Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           17
UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yobukghwari bomlomo
efundweko.
12. 'UMabomvana nepungutjha'    Umbuzo omude           25         19
    Kanye 'Neembongo
    zakaMakhosoke Wesibili'
13. 'Abantu bakwaMtshweni            Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           19
    nebakwaMatjhiyana' Kanye
    'Neembongo zakaRholihlahla
    Nelson Mandela'
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
Phendula umbuzo MUNYE encwadini womdlalo ofundweko.
14. Ibhudango Lami                    Umbuzo omude                    25           23
15. Ibhudango Lami                   Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           23
16. Umbango KaNzunza NoManala              Umbuzo omude               25           26
17. Umbango KaNzunza NoManala        Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           26
18. Ifindo                                 Umbuzo omude               25           29
19. Ifindo                           Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25
                                                                       29
YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA
        umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
        emide nofana EMIBILI emifitjhani.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              4                       DBE/Novemba 2021
                                             NSC

IRHELO LOKUQINISEKISA

Tlola itshwayo (√) erhelweni lokuqinisekisa elilandelako ukuhlola bona uphendule yoke
imibuzo elindelekileko.

              ISIGABA               IINOMBORO       INANI LEMIBUZO       TLOLA ITSHWAYO
                                     ZEMIBUZO      EZOKUPHENDULWA          EMBUZWENI
                                                                         OWUKHETHILEKO
 A: IINKONDLO                          1–4                2
     (Iinkondlo ezibonweko)
 A: IKONDLO                             5                 1
     (Ikondlo engakabonwa)
 B: INOVELA/UBUKGHWARI                6–13                1
    BOMLOMO (Umbuzo
    omude NANYANA
    onemibuzo emifitjhani)
 C: UMDLALO/IDRAMA                    14–19               1
    (Umbuzo omude
    NANYANA onemibuzo
    emifitjhani)

 YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA
         umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
         emide nofana EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2               5               DBE/Novemba 2021
                                              NSC

ISIGABA A: IINKONDLO

Iinkondlo ezibonweko (UMBUZO woku-1 ukuya embuzweni wesi-4): Phendula imibuzo
EMIBILI kwaphela.

Ikondlo engakabonwa (UMBUZO wesi-5): UKATELELEKILE ukuphendula umbuzo lo.

UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula umbuzo olandelako.

NGIZOKWENZANJANI? – TM Mthimunye

1         Ngifik' ephasin' uyafulathela,
2         Awusakhambi nam' ibangana,
3         Ngizoyitjengiswa nguban' indlela,
4         Ngizokwenzanjani?

5         Ngangithi ngizokukhula hlanu kwakho,
6         Ngangith' indlela ngizoyitjengiswa nguwe,
7         Angisakghon' ukukubona ngawenyama,
8         Ngizokwenzanjani?

9         Ngizokwenzanjan' iphasi nalinje?
10        Ngizokubuza bani nabangasazaziko nje?
11        Mina ngiyokuba yini kabani?
12        Ngizokwenzanjani?

13        Namhlanjesi ngikuqal' eenthombeni,
14        Ngizwa ngabantu bona wawukhamba yiphi,
15        Ngizwa ngosiyazi bona wawugida yiphi,
16        Ngizokwenzanjani?

17        Namhlanjesi ngibukela zakosobantu,
18        Zekhethu ngiyaziphumbutha,
19        Bona ngizo kwamambal' anginaqiniso,
20        Ngizokwenzanjani?

Tshwaya ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le. Dzubhula bewuhlathulule
amagama akhethwe yimbongi ukuzwakalisa tjhatjhalazi lowo mmoya. Esingenisweni
hlathulula bona yini ummoya wekondlo, ngonjani ummoya wekondlo le nokobana
khuyini ikhethomagama, emzimbeni hlathulula amagama azwakalisa ummoya lowo
bese esiphethweni tshwaya ngokuphumelela kwembongi ekusethuleleni ummoya
wekondlo le. Amagama ozowasebenzisa awabe li-190 kuya kwama-240.                   [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                        Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           6                         DBE/Novemba 2021
                                          NSC

UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

MONA –TM Mthimunye

1         Uyesabeka mona,
2         Ukhuph' ubunt' ebantwini,
3         Batjhuguluk' iimbandan' ezinganaboya,
4         Ngawe mona.

5         Maye! Mona,
6         Wenzani ngomfundisi?
7         Umenzani ummamfundisi?
8         Umzalwana yena umenzisani?

9         Emisebenzini bayalila ngawe,
10        Emasondweni ngiso leso,
11        Ngebanga lakho mona,
12        Umumbi mona uyanyenyisa.

13        Ilihlo lakho liyabulala,
14        Ihliziywakho ngeyelitje,
15        Ufunani phezu kweentamo zamakholwa na?
16        Mhlana wokuphela uyokuba yini?

17        Zayaphi iinhloni zakho?
18        Izwelo lakho layaphi?
19        Isirhawu sakho wasitjhiyaphi?
20        Ngiyakwesaba mona.

21        Sikubonil' uqaqada phezu kwekholwa,
22        Uqaqad' eenhliziyweni zabazalwana,
23        Uhlukanis' imindeni,
24        Maye! Mona!

25        Isilil' esingaka ngebanga lakho mona,
26        Indlal' engaka ebangwe nguwe mona,
27        Emaswapheleni ziyokubuzwa kuwe mona.
28        Uzoyibikela bani?

29        Kuzabe kube kunini mona,
30        Udlala ngeenhliziyo zabantu na?
31        Kuzabe kube kunini uhlukanis' imindeni na?
32        Ngiyakwesaba mon' unesihlungu.

2.1       Tlola ubukondlo OBUBILI obumunyethwe mumuda wesi-3 endimeni yoku-1
          yekondlo engehla le.                                                          (2)

2.2       Tlola umhlobo wevumelwano otholakala endimeni yesi-5 yekondlo engehla le.     (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              7                     DBE/Novemba 2021
                                             NSC

2.3       Tlola umhlobo wesithombengqondo osetjenziswe yimbongi emudeni we-13
          wekondlo engehla le.                                                          (1)

2.4       Ucabanga bona uyini umnqopho wembongi wokusebenzisa amagama athi,
          'Maye! Mona'? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                            (2)

2.5       Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
          bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          Abantu abanomona esikhathini esinengi abanakho ukuthaba epilweni.             (2)

2.6       Coca ngommoya ozwakaliswa yimbongi ngekondlo engehla le. Ipendulwakho
          ayibe liphuzu ELILODWA.                                                       (2)
                                                                                        [10]

UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

NGENAMEVA MNTWANAMI – TN Mahamba

1         Kubayini ulihlongandlebe?
2         Nakukukhalima sengidiniwe,
3         Nakukudosa ngeendlebe sengidiniwe.
4         Ngikhalime kwatjha ilizwi,
5         Nakukungizwa do!
6         Kufana nokukghadlha ilitj' edwaleni.

