# isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2022 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2022, 40 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2022-mg/518e5679-808e-459d-bfd2-fd32f16bfcf9
- Updated: 2026-10-29
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2022
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 40

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2022 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2022-mg/518e5679-808e-459d-bfd2-fd32f16bfcf9)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2022 · isindebele. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2022/184e6663-fa0a-4fb9-844b-1d1de7b2b3a7) — QP · 2022 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                         NATIONAL
                                    SENIOR CERTIFICATE

                                       IGREYIDI 12

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                       NOVEMBA 2022

                          UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA

IMITLOMELO: 80

                            Umhlahlandlela lo unamakhasi ama-40.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                  Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   2                   DBE/Novemba 2022
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

Umhlahlandlela wokutshwaya

1.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
          tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
          umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa)

2.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
          eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.

3.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
          ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
          newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule
          imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye).

4.        Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
          elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili
          ungayitjheja (Ungayitshwaya).

5.        Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
          lemibuzo, tshwaya ngendlela umhlahlandlela wokutshwaya ononjorwe ngayo.

6.        Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
          elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
          emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.

7.        Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
          Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
          umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
          khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa
          igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).

8.        Imibuzo emifitjhani
          Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
          ipendulwakhe akangajeziswa.

9.        YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
          liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono
          omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo
          esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela
          (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA).

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   3                   DBE/Novemba 2022
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA A: IINKONDLO

UMBUZO 1: IIMBONGO ZEPILO – TN Mahamba

Isingeniso
Ummongondaba ngilokho imbongi ekhuluma ngakho/ngilokho okutjhiwo yikondlo.
Iinthombengqondo magama aletha iinthombe ezakheka emkhumbulweni waloyo
ofundako. Umnqopho wokusetjenziswa kwazo kulinganisa nofana kufanisa lokho
imbongi esuke ikhuluma ngakho nenye into. Imiqondo yeenthombengqondo kanengi
ifihlakele. Ukuze umfundi azwisise ummongondaba owethulwa ngokusetjenziswa
kweenthombengqondo kutlhogeka bona akwazi ukuzakhela iinthombe emkhumbulweni
ngokutjheja ukobana isithombengqondo ngasinye simadanisa/sifanisa nofana
silinganisa ini nani. Ekondlweni le imbongi isitjela ngobunjalo bepilo
nangokuqakatheka kwayo emuntwini nokobana incengwa kangangani lokha nasele
ifuna ukuphuma emuntwini. Ekondlweni le imbongi isebenzise iinthombengqondo
ezilandelako ukuveza tjhatjhalazi ummongondaba lo:

Umzimba
- Uyindlalifa yalo > Isingathekiso > Imbongi ingathekisa ipilo nomuntu oyindlalifa
  ukuhlathulula bona ipilo ilawula zoke izinto ephasini.
- Uyindlalifa yalo > Isenzasamuntu > Imbongi ithethe amatshwayo womuntu wokuba
  yindlalifa yawanikela ipilo.
- Langa lokungaboni okusepepeneneni > Itshimo > Imbongi itshima ilanga
  lokuphuma komphefumulo womuntu enyameni bona aliboni indima umuntu
  asafanele ayidlale epilwenakhe.
- Langa lokungaboni okusepepeneneni > Isenzasamuntu > Imbongi ithethe isenzo
  somuntu sokungakghoni ukubona izinto ezitjhatjhalazi yasinikela ipilo.
- Ngubo egubuzes' iphasi njengogubudu > Isifaniso/Isingathekiso > Imbongi ifanisa
  (ingathekisa) ukukhamba kwepilo/komphefumulo womuntu nengubo nayigubuzese
  iphasi njengogubudu navane azivalele ngeqepheni lakhe.
- Ungumakhamba ananya njengenwabu. > Isifaniso > Imbongi ifanisa indlela ipilo
  ekhamba kancani ngayo nangendlela inwabu likhamba kancani ngayo.
- Ubuye ungabuyi. > Isivumangokuphika > Imbongi iyavuma bona ipilo
  nayincengwako iyakghona bona ibuye kodwana kesinye isikhathi ingabuyi.
- Nawukhumbul' ekhen' ungoyela safuthi. > Isenzasamuntu > Imbongi ikhuluma
  ngepilo njengomuntu onomkhumbulo wokukhumbula ekhabo bese uyakhamba
  angasabuya.
- Pilo, uyigezi ekhamba kujame tsi! > Isingathekiso > Imbongi ingathekisa ukuphuma
  komphefumulo emuntwini nokukhamba kwegezi bese kuba nzima bekujame yoke
  into.
- Pilo, uyigezi ekhamba kujame tsi! > Isilingisi > Imbongi ilingisa ukukhamba kwegezi
  nokuphuma komphefumulo womuntu.
- Uthanda abakuthandako nabakuzondako. > Mqondophikisana > Imbongi
  isebenzise amagama anemiqondo ephikisanako (ukuthanda nokuzonda)
  ukuhlathulula bona ipilo ayikhambi ngokobana ithanda bani nofana izonda bani/Ipilo
  ayikhethululi.
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo yeenthombengqondo ezingehlezi kuyazwakala bona imbongi
izisebenzise ngepumelelo ukusivezela tjhatjhalazi ummongondaba wekondlo
omayelana nokuqakatheka kwepilo.                                                          [10]
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 4