7         Ngikhumbula mhlazan' ubelethwako,
8         Ngathaba kwesana elincani,
9         Ngisithi ngibeleth' ingomuso lami,
10        Ngatjhwiswa kungazi,
11        Ngatjhwiswa yinjabulo,
12        Kwanjesi ngidanile.

13        Ngilala ngingakalali,
14        Ngilala ngiphenduka,
15        Nginande ngivuka ngilunguze efesidereni.
16        Ngizibuza bona ingabe uphephile na lapha ukhona?
17        Iinyembezi zizal' amehlo.
18        Umsamel' ube manzi tepu!

19        Khes' ube nendlebe,
20        Khes' ube yimvu ehle,
21        Khes' uthath' iiyelelis' ezihle,
22        Khes' ube mntwan' onehlonipho,
23        Ulahl' indlel' oyikhambako le
24        Inameva mntwanami.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             8                       DBE/Novemba 2021
                                            NSC

3.1       Tlola iinthombengqondo EZIMBILI ezisetjenziswe yimbongi endimeni yoku-1
          yekondlo engehla le.                                                          (2)

3.2       Tlola umhlobo wevumelwano otholakala endimeni yesi-3 yekondlo engehla le.     (1)

3.3       Ngokurhunyezweko tlola ngephuzu ELILODWA okutjhiwo yindima yesi-4
          yekondlo engehla le.                                                          (1)

3.4       Ucabanga bona uzakuba yini umphumela wezenzo zomntwana okhalinywa
          yimbongi lo nakangaragela phambili ngalindlela aziphethe ngayo?
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                          (2)

3.5       Ucabanga bona iyini ihloso yembongi yokukhetha ukuyelelisa umntwanayo lo
          ukobana afane nemvu kunazo zoke iimbandana ezikhona ephasinapha?
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                          (2)

3.6       Coca ngomlayezo esiwethulelwa yikondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe
          liphuzu ELILODWA.                                                             (2)
                                                                                        [10]

UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

IIMBONGO ZEPILO – TN MAHAMBA

1         Ubambisene nephasi,
2         Uyindlalifa yalo,
3         Langa lokungaboni okusepepeneneni,
4         Ngubo egubuzes' iphasi njengogubudu,
5         Utakataka nozitakatakelako
6         Ulise nolisako,
7         Ukhambisana nobunjalo bezinto.

8         Ulidondolo lakho koke,
9         Ukhanya iphasi loke,
10        Ungumakhamba ananya njengenwabu.

11        Uzwana nabakuthandako nabakuzondako,
12        Uziphathe, uqale umuntu,
13        Ulayelisa kabuhlungu emuntwini,
14        Kusale isililo ngemva,
15        Kusale amatlhuwo nezondo.

16        Imihlathi nayiqoth' iindlebe ngethabo
17        Nawe wenza njalo,
18        Imihlathi nayitjhidez' iindlebe ngokudana
19        Nawe wenza njalo.
20        Nawufuna ukulayelisa,
21        Uyancengwa bona ubuye,
22        Ubuye ungabuyi,
23        Nawukhumbul' ekhen' ungoyela safuthi.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                9                DBE/Novemba 2021
                                               NSC

24        Umngani wehliziyo yomuntu,
25        Ibanga ukhamba elifitjhani nelide,
26        Ipengu nonobangela azaziwa.
27        Pilo, uyigezi ekhamba kujame tsi,
28        Kujame ngitjho nobutjhontjhwani.

29        Unzima tshu! Awuphumbutheki,
30        Bathokoza usese senyameni,
31        Baphazima usese nabo,
32        Awubolekisanwa, awusiyipahla,
33        Unjalo nje unabakhambisani,
34        Kungajama bona nawe uyajama.

4.1       Tlola ubukondlo OBUBILI obumunyethwe mumuda wesi-5 ukuya kewesi-6
          wekondlo engehla le.                                                      (2)

4.2       Ngokurhunyezweko tlola okutjhiwo yindima yesi-2 yekondlo engehla le.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                      (2)

4.3       Ucabanga bona abantu bebazokuphila njani nangathana bebazi bona
          bazokuhlongakala nini? Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI.                (2)

4.4       Hlathulula okunqotjhwe yimbongi ngomuda wama-21 wekondlo engehla le.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                      (2)

4.5       Coca ngokuphumelela kwembongi ukusebenzisa isithombengqondo
          somqondophikisana emudeni wama-25 ukusihlathululela ngobunjalo bepilo
          yomuntu ephasini. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                    (2)
                                                                                    [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                         Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                10                     DBE/Novemba 2021
                                               NSC

IKONDLO ENGAKABONWA: (UKATELELEKILE UKUPHENDULA UMBUZO LO)

UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

NGIMTHANDILE – NV Mnyakeni

1         Ngimthandile,
2         Ngafisa ukuba naye
3         Ngamqala ngawethando,
4         Ngamfisa epilweni,
5         Ngamqala kanye nganela.

6         Ithando lakhe limraro kimi,
7         Ukuthaba kwami kukuye,
8         Izenzo zakhe ziyangithabisa.
9         Akusilijamo kuye kukufa,
10        Ipilwami sele ikuye.
11        Ngiziphe ukuhlala ngimbona,
12        Iphimbo lakhe liluju eendlebeni zami,
13        Ngikhuthazwa mamezwakhe,
14        Ngimomothekiswa zizenzo zakhe,
15        Ngimthandile kwamambala.

5.1       Tlola umhlobo wevumelwano otholakala endimeni yoku-1 yekondlo le.                (1)

5.2       Tlola isithombengqondo esitholakala emudeni wesi-3 wekondlo engehla le.          (1)

5.3       Ngokurhunyezweko          tlola   ngephuzu   ELILODWA   okutjhiwo   yikondlo
          engehla le.                                                                      (2)

5.4       Hlathulula ngewakho amagama umqondo omunyethwe magama athi,
          'Ukuthaba kwami kukuye' asemudeni we-7 wekondlo engehla le.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                             (2)

5.5       Ucabanga bona ungaba yini umphumela walokhu okutjhiwo yimbongi
          ngamagama athi, 'Ipilwami sele ikuye' emudeni we-10 wekondlo le?
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                             (2)

5.6       Coca ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni engehla le. Sekela
          ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                                                  (2)
                                                                                           [10]

                                                          IMITLOMELO YESIGABA A:           30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           11                         DBE/Novemba 2021
                                          NSC

ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO

YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
        OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
        umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI emdlalweni.

                                           NOFANA

              Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo
              lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.
              Kilesisigaba kuneencwadi zamanovela EZINTATHU kanye nebuthelelo
              lomtlolo-ndabuko. Khetha inovela EYODWA nofana ibuthelelo lomtlolo-
              ndabuko uphendule ngayo umbuzo OWODWA.

UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Inovela etloleke kuhle nedosa abafundi bayo bona baragele phambili nokuyifunda
beyiyokufika esiphethweni sayo ngekhamba iba namararano ahlukahlukeneko. Coca
ngerarano langaphakathi nelangaphandle elihlangana nabalingisi elitholakala enovelini
yesihloko esithi; MBALA NGUBABA bewuhlathulule nokobana umtloli uphumelele
kangangani ukusebenzisa imihlobo yamararano la ukufikisa inovelakhe esiphethweni
sayo. Esingenisweni se-eseyakho tlola ihlathululo yamararano amabili la. Emzimbeni
coca ngerarano langaphakathi nelangaphandle elihlangana nabalingisi elivezwe
enovelini le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ukusebenzisa
imihlobo yamararano la ukufikisa inovelakhe esiphethweni asihlosileko. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                          [25]

UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI A

'Sekumalanga ngifikile la ekhaya Mhlekwa. Ngibonile bona njengombana ubaba
asitjhiyile nje, nawe ungekho lapha ekhaya kunengi okungonakala. Qala umma usele
yedwa noHleziphi. Iinkomokazi neembuzikazi ezingaka bazazitjhejelwa ngubani?
Phela abantu bala eMadlangeni abayingeni into yomunye umuntu. Ngikho-ke ngibone
kungcono bona ngibuye nabentwabami ngizokuqala ifuyo kababa le.' Athi angatjho 5
njalo uMavela, uNaMtshweni abethwe livalo. Abe nengqondo yokobana kungenzeka
barhitjhane ngamagama.

Nokho kubonakale bona uMhlekwa selakhulile. Ingqondo iphelele. Angeze alwa
nomnakwabo. Into nje, uyarareka bona uzokuqala yiphi ifuyo uyise nakakhambe
alodlhele yoke into yakhe ngalendlela nje. 'Awa usebenzile mnakwethu ngokubuya. 10
Nawe ube nomma lo, eduze. Ukghone ukumbona bona ulala njani, avuke njani?
Kwefuyo khona, ngathi akusinjengombona ucabangile mnakwethu. Phela lezi
iinkulumo engizitjelwa ngumma, ungathi ziyaphambana nalokhu okuvezako. Kghani
nginamala mma?' kubuza uMhlekwa ahlezi phasi, hlanu konina.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              12                      DBE/Novemba 2021
                                             NSC

UMavela uhlezi lapha esitulweni ebekahlezi kiso izolo ebusuku. Basahlezi njalo 15
baphethe ezikulu, uHleziphi nomrharibakhe, umkaMavela bangene. Omunye ulethe
ukudla, omunye uphethe itiye. Bafike bahlale nabo umndeni uphelele. Nabentwana
bakaMavela beze nabo bazokuditjha nogogwabo.

'Mntwanami khona kuliqiniso bona uyihlo ukhambe abethele iinkhonkhwani ezibudisi
kilomuzi.' Kuphendula uNaMtshweni anqophise kuMhlekwa. 'Niyayibona bentwabami 20
imithetho yesikhuwa vane sithi mihle, ilungile ayinatshele kodwana nasele ivundla
hlangana nekambiso yemikhuba namasiko wethu ngalendlela, ivama ukuba yimbijo
ngemathunjini. Qalani, ngokwesiko ilifa lendoda lisalela abentwabayo. Lisala lilawulwa
lizibulo njengombana uMavela atjho nje kodwana ngesikhuwa kufuze uje ulilawula
usaphila. Uthi ungalala lisale lisebenza ngendlela owatjho ngayo usaphila. Lisale 25
lilawulwa mthetho, wena ungasekho.' Ukhuluma nje uNaMtshweni uzwela
abentwabakhe ababila kangaka ngepahla kayisabo. Asakhuluma njalo, uMhlekwa
azizwe aba nesiqunto ehliziyweni.

'Nasele kunje-ke mma, ngibona ungathi ngizokulayelisa emsebenzini umnyaka ozako
lo. Indaba le ifuna umuntu ayijamele ngeenyawo. Nami ngizokubuyela esikolweni, 30
ngizokukghona ukudobha wami amaqatha elifeni lakababa,' kutjho uMhlekwa. 'Nami
mma ngizokubeka phasi yoke into. Ngidle lami ilifa ngendlela leyo ubaba asihlelele
yona,' kwembesa uHleziphi phezulu. 'Niqinisile vele mrharibo. Ubaba nasele atjhwile
bona yidlani ngalo umhlathi, akunangenye indlela,' kufakaza uNaKabini umkaMavela.

Uyabona mina mma, ubaba ngamtjela asaphila bona into yesikolo iyangidondisa. 35
Ngamtjela pha, emehlweni. Namhlanje nakutlhogeka bona sitlhage ukube usitjhiye
nelitho esingalilela kilo, akukazokukhamba ngendlela. Leyonto izosingenisela
ngamanaba kumbi. Ngitjho nabezimu abakazoyithanda lento eyenziwa ngubaba.
Sizokugula sibulawe malwele, sirholophale, neenkonyanezi zigcine zife zoke nje. Mma,
uthi ungizwa kuhle nje? Mina wami umbono kukobana uMhlekwa banoHleziphi balise 40
ukuzitshwenya ngendaba yeenkolo.

                                                                           [Ikhasi 37–39]

7.1       Tlola amabizo         wabentwana   bakwabo   kaMavela   avezwe    etheksthini
          engehla le.                                                                        (2)

7.2       Kuthiwa uBongwe ubulewe yini ngokuya ngalokhu okwakhulunywa babantu
          ebeze emngcwabenakhe?                                                              (1)

7.3       Hlathulula ngephuzu ELILODWA iimbaya zefuyo kaBongwe bona bezinjani.               (1)

7.4       Ngokurhunyezweko tlola isizathu sokufuduka kwakaMavela abuyele ekhabo
          ngokuya kwetheksthini engehla le.                                                  (2)

7.5       Tlola ikambiso yesintu ekufuze ilandelwe emayelana nokwabiwa kwelifa lokha
          nakuhlongakele unomzana wekhaya.                                                   (1)

7.6       Ngokurhunyezweko tlola ngamaphuzu AMABILI okuvezwe mtloli
          esingenisweni senovela le okusitjela bona abantu beMadlangeni bababantu
          abasawalandelako amasiko.                                                          (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            13                        DBE/Novemba 2021
                                           NSC

7.7       Hlathulula ngephuzu ELILODWA bona umtloli umveze amumuntu onjani
          uBongwe esingenisweni senovela le.                                              (1)

7.8       Ucabanga bona ngikuphi okwaba sisusa serarano enovelini le? Ipendulwakho
          ayibe liphuzu ELILODWA.                                                         (2)

7.9       Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
          bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          UBongwe bekayindoda ehlakaniphileko.                                            (2)

7.10      Isenzo sakaMavela sokobana afune ukuthengisa iinkomo zakayise
          ayokuthenga ikoloyi ukube nokuthatha wathathelwa nguyise sisitjelani ngaye?
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                            (2)

7.11      Hlathulula ngephuzu ELILODWA umhlobo werarano ovela etheksthini
          edzujulwe ngehla.                                                               (2)

7.12      Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wokusebenzisa ummeli womuntu
          onzima onguDladla asebenza nommeli womuntu omhlophe onguJanson
          enovelini le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                              (2)

7.13      Coca ngokukholweka kommongondaba wenovela le. Ipendulwakho ayibe
          liphuzu ELILODWA.                                                               (2)

7.14      Tshwaya ngesifundo osithole ngomlingisi onguMavela. Ipendulwakho ayibe
          liphuzu ELILODWA.                                                               (1)

7.15      Tshwaya ngommoya ozwakaliswa siphetho senovela le. Ipendulwakho ayibe
          liphuzu ELILODWA.                                                               (2)
                                                                                          [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           14                         DBE/Novemba 2021
                                          NSC

UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)

UKHOLIWE – N Skosana

Inovela etloleke kuhle nedosa abafundi bayo bona baragele phambili nokuyifunda
beyiyokufika esiphethweni sayo ngekhamba iba namararano ahlukahlukeneko. Coca
ngerarano langaphakathi nelangaphandle elihlangana nabalingisi elitholakala enovelini
yesihloko esithi; UKHOLIWE bewuhlathulule nokobana umtloli uphumelele kangangani
ukusebenzisa imihlobo yamararano la ukufikisa inovelakhe esiphethweni sayo.
Esingenisweni se-eseyakho tlola ihlathululo yamararano amabili la. Emzimbeni coca
ngerarano langaphakathi nelangaphandle elihlangana nabalingisi elivezwe enovelini le
bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ukusebenzisa imihlobo
yamararano la ukufikisa inovelakhe esiphethweni asihlosileko. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                          [25]

UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UKHOLIWE – N Skosana
Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI B

'Kholi, ucabangani ngekusasa lakho, ufuna umuzi onjani?' Umbuzo lo wamrara
uKholiwe kodwana wawuphendula kwangasuthi kade awulindele. 'Ngifuna umuzi
omuhle.' Wakhuluma uKholiwe angakamqali nokumqala uZondani. UZondani nalapho
wamudla unembeza, phela kuhlehle akabuzi ngomuzi, ubefuna ukwazi bona uKholiwe
ufisa ukuba nendoda enjani. 'Uyabona mnakwethu, lento ongibuza yona ngeyami, 5
ngamanye amagama ngekwami ukwazi bona ngifuna ukuba nendoda enjani.'
UZondani wathukwa wapheze wawa. Phela uthuswa kubona uKholiwe kwangasuthi
ufunda lokho okusehlizyweni yakhe.

Nokho waphatheka kumbi ukuzwa nokubona uKholiwe angakazimiseli ukumvulela
isifuba sakhe, akakazimiseli ukumtjela lokho okumunyethwe yihliziyo yakhe. Kuthe 10
asakhamisile uZondani kungaphumi lizwi waragela phambili ngesibindi esikhulu
uKholiwe. 'Mnakwethu, njengombana womele ukwazi engikucabangako nje,
ngizakutjela. Mina ngifuna umuntu omaziko uZimu, okukhulu kunakho koke ngifuna
umuntu ofundileko. Esikhathini sanje ifundo iqakathekile. Nawungakafundi angeze
wathola imali, nawungatholi imali angeze wadla, nawungeze wadla angeze waphila.' 15
'Kodwana mina ngibona ukukholwa kungcono kunokufunda, phela ungakhohlwa bona
singabakhambako ephasinapha. Kufanele silungisele izulu kunephasi,' nguZondani
okhombisa isiqiniseko salokho akutjhoko.

'Ngiyakwizwa kodwana kufanele wazi bona nasingafundiko sizokutlhaga, uZimu
akafuni sitlhage.' UZondani wahlabeka. Phela yena akakafundi. Ngikho aphatheka 20
kumbi kangaka nakuphathwa ifundo khulu kunekolo. Ngokwefundo uZondani
wazigcinela ebangeni lesithathu. Nakho lapho wafika ngokusunduzwa. Phela ihloko
yakhe iqinile. Wayegade angazwisisi lula nakafundiswako. Abotitjhere besele bamazi.
Bebathi bangaqeda ukufundisa bambizele ngaphandle bamhlathululele ngconywana.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            15                        DBE/Novemba 2021
                                           NSC

Okurarako kukuthi nawungamaziko uZondani wawungeze uwuvale umlomo ngomsana 25
olalela nohlakaniphe kangaka. Lokha nawufundisako uzombona athulile, avuma
ngehloko okutjengisa bona uzwisisa khulu. Umraro uvela lokha nakutlolwa iinhlahlubo.
Ngendlela aphendula ngayo imibuzo angeze watjho bona nguye. Akaphenduli
okubuzweko kodwana utlola okuseqadi kwalokho okubuzweko.

UZondani waphelelwa lithemba, wezwa kuhlengezela iinyembezi emehlweni. 30
Wasikima ngaso isikhatheso waya ngendlini yokuphumela wabona bona ubhalelwe.
Uthe nasele abuyela ngendlini wafumana uKholiwe sele ajame ngeenyawo athi
uyakhamba. UZondani wamphekelela ngehliziyo ebuhlungu. Akhange amfikise kude,
wabuyela emuva.
                                                                         [Ikhasi 32–33]

9.1       Tlola iimbongo zabotitjhere ABABILI ebegade bafundisa esikolweni lapho
          bekufunda khona uKholiwe.                                                        (2)

9.2       Ngokurhunyezweko tlola ipendulo uKholiwe ayinikela uZondani nakambuza
          bona ufisa ukuba nendoda enjani.                                                 (2)

9.3       Tlola amagama weembhedlela ebegade zilapha abalingisi abalandelako
          enovelini le:

          9.3.1        UZondani                                                            (1)

          9.3.2        Unina kaZondani                                                     (1)

9.4       Ngokurhunyezweko tlola ngephuzu ELILODWA isigameko esifihlelwe uMuzi
          kodwana abafundi benovela le basazi.                                             (2)

9.5       Hlathulula isehlakalo esibumba irarano langaphandle elihlangana nabalingisi
          esenzeka lokha umkaSipho, uSarah nakangena ngakwakhe afumana uSipho
          asingathe uKholiwe.                                                              (2)