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                     Downloaded from hlayiso.com               4                                                                   DBE/Novemba 2022
                                                                NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)

UMBUZO 1: IIMBONGO ZEPILO – TN Mahamba

     Iqhinga                        Ngokudluleleko              Ngokwekghono                 Ngokulingeneko                Ngokusisekelo               Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO                           5–6                         4                              3                           2                           0–1
                            -Umfundi uhlathulule isihloko   -Umfundi utjengise           -lsihloko usizwisise         -Isihloko akakasizwisisi     -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo:   ngokungeneleleko begodu         ukuzwisisa isihloko.         bewasihlathulula ngendlela   kuhle.                       azizwakali begodu
Ukungenelela kokunikelwa
                            uwathinte woke amaphuzu         -limpendulo pheze            ephakathi. Imininingwana     -Ubuyelele amaphuzu          azikanamatheli esihlokweni
kwamaphuzu azwakalako,
ukusekela kanye nelwazi     amayelana nekondlo.             ziyakhambelana nesihloko.    ayikavezwa yoke.             kezinye iindawo uveze        esinikelweko, kubudisi
lekondlo.                   -Uphendule ngendlela ehle       -lmibono esekelweko ikhona   -Amaphuzu amanengi           namaphuzu angafunekiko.      ukuzilandela ngombana
                            khulu. Kunamaphuzu              kodwana ayikavezwa yoke      asekela imibono              -Akakatloli amaphuzu         azikhambelani nombuzo.
6 IMITLOMELO                amanengi asekelwe               begodu ayikasekelwa          akakavezwa ngendlela         azwakalako/Amaphuzu          -Uhlulekile ukunikela
                            ngokunemba begodu               njengombana                  eyanelisako. Unelwazi        awatlolileko akakasekelwa    iimpendulo ekungizo.
                            anqotjhiswe ekondlweni.         bekulindelekile.             elisezingeni eliphasi        kuhle bekwazwakala.          -Amaphuzu ambalwa
                            -Ikondlo uyizwisise kuhle       -Kunobufakazi obutjengisa    lekondlo.                    -Akayazi kuhle ikondlo Ie.   awanikeleko akakasekelwa.
                            khulu.                          bonyana uyayizwisisa                                                                   -Umfundi ikondlo akayazi
                                                            ikondlo.                                                                               kuhle.
ISAKHIWO NELIMI                           4                             3                             2                            1                        0-1
                            -Umtlolo unesakhiwo esihle      -Umtlolo unesakhiwo esihle   -Bukhona ubufakazi     -lkondlo ayikethulwa     -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana      khulukhulu nokusekelwa          nokusekelwa kwemibono        besakhiwo sekondlo.    ngefanelo.               kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
nokwethulwa: Ukuzwakala
                            kwemibono    okulandelekako.    okulandelekako.              -Ikondlo  ayinakho     -Ukungakahlelwa   kuhle  ngokwanelisako ngesihloko.
kwelimi kanye nokuzwakala   -Isingeniso, isiphetho          -lsingeniso, isiphetho       ukunamathelana         ngikho okwenza           -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu.                 neengaba    kuhleleke kuhle     neengaba    kuhleleke kuhle. kwamaphuzu     begodu  ukulandelana  kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
                            khulu.                          -lmibono iyazwakala          ayilandeleki.          kungezwakali.            nanyana ukulandelana
4 IMITLOMELO                -lmibono iyazwakala             beyisekelwe kuhle.           -Kuneemphoso ezenziwe  -Kuneemphoso ezinengi    kwamaphuzu.
                            beyisekelwe kuhle khulu.        -Ilimi, ukuzwakala           elimini, ekuzwakaleni  zelimi begodu            -Ilimi elisetjenzisweko
                            -Ilimi, ukuzwakala              nokwethulwa kwamaphuzu       kwekondlo kanye        nokusetjenziswa kwelimi  Iisezingeni eliphasi khulu
                            nokwethulwa kwamaphuzu          kuhle.                       nekuhlelweni kodwana   okunganembiko kwenza     begodu alizwakali.
                            kuhle kutjengisa ukutjhuja                                   iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
                            kwengqondo.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
            nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                             Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   5                   DBE/Novemba 2022
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