9.6       Madanisa isizinda sendawo yeVlaklaagte No. 2 nesizinda            sendawo
          yeMamelodi lapho uKholiwe ebekahlala khona nakafunda eVista.                     (2)

9.7       Ucabanga bona ngisiphi isehlakalo esibumba isisusa serarano enovelini le?
          Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                                           (2)

9.8       UKholiwe watjelwa bona ngaphambi kobana ayokuthoma ukufunda eVista
          kufanele atlole ukuhlolwa okubizwa bona yi-entrance test ngeLimi lesiNgisi.
          Ucabanga bona yini ihloso yeenkolo zamaZiko aPhakamileko wezeFundo
          yokutlolisa abafundi isihlahlubanesi ngaphambi kobana babamukele
          ngokupheleleko? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                             (1)

9.9       Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
          bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          Isizathu esenza umuntu azibulale njengoKholiwe banoZondani kusuke
          kukutlhoga isekelo ebantwini atjhidelene nabo.                                   (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           16                        DBE/Novemba 2021
                                          NSC

9.10      Ucabanga bona isenzo sakaKholiwe sokwala ukuthandana notitjhere
          ebegade amfundisa sisitjelani ngesimilo sakaKholiwe? Ipendulwakho ayibe
          liphuzu ELILODWA.                                                              (1)

9.11      Ucabanga bona umtloli ulinga ukusidlulisela muphi umlayezo ngokusethulela
          uKholiwe amntazana omuhle nokhula afunwa masokana amanengi kodwana
          yena angawavumi akhethe ukuragela phambili nefundwakhe? Ipendulwakho
          ayibe liphuzu ELILODWA.                                                        (2)

9.12      Coca uveze amazizwakho ngesenzo sakamkamfundisi sokuleya amala
          kuZondani bona uKholiwe umhloyile begodu akamfuni nalapho akhambe
          khona.                                                                         (2)

9.13      Coca ngommoya ozwakaliswa sisenzo sakaSipho sokuyokuvakatjhela
          uKholiwe ekhabo eVlaklaagte No.2 ngaphambi kobana atjhade.                     (2)

9.14      Coca ngokuphumelela komtloli ekusebenziseni umlingisi onguSipho ukufikisa
          inovela le esiphethweni asihlosileko. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.     (1)
                                                                                         [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           17                         DBE/Novemba 2021
                                          NSC

UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)
UBONAKELE – M Sikosana
Inovela etloleke kuhle nedosa abafundi bayo bona baragele phambili nokuyifunda
beyiyokufika esiphethweni sayo ngekhamba iba namararano ahlukahlukeneko. Coca
ngerarano langaphakathi nelangaphandle elihlangana nabalingisi elitholakala enovelini
yesihloko esithi; UBONAKELE bewuhlathulule nokobana umtloli uphumelele
kangangani ukusebenzisa imihlobo yamararano la ukufikisa inovelakhe esiphethweni
sayo. Esingenisweni se-eseyakho tlola ihlathululo yamararano amabili la. Emzimbeni
coca ngerarano langaphakathi nelangaphandle elihlangana nabalingisi elivezwe
enovelini le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ukusebenzisa
imihlobo yamararano la ukufikisa inovelakhe esiphethweni asihlosileko. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                          [25]
UMBUZO 11 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UBONAKELE – M Sikosana
Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI C

UNaMndebele wazizwa sele aphelelwa mamandla wokusebenza kodwana akhange
akhombise ebusweni bakhe bona kukhona isilonda esimgoma ngehliziyweni imini
nobusuku. Ngelinye ilanga uNaMndebele wezwa ngeNdiya selimbiza. Ibizo leNdiya
nguNomzana uFoos, ukosikazi wakhe yena ibizo lakhe nguJubi. 'Maria, Maria! Mina
funa khuluma nawe. Wena iza lapha!' kwatjho uFoos.                              5
'Ingabe selangibizelani unomzana lo? Selazongitjela bonyana umsebenzi uphelile?
Ngaze ngakubona okukhulu! Kungcono ngikhambe ngiyokuzwa.' UNaMndebele
aphume aye ngapha kurhuwelela uNomzana uFoos.

'Sengifikile nomzana.'
'Mina bona wena hayi jabulile, yini lo ndaba?'                                       10
'Awa akukho okungithusileko nomzana indaba nje kukobana unomzana ungibiza nje
ngisagoma. Njeke …'
'Yena lungile Maria. Mina nalomfazi kamina, Jubi, bonile wena sebenza kahle sterek.'
'Ngiyathokoza ukwizwa amazwi afana nalawa nomzana.'
'E … Manje mina bonile yena muhle lomsebebenzi mina nika wena lo extra money. 15
Mina fakela wena lo R20,00. Yena lungile Maria ne?'

'Imali enengi kangaka nomzana!' Kumthuse khulu lokhu akuzwako uNaMndebele.
'Angazi bona ngingathokoza ngani kilokhu okukhulu kangaka eningenzela khona
nomzana.' Iye kuliqiniso bona imali yakaNaMndebele khabe izakukhutjhulwa kodwana
yena lokho khabe kufana nokuthunuka isilonda esimile ehliziyweni yakhe. Isilonda 20
sekumbulo nethando lomndenakhe. Phana imali enengi kangaka le azayifumana lapha
uzakwenzani ngayo ngombana ukudla nezambatho akakuthengi. Ukufumana ngesihle.
Aphela amalanga, iinyanga neminyaka. UNaMndebele ngokuya kweminyaka,
kwabonakala bonyana seyindala intombi. Kodwana uyazi bonyana kuhle kusitjhiwo
bonyana eJwanasbhege kuluphala othandako. Kwabanjalo nakuye uNaMndebele. 25
Bewungafunga bonyana akhange atjhade soloko kwaba nguye kodwana nawungavula
ihliziyo yakhe ubone lokho ekuthweleko, bewungekhe wathanda bonyana ungaba
nguye.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           18                         DBE/Novemba 2021
                                          NSC

Kwathi ngobunye ubusuku uNaMndebele alele ngekamurweni, wafikelwa libhudango.
Laba nje ibhudango lakhe.                                                     30
'Nguwe lo osele unje Bonakele? Sewukhule kangaka? Uphi uyihlo ndodana?' kwabuza
uNaMndebele kuBonakele abhudanga.
'Mma ngize lapha kuwe ukuzokubikela ngobaba,' kwatjho uBonakele.
                                                                        [Ikhasi 46–47]