UMBUZO 2 IBALA NGELAKHO – TN Mahamba

2.1       Unomatopiya.                                                                   (1)

2.2       'Uyaphi thina silele?'                                                         (1)

2.3       Ekondlweni engehla le, imbongi ikhuluma/ikhalima umuntu otjelwa bona
          muhle nongatlhogomeli umzimbakhe awuphiwe nguSomnini begodu
          iyamyelelisa bona akawuhloniphe bekawuthande umzimbakhe.                      (2)

2.4       Umqondo omunyethwe mumuda lo ngewokobana abantu bathi bangathola
          lokhu ebebakuzeleko/bathi bangalala nawe bakutjhiye unjalo.                   (2)

2.5       Ngicabanga bona umnqopho wembongi wokusebenzisa amagama la
          kuyelelisa nokukhuthaza umuntu ekhuluma ngaye lo bona aziphathe kuhle
          ngombana usese nepilo ede ekufanele ayiphile ukuya phambili.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)

2.6       Iye, bakhona abantu abatjha abanesimilo esifana nesikhulunyiswa yimbongi
          ekondlweni le ngombana iimbalobalo ziyaveza bona banengi abantu abatjha
          esele    bangenwe    malwele   angalaphekiko/bazithwele     ngonobangela
          wokungaziphathi kuhle/Banengi abantu abatjha abakhohliseka lula lokha
          nabakwakwazelwako batjelwa bona bahle bakhohlwe bonyana lokho
          bakwenzela ukobana bafumane lokhu abasuke bakufuna kuwe (umseme)
          bese bayakutjhiya/bayakhamba.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)
                                                                                          [10]

UMBUZO 3 THANDO – TN Mahamba

3.1       -   Ufanakamisa u-a-.                                                          (1)
          -   Isingathekiso/Iseqamagama/Ufanangwaqa u-m.                                 (1)

3.2       Ummongo omunyethwe yindima le ngewokobana imbongi ithanda isithandwa
          saywesi ngethando lamambala, ayisithandeli izinto esinazo/izinto
          eziphathekako/ubujamo bekhaya abuya kilo kodwana ithanda ubunjalo
          baso/ubuyena.                                                                 (2)

3.3       Ukusetjenziswa kwesithombengqondo sesilingisi emudeni wama-22
          kungenza ngizwisise bona imbongi izizwa ithaba khulu nayibona isithandwa
          saywesi kangangokuthi nayisiqalako ayisakghoni ukususa amehlwayo
          kiso.                                                                         (2)
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)

3.4       Ngicabanga bona imbongi ilinga ukusidlulisela umlayezo othi basese khona
          abantu abanethando leqiniso nelingakadzimeleli ezintweni eziphathekako.
          (Tjheja: Kubonakala kunobudisi bokuhlukanisa phakathi kwesifundo
          nomlayezo ebafundini abanengi, njeke nakubonakala kunomfundi
          ophambanise okubilokhu akatlonyeliswe, KWANJENGANJE KWAPHELA.)
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   6                   DBE/Novemba 2022
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

3.5      -  Ithando lamambala liyatholakala eenkundleni zokuthintana ngombana
            inengi labantu elihlangane khona ubudlelwano balo buyaqina beligcine sele
            litjhadene/sebabanengi abantu abahlangene eenkundleni zokuthintana
            ebagcine batjhadene bebahlala kamnandi.
         - Ithando lamambala alitholakali eenkundleni zokuthintana ngombana
            esikhathini esinengi abantu vane bazidlalela nabafuna abantu
            abangahlekisana nabo eenkundlenezi bese ubudlelwano bakhona buvele
            buphelele     emoyeni/Ithando    lamambala     alitholakali eenkundleni
            zokuthintana ngombana vane bakhohlisana bese bathandana isikhatjhana
            bagcine ngokuhlukana.
         (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                (2)
                                                                                          [10]

UMBUZO 4 MONA – TM Mthimunye

4.1          4.1.1     Isiphoqo/Ufanakamisa u -a-.                                       (1)

             4.1.2     Isezura/Isithiyeleli                                              (1)

4.2          Ummongo ohlathululwa yimbongi ngendima yesi-3 yekondlo le ngewokobana
             emisebenzini nemasondweni balila ngawo umona lo/Ummongo ohlathululwa
             yimbongi ngendima yesi-3 yekondlo le ngewokobana umona uyanyenyisa
             ngombana kulilwa ngawo eendaweni ezihlukahlukeneko.                        (2)

4.3          Ngicabanga bona amalunga wemindeni anomona agcina sele enza izinto
             ezimbi ezifana nokudlelezelana, ukukhohlisana nokubulalana nekuzizinto
             ezigcina sele zihlukanisa imindeni.
             (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                            (2)

4.4          Ukusetjenziswa kwetshwayo lakanobuza, okumbuzo-ziphendule emudeni we-
             15 ukuya kewe-19 kungenza ngizwisise bona imbongi igandelela ukobana
             umona awunanhloni, izwelo nesirhawu ebantwini abaphila ephasinapha
             ngitjho namakholwa/Kugandelela izenzo ezimbi ezenziwa mumona
             ebantwini.                                                                 (2)
             (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)

4.5          Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana, idaniswa zizenzo
             ezimbi ezenziwa mumona ebantwini/imbongi idaniswa zizenzo ezimbi
             zabantu abanomona.
             (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                            (2)
                                                                                          [10]

                                               KANYE

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   7                       DBE/Novemba 2022
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

UMBUZO 5 ISILILO SOTJWALA – TN Mahamba

5.1       Siviko.                                                                            (1)

5.2       Ivumelwano-thoma.                                                                  (1)

5.3       Ikondlo engehla le ikhuluma ngokobana abantu basebenzisa utjwala
          njengesiviko sabo, nabarhamule/nabasele utjwala benza izinto ezingakalungi
          (zoke izenzeko ezingakalungi ezibangwa butjwala) bese bathembe ukuvika
          ngokobana bebaselile/bebarhamulile.                                               (2)

5.4       Umqondo omunyethwe mumuda othi, 'Niyazi bona ngiyajika nangifika
          ngemathunjini' ngewokobana utjwala butjhugulula indlela abantu abacabanga
          ngayo bangasakwazi ukwenza izinto ngendlela ekulindeleke ngayo/Lokha
          nawusela utjwala behla kamnandi kodwana nasele bungemathunjini buyabila
          bukudake ugcine sele uhlanza/wenza izinto eziphambuke endleleni.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                   (2)