11.1      Tlola amagama wabantu egade basetjenzelwa nguNaMndebele ngokuya
          ngetheksthi engehla le.                                                         (2)
11.2      Ngisiphi isilonda egade sidla uNaMndebele ngokuya kwetheksthi engehla le?       (2)
11.3      Hlathulula ubujamo uBafunani azithola angaphasi kwabo lokha
          nakazakulemuka bona mbala uzithwele ngokweqiniso. Ipendulwakho ayibe
          liphuzu ELILODWA.                                                               (2)
11.4      Ngokurhunyezweko tlola indlela uBonakele egade sele aphathwa ngayo
          kwabo ngesikhathi ahlala noyise banomanakhe.                                    (2)
11.5      Tlola umhlobo womdlalo egade udlalwa nguKiller eDaveyton.                       (1)
11.6      Hlathulula isenzo ESISODWA esenziwa nguMbuyiseli esikhombisa bona
          umumuntu onetjhejo ebentwaneni.                                                 (1)
11.7      Ucabanga bona isenzo samaNdiya ebekasetjenzwa nguNaMndebele
          sokumbiza ngegama lakaMaria ekungasiligama lakhe lamambala sisivezela
          bona bebaphila ngaphasi kwasiphi isizinda sesikhathi? Sekela ipendulwakho
          ngephuzu ELILODWA.                                                              (2)
11.8      Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wokusivezela uBonakele
          ahlangabezana neentjhijilo ezinengi kangaka ngaphambi kobana abuyelane
          nomndenakhe? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                               (2)
11.9      Hlathulula bona isenzo sakaMahlangu sokuthatha iiyeleliso zakaSgwadi bona
          akakhambe ayokufuna umndenakhe ukuze abalekele ilaka labezimu simveza
          amlingisi onjani? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                          (2)
11.10     Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
          bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.
          Ukuhlukana kwababelethi     bakaBonakele    kwaba    nomthelela    omuhle
          epilwenakhe.                                                                    (2)
11.11     Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wokusebenzisa umlingisi
          onguBonakele bona alwe ipi yephasi kezeendubulo noDuke Hudson enovelini
          le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                        (2)
11.12     Tshwaya ngommoya ozwakaliswa siphetho senovela yesihloko esithi,
          UBONAKELE. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                 (1)
11.13     Coca ngesifundo esisithola ngesenzo sokukhamba kwakaNaMndebele
          emzinakhe ngebanga lokutlhoriswa nguMahlangu. Ipendulwakho ayibe
          liphuzu ELILODWA.                                                               (2)
11.14     Tshwaya ngokuphumelela komtloli ekusivezeleni uBafunani anezenzo
          ezikhambelana    nengemuva      lesizinda akhulele ngaphasi kwaso.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                            (2)
                                                                                          [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           19                        DBE/Novemba 2021
                                          NSC

UBUKGHWARI BOMLOMO
IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro
UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)

Ubukghwari bomlomo busebenzisa isithombengqondo sesingathekiso esikhathini
esinengi ukungathekisa abalingisi; izehlakalo nokhunye. Akhe ucoce ngobuqiniso
besitatimende lesi ngokuqalisa enolwaneni yesihloko esithi, UMABOMVANA
NEPUNGUTJHA' kanye 'NEEMBONGO ZAKAMAKHOSOKE WESIBILI' udzubhule
iimbonelo ezivela kiyo inolwana le neembongweni ezivezwe ngehla ukusekela
ipendulwakho. Esingenisweni se-eseyakho hlathulula bona yini isingathekiso,
abalingisi nezehlakalo bese emzimbeni udzubhule iimbonelo ezivela enolwaneni
neembongweni ezingehla bewuhlathulule bona kungathekiswe ini nani. Esiphethweni
tshwaya ngobuqiniso besitatimende esivezwe ekuthomeni kombuzo lo. Amagama
ozawasebenzisa awabe ma-340–390.                                                         [25]
UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
13.1      'ABANTU BAKWAMTSHWENI NEBAKWAMATJHIYANA' – MD Jiyane
          Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
          ITHEKSTHI D

          Kwasukasukela!
          Cozi!
          Ngelinye ilanga ikosi yabiza imbizo ekulu. Embizweni le ikosi yatjela abantu
          bayo bonyana bathome ukuthalathala emasimini ngombana izulu likhe
          lafefeza. Abantu badoswa ngendlebe bonyana bangathomi bafake 5
          abakutjalileko endeni nasele kuvuthiwe ikosi ingakalumi. Abantu babuyela
          emakhaya basetjisa amezwi abawatjelwe yikosi.
          Kwathonywa-ke, kwayenywayenywa, unombhenyani wabindwa lithuli
          kulinywa. Kwathi lokha nakuqalisiswako kwafunyaniswa bona kukhona
          idlanzana labantu eliphambana newahlo ngombana kungeze kungayiwa 10
          ngahlanye kungasimanzi. Imiqwana yabantwaba yasonga imikhono yadosa
          imilomo yaba ngaka. Yakhamba ibhiqa itjala nomonyani emphakathini. Inengi
          labantu laragela phambili nokusebenza.
          Kwakhamba kwakhamba amabele athoma ukuvuthwa emasimini. Kwathi
          angakabiphi sathoma isiqhenyanesa esinganamikhono ukuba litshwenyo. 15
          Sakhamba sikhukhutha ebusuku siyokweba amabele emasimini. Iphango
          labe seliziphe amandla. Kwakuthi nawuthuka uwela phezu kwaso ungakatjheji
          ulengelwe mumutja namkha isidorobho, uqedelelwe ngeentonga ezazihlala
          zihlonywe emadinini.
          Ngokukhamba kwesikhathi ikosi yawizwa ummoya lowo omumbi wokuphela 20
          nokubulawa kwabantu baphaliselwa amandla. Ikosi yathumela umlayezo
          wokuthi soke isiqhenyana leso sifuneka emtjhade ngokukopheza kwelihlo.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              20                         DBE/Novemba 2021
                                             NSC

          Sathi bona sizwe ngabosizwile bona siyafuneka komkhulu begodu
          sizokujeziswa kabuhlungu sadla phasi. Phela sasigome amabele ikosi
          ingakalumi. Saphapharerha njalo sayokubhaca emahlathini, eentabeni 25
          nemarharheni. Kwakhutjhwa amabutho emtjhade bonyana ayobazuma. Afuna
          kiyo yoke indawo kodwana do ukubathola.
          Ikosi yaphuma ngokwayo ikhambisana neenduna zayo kwanqotjhwa
          ngancangapho iinlelesi zitjhinge khona. Yathi ikosi nayibona bangatholakali
          abantu labo, yafese yakhomba ngomhlalandlini ngehlangothini lapho kuthiwa 30
          basithele khona. Ngokukopheza kwelihlo bathi ve emarharheni nemahlathini
          bathi tshi. Abanye barhunyela baba bafitjhani. Kwabopheka amalimu
          babhalelwa kukhuluma. Kusese njalo ikosi yaphenduka yabuyela ekhaya.
          Amasela asala athe rhiya phasi kuziintutwana. Bathi nabathi phapha
          bazibona sebabhunubhunu. Ekukhambeni kwesikhathi ngebanga lokuhlala 35
          emahlathini bavuthelwa mumoya namakhaza kwathoma kwaqina isikhumba,
          uboya bakhula bavala umzimba woke kwasala ubuso. Iintonga, nemitja
          kwaphekghuka kwathi dlha emahlalweni kwaba msila. Qhiqhiqhi bathoma
          ukukhamba ngezandla neenyawo, bahluleka ukukhamba njengabanye abantu
          bagagayila. Ukukhuluma kwathi tshu baphetha ngokubhodla. Abafazi 40
          bakhona baba nemirepherephe nemiphaqaphaqa yamabele.
          Nasele kuhlalwa phasi kufunisiswa bona isiqhema lesi esilitshwenyo kangaka
          ngisiphi,   kwatholakala    bona     ngabanye     babantu      bakwaNdala
          nebakwaMatjhiyana. Kwathiwa ngombana abasafani nabanye abantu begodu
          bazikhuphile esitjhabeni bazokubizwa ngokobana ziimfene neenkghabu. 45
          Abantu bakwaNdala kwathiwa ngibo abalitshwenyo khulu ngombana
          bebadosa phambili nakwetjiwako.
                                                                            [Ikhasi 77–79]