5.5       Ngicabanga bona kubangelwa kukobana abantu abaneminyaka engaphasi
          kweli-18 basuke basese bancani kangangokuthi abakghoni ukuzithathela
          iinqunto ezifana nokuzilinganisela ukusela utjwala/Ngicabanga bona
          kubangelwa kukobana abantu abaneminyaka engaphasi kweli-18 basuke
          basese bentwana besikolo kanti ifundo notjwala azihlangani/Ngicabanga
          bona basuke bakhandela indaba yokobana angeze bakwazi ukuziphendulela
          phambi kwelihlo lomthetho nange benze ubulelelsi ngebanga lokudakwa
          butjwala.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                   (2)

5.6       Imbongi iphumelele ukunikela ikondlo le isihloko esikhambelana
          nommongondaba wayo ngombana ekondlweni sivezelwe ukobana utjwala
          bulila ngokudinwa ukuba siviko sabantu lokha nabenza izinto eziphambene
          nokulunga bese bathi benziswa butjwala okuyinto etjhiwo sihloko sayo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                   (2)
                                                                                              [10]

                                                                IMITLOMELO YESIGABA A:        30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 8

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com               8                                                                        DBE/Novemba 2022
                                                               NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)

UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Iqhinga                             Ngokudluleleko                  Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo               Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                           9–11                           6–8                         4–5                          0–3
                               -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:     khulu: 14–15.                  -limpendulo pheze                 bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko        -Uhlathulule isihloko          ziyakhambelana nesihloko.         ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.         ngokungeneleleko begodu        -lmibono esekelweko ikhona        kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                               uwathinte woke amaphuzu        kodwana ayikavezwa yoke           ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                               amayelana nomtlolo.            begodu ayikasekelwa               -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi           azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                  -Uphendule umbuzo kuhle:       njengombana bekulindelekile.      asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                               12–13                          -Kunobufakazi obutjengisa         akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                               -Uphendule ngendlela ehle.     bonyana umtlolo uwuzwisisile.     eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                               -Kunamaphuzu amanengi                                            -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       awanikeleko akakasekelwa.
                               asekelwe ngokunembako                                            eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.           -Umtlolo akawazi.
                               anqotjhiswe emtlolweni.
                               -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                               khulu.
ISAKHIWO NELIMI                            8–10                            6–7                            4–5                        2–3                           0–1
                               -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi         -Isakhiwo asikathulwa       -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa           Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.        ngefanelo.                  kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                      nesiphetho ezisezingeni        -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho          -Ukungakahlelwa kuhle       ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela      elihle khulu.                  kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana             ngikho okwenza              -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni.       -Kunokuthuthuka                -lmibono ivezwe beyasekelwa       kwamaphuzu begodu          ukulandelana                kwesakhiwo nanyana
                               kwamaphuzu begodu              yezwakala.                        awulandeleki.              kwamaphuzu                  ukulandelana kwamaphuzu
                               azwakala kuhle.                -Ilimi, ukuzwakala                -Kuneemphoso               kungezwakali.               -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO                  -Ilimi, ukuzwakala             nokwethulwa kwamaphuzu            ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                               nokwethulwa kwamaphuzu         kuhle.                            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                               kuhle bekutjengisa ukutjhuja                                     kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                               kwengqondo.                                                      -Iingaba zakhiwe kuhle.    okunganembiko kwenza
                                                                                                                           umtlolo lo ungezwakali.

YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
             ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
             Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo)             Isak-nelim (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                 Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   9                   DBE/Novemba 2022
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

   Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
   Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
   Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
   Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.

AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.

Isingeniso
Izehlakalo zizenzeko ezibandakanya abalingisi nezikhamba zisenzeka ukuragisela
phambili indaba yenovela ukuze kwakheke ummongondaba umtloli ahlose
ukusethulela wona ngenovelakhe. Ummoya mazizo/yindlela abamukelilwazi abasuke
bazizwa ngayo lokha nabafunda ngezehlakalo ezimunyethwe yinovela ethileko,
kungaba mumoya wokuthaba nofana wokudana. Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba
edzimelele kuye, uba nomraro aqalana nawo bekaluke amaqhinga/amano
wokurarulula umraro lowo. Enovelini le umlingisi oyikutani nguMavela. Lapha
sizokucoca ngommoya ozwakaliswa zizehlakalo zenovela yesihloko esithi; 'MBALA
NGUBABA' ezibandakanya umlingisi oyikutani, onguMavela.

Umzimba
Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi izehlakalo ezilandelako
ezibandakanya umlingisi oyikutani:

Izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani ezizwakalisa ummoya wokuthaba:
-   UBongwe ulobolela uMavela umfazi ukuze naye akghone ukuba nomndeni
    okungewakhe.
-   UMavela ubikela uNaKabini bona uthenge isibayibayi sekoloyi azasibhadela
    nasele athengise iinkomo ezilitjhumi zakayise, uNaKabini uthi nabo bazakhe
    bakhambe bahlezi njengabantu abanemali.
-   Nakufika     uSkhosana    banoMasango       eMadlangeni   beze    kuMavela
    njengokumthembisa kwabo mhlazana bahlangana endleleni ebuya eWitbank,
    uMavela uthaba khulu ngombana besele abona bona selizokuphumelela iqhinga
    lakhe lokweba iinkomo zakayise ayozithengisa ukuze akghone ukudla ilifa lakhe
    ngendlela afuna ngayo.
-   UMavela simbona athabe khulu nakasefandisini lokha abantu nababuka ubuhle
    nokunona kweenkomo zakhe, uhleka bekuvela nelomhlathi ngombana lokho
    kutjho khona bona zizomngenisela imali ehle khulu iinkomezi. Nabamemezela
    inani lemali ayolifumana ngeenkomo zakhezi, ubhalelwa kukuzibamba ugida
    kwamanikelela bekwadabuka amanyathelo nebhaji ebegade ayembethe ngendlela
    athabe ngayo.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  10                   DBE/Novemba 2022
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

Izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani ezizwakalisa ummoya wokudana:
- Esingenisweni senovela le, uMavela ubhujelwa nguyise, kwafanela bona
    ahlanakele imbaji njengendodana ekulu kaBongwe.
- UMavela nakalindele bona yoke ifuyo kayise izokusala ilawulwa nguye
    njengezibulo lakhe, kwavela indaba yesifiso sakayise esinemibandela embhalelisa
    ukudla ilifa lakayise ngendlela afuna ngayo nekuyinto eyamkwatisa khulu.
- UMavela ugcina sele ararana nonina nodadwabo nabamtjela bona akabuyele
    esikolweni ukuze azokukghona ukudla ilifa lakayise; ugcina sele akgharameja
    uHleziphi kabuhlungu bewalila.
- UMavela ukgharameja umkakhe, uNaKabini, nakasola umbono kaMavela
    wokobana kukhanjwe kuyokusulwa isifiso sakaBongwe kiboDladla; umtjela
    nokobana akathule ngombana uyise walala anganayo ngitjho nembuzi kodwana
    yena sekakghona ukufakaza iindaba zelifa lekhakwakhe, uzwakala adana khulu
    uNaKabini.
- UMavela uzizwa adana khulu nakafika ema-ofisini waboDladla ngombana uyabona
    bona iqhinga eze ngalo lapha angeze limsebenzele, kungebangelo simbona sele
    aleya amanga.
- USkhosana banoMasango nabaqeda ukweba iinkomo kokuthoma eMadlangeni
    babhala ukukhamba noMavela eBhundu, bamthusela ngokobana uzabe
    aziphekelela ezandleni zamapholisa azele endleleni nangabe ukatelela
    ukukhamba nabo nekuyinto eyathusa uMavela khulu wabona kungcono avume
    ukuyokuhlala eMkobola kwamzawakhe kaMasango, nekuyinto eyamdanisa khulu.
- USkhosana uthi bona atjhiye uMavela eMkobola, ufumana ithuba lokuthengisa
    iinkomo zakaMavela bewudla nemali yakhona. UMavela akhange afumane ngitjho
    nonzima upeni nekusisehlakalo esizwisa ubuhlungu nesidanisako kuye.
- USkhosana uragela phambili nokugalaja uMavela ilifa lakayise ngokumnikela
    itjhege kanti akunamali angayifumana ebulungelweni nekuyinto eyazwisa uMavela
    ubuhlungu khulu.
- Esiphethweni senovela le uMavela ubotjhwa mapholisa nakufunyanwa bona nguye
    owebe iinkomo zakayise, okuzwisa ubuhlungu khulu kukobana ubotjhwa phambi
    kwabentwabakhe.
- Nasele amvalele ngejele amapholisa uMavela ukhuluma kabuhlungu nakathi
    mbala nguyise ombulele aphila nasele abona bonyana isikhathesi soke nje indaba
    yesifiso sakayise bekuliqiniso.