          13.1.1       Tlola igama lendawo lapha ikosi eyayokuthakela khona ubhutjhulo
                       nomhlalandlini egade ihlala iziphethe.                                 (1)
          13.1.2       Tlola OKUKODWA okwakwenziwa babantu egade bangafuni
                       ukulalela bebanyefule umbuso wekosi njengombana sivezelwe
                       etheksthini engehla.                                                   (1)
          13.1.3       Ngokurhunyezweko tlola ngephuzu ELILODWA ummongo
                       wembizo eyayibizwe yikosi ngokuya kwetheksthi engehla.                 (2)
          13.1.4       Hlathulula okwakwenziwa lidlanzana labantu egade liphambana
                       nemiyalo yekosi nekugade kuhlunguphaza abahlali bendawo.
                       Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                   (2)
          13.1.5       Ucabanga bona umtloli unqophe ukusifundisani ngenolwana le?
                       Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                   (2)
          13.1.6       Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO
                       IQINISO bese usekela isiqunto osithathako ngokuqalisa kilokhu
                       okwenziwa maSewula Afrika ebantwini bakezinye iinarha abahlala
                       enarheni yekhethu le.
                       Izenzo zedlanzana labantu egade lingafuni ukulalela enolwaneni le
                       zingafaniswa nalezo ezenziwa maSewula Afrika namhlanje.                (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              21                        DBE/Novemba 2021
                                             NSC

          13.1.7       Hlathulula iqhinga lokuvezwa kwabalingisi elisetjenziswe mtloli
                       wenolwana le ukusivezela umlingisi oyikosi.                         (2)

          13.1.8       Coca ngommoya ozwakaliswa sisenzo samahlongandlebe
                       akhulunyiswa etheksthini engehla le sokwebela abantu amabele
                       besidle ikosi ingakalumi.                                           (1)

          13.1.9       Ingabe isenzo sekosi sokobana ikhombe abantu ngomhlalandlini
                       nofana ngobhutjhulo bese bayarholophala abanye bebahlongakale
                       siyavumeleka nofana asivumeleki? Sekela ipendulwakho
                       ngephuzu ELILODWA.                                                  (2)

                                           KANYE

13.2      Funda iimbongo ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI E

          IIMBONGO ZAKARHOLIHLAHLA NELSON MANDELA – MA Mahlangu

          1            UNelson Mandela yingorho eyafakwa esikhungweni
          2            Yavalelwa iphasi loke lanyenya,
          3            Ladana kwanga kuvalelwe uZimu.
          4            Ikunzi' ibhodl' ekampeni ivalelwe
          5            Abelusi nabavaleli bathukwa kwathukwa uHendrik Verwoerd
          6            Kwathukwa kanye noJohn Voster,
          7            Wayisusa eRobben Island wayivalela ePolsmor,
          8            Yabhodla kwadengezela uBotha wehla esihlalweni,
          9            UDe Klerk wathi asafika wayivulela.

          10           Abanye bathi bayibona bayimbuluzela
          11           Kwambuluzel' iWit wolf kwabamhlophe,
          12           Yandlondlobala yadlokoma
          13           Kwambuluzel' i-Conservative khona
          14           Ngakhona kwabamhlophe.

          15           Usehla senyuka nephasi ngenca yokwendlalela
          16           Ihlalakuhle yabanzima nabamhlophe,
          17           Mina ngizwe bamkhomb' eNgilandi kweliphetjheya
          18           Ngezwa bamkhomb' e-Amerika.
          19           Ngizwe bamkhomb' eRussia embusweni we-socialism.

          20           U-Comrade Rholihlahla Nelson Mandela
          21           Yimbandulo eqinileko enamandla
          22           Iyakwazi ukubandula ikululeko
          23           Edwaleni elibukhuni lebandlululo lasaphazeka.

          13.2.1       Tlola igama lomdosi phambili wezombanganarha owavulela
                       uNelson Mandela esikhungweni ngemva kokwehla kwakaBotha
                       esihlalweni.                                                        (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             22                       DBE/Novemba 2021
                                            NSC

          13.2.2       Tlola umhlobo wesithombengqondo       osetjenziswe   yimbongi
                       emudeni wesi-3 weembongo ezingehla.                                (1)

          13.2.3       Ngokurhunyezweko tlola bona ngokuya kwendima yesi-3
                       yeembongo ezingehlezi kuthiwa kubayini uRholihlahla Nelson
                       Mandela bekehla enyuka nephasi.                                    (2)

          13.2.4       Hlathulula ngewakho amagama bona indima yesi-4 yeembongo
                       ezingehlezi isitjelani ngengorho ekhulunyiswako le.                (2)

          13.2.5       Ucabanga bona ukubhodla kwekunzi ekhulunyiswa yimbongi
                       endimeni yoku-1 yeembongwezi kuhlathulula ini? Ipendulwakho
                       ayibe liphuzu ELILODWA.                                            (2)

          13.2.6       Ngokubona kwakho ungathi imiphumela yalokho okwakulwelwa
                       nguRholihlahla Nelson Mandela iyabonakala nofana ayibonakali?
                       Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                             (2)
                                                                                          [25]

                                                         IMITLOMELO YESIGABA B:           25

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            23                        DBE/Novemba 2021
                                           NSC

ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA

YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
        OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
        umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI emdlalweni.

                                            NOFANA

              Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo
              lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.
              Kilesisigaba kuneencwadi EZINTATHU zemidlalo: IBHUDANGO LAMI,
              UMBANGO KANZUNZA NOMANALA KANYE NEFINDO. Khetha incwadi
              EYODWA uphendule ngayo umbuzo OWODWA.

UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Abatloli bemidlalo nabatlola imidlalwabo basethulela isithombe esipheleleko
sengemuva nesizinda umdlali othileko akhulele ngaphasi kwaso nekuyinto elawula
indlela abadlalaba abaziphatha nabenza ngayo izinto. Coca ngokukhambelana nofana
ukungakhambelani kwezenzo nengemuva nesizinda sabadlali abalandelako:
uMbulawa, uVenter noTjhili, bomdlalo wesihloko esithi; IBHUDANGO LAMI.
Esingenisweni se-eseyakho hlathulula bona yini izenzo, ingemuva kanye nesizinda
sabadlali, emzimbeni coca ngokukhambelana nofana ukungakhambelani kwengemuva
nesizinda sabadlali ababalwe ngehla uzimadanise nezenzo zabo bese esiphethweni
utshwaye ngokuphumelela komtloli ekunikeleni abadlali bakhe izenzo ezifanele
ingemuva nesizinda sabo. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                        [25]

UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI F

(Ngephunyaneni kwaTjhili kuditjhe uNaNtuli nendodanakhe enguMbulawa.)

NANTULI:        (Uyapheka.) Mbulawa ndodana, sele litjhingile ilanga kodwana uyihlo
                akabonakali.
MBULAWA:        (Uphethe iincwadi zakhe zesikolo uyafunda.) Kanti uyephi ubaba mma?
NANTULI:        Usaye kwaMathumbu.                                                    5
MBULAWA:        (Uyahleka.) Kanti ibizo elithi Mathumbu walifumana njani uVenter mma?
NANTULI:        (Naye uyahleka.) Bekanamathumbu amakhulu lokha nakasese
                msanyana.
MBULAWA:        Kanti umazi asese msana mma?
NANTULI:        (Ubonda umratha.) Iye, phela safika lapha aneminyaka emibili.         10
MBULAWA:        Kutjho bona nafika kusaphethe uyise kaMathumbu mma?
NANTULI:        Iye kunjalo ndodana. Phela uyise bekalungile angafani noMathumbu nje.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           24                           DBE/Novemba 2021
                                          NSC

MBULAWA:  UMathumbu yena uyabandlulula begodu akanandaba namalungelo
          wabanye abantu. Ngikho ngifuna ukuba mjameli wamalungelo wobuntu
          nje.                                                                             15
NANTULI:  (Uyahleka.) Phela thina sele silijayele ibandlululo ndodana. (Kuzwakale
          umdumo wekoloyi ejamako ngaphandle.)
NANTULI:  Kunekoloyi edumako ngaphandle ndodana. Akhusuhlole mhlamunye
          balethe uyihlo.
MBULAWA:  (Aphume ahlole.) Nangambala nguye mma. (Usese ngaphandle.)                       20
TJHILI:   (Ngommoya opholileko.) Besele nirarekile na ndodana?
MBULAWA:  (Uyahleka.) Iye baba.
          (Bangene ngendlini bobabili.)
NANTULI:  (Umnikela amarhewu.) Ukhambe njani baba?
TJHILI:   (Usela amarhewu.) Ngikhambe kuhle kosikazi. Nanyana izinto                       25
          zingangikhambeli kuhle nje.
NANTULI:  (Ngokurareka.) Kanti bekakubizelani uMathumbu baba?
TJHILI:   Usangibizele indaba leya akhe wangibizela yona ngaphambilini. Ngitjhi
          indaba yomuntu ongangisebenzela iplasi.
MBULAWA:  (Avale iincwadi zakhe zesikolo.) Usakubuza indaba yeveke                         30
          egadungileko nagadesi baba?
TJHILI:   (Ngommoya ophasi.) Iye ndodana.
MBULAWA:  (Ngokutshwenyeka.) Kutjho bona akanandaba nokurholophala kwakho
          baba?
TJHILI:   Anjalo amakhuwa weplasini ndodana. Umuntu amthanda asaphilile,                   35
          nasele arholophele ayamjikela.
UMBULAWA: (Ngokutshwenyeka.) Ngikho ngifuna ukufundela ukuba mjameli
          wamalungelo wobuntu baba. Ngisola zonezi mina.
NANTULI:  Niswaphelise ngokuthini ekulumeni yenu baba?
TJHILI:   Phela     ufuthumele    kumbi       uMathumbu       nangimazisa   bona           40
          ngisengakamfumani umuntu ongangisebenzela iplasi.
MBULAWA:  Phana bekakunikele iveke eyodwa bona ufumane umuntu
          ongakusebenzela baba?
TJHILI:   Kunjalo ndodana begodu ngilingile ukumbawa bonyana angiphe elinye
          ithutjana wala.                                                                  45
NANTULI:  (Ngokutshwenyeka.) Ngamanye amezwi kutjho bonyana sizokuqothwa
          eplasinapha baba?
                                                                            [Ikhasi 3–4]

15.1      Ngokurhunyezweko tlola bona uMathumbu uhluke njani kunoyise
          obekaphethe iplaseli ngaphambilini ngokuya kwetheksthi engehla le.                (2)

15.2      Tlola igama lomdlali ovezwe njengehlanganisa emdlalweni lo.                       (1)

15.3      Ngokurhunyezweko tlola ummongo wekulumo eyaba khona phakathi
          kwakaTjhili banoVenter esethulweni somdlalo lo.                                   (1)

15.4      Tlola amatshwayo AMABILI akhombisa bona indaba le ithoma ukwenzeka
          endaweni eliplasi.                                                                (2)

15.5      Tlola isizathu esenze uMbulawa agcine sele afuna ukufundela ukuba mjameli
          wamalungelo wobuntu ngokuya kwetheksthi engehla le.                               (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2021/5e584653-7984-4182-8caa-42f4c9b995df) — isiNdebele HL · QP · 2021 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2021/5d173890-9527-4347-b463-fb7e682cd2e1) — isiNdebele HL · QP · 2021 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2023/316c2bbc-2df2-4b05-bcb5-2567baa6273e) — isiNdebele HL · QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2022/184e6663-fa0a-4fb9-844b-1d1de7b2b3a7) — isiNdebele HL · QP · 2022 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2019/b24bbf08-e99c-4b02-b986-cca5cd4bd71c) — isiNdebele HL · QP · 2019 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2018/fd0fa60f-a8e2-4c45-aaed-afaca014decf) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024-mg/67a83de1-20e6-4835-9a82-a7f7008cd427) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024-mg/21ddb82d-9b0a-42dc-94ef-8a1c7c053996) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024-mg/65f7950d-ccc9-482e-b011-465dfd9eb653) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isindebele/5f0b0dc6-7b0d-4d24-87c0-9f12a05e2fd8) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isindebele/452c407d-5b22-4680-a8e7-9f7d127094cb) — Memo · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