Isiphetho:
Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli uphumelele ukusebenzisa
izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani nezivusa ummoya odanileko nothabileko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                           [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  11                   DBE/Novemba 2022
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB SKHOSANA

7.1       - NguFikile.                                                                    (1)
          - NguSizakele.                                                                  (1)

7.2       'Sebafana neenyonyana ezikghona ukuphapha, ziphaphele la zifuna khona'.         (1)

7.3       Isizathu esenza bona umndeni wakaMavela ugcine sele useMadlangeni
          kukobana kuhlongakele ubaba kaMavela, uBongwe bese uMavela wathatha
          isiqunto sokuthutha umndenakhe eSoshanguve eze nawo kwabo
          eMadlangeni ngomnqopho wokuzokutjheja ilifa lakayise njengezibulo.             (2)

7.4       AboDladla beza netjhege lemali engangee-R5000/Iinkulungwana ezihlanu
          zamaranda.                                                                      (1)

7.5       UMavela wazizwa angakathabi begodu angafuni ukwamukela bona uyise uye
          ebamelini wayokuhlela indlela ekufanele ilifa lakhe lidliwe ngayo kunokobana
          alithathe alinikele yena njengezibulo lakhe.                                   (2)

7.6           Endaweni yeMadlangeni iinkhwelo ziyindlala neenkoloyi eziphuma ekhaya
              ziya edorobheni azikho kanti eSoshanguve iinkhwelo zinengi, abantu
              bakhona abazitlhogi; baphuma ngekhaya bajame endleleni kuvele iteksi
              nofana ibhesi.                                                              (2)

7.7       Akusilo iqiniso ngombana uDladla mumuntu onzima begodu uJohnson
          mumuntu olikhuwa, lokhu kusitjengisa bona besele baphila ngaphasi
          kwesizinda sesikhathi sanje lapho amakhuwa nabantu abanzima baphila
          ngaphasi komBuso weNtando yeNengi.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                (2)

7.8       Isifundo esisithola ngomlingisi onguBongwe ngesenzo sakhesi ngesokobana
          nawumumuntu kufanele uhlele ilifa lakho usaphila ukuze nawungasekho
          ephasini indlela ohlele ngayo le ikghone ukujamela ilizwi lakho.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                (2)

7.9       -  Ngicabanga bona isenzo somndeni kaBongwe lesi siyakhambelana
             nesikopilo nofana iinkolelo zabantu esikhathini esiphila kiswesi ngombana
             isese khona imindeni ethi nayiqeda ukuvelelwa sisifo yenze isibuyiso
             njengabantu abasalandela amasiko wesintu.
          - Ngicabanga bona isenzo somndeni kaBongwe lesi asikhambelani
             nesikopilo nofana iinkolelo zabantu esikhathini esiphila kiswesi ngombana
             imindeni eminengi amalanga la seyiphila isikhuwa, ayisasenzi isibuyiso
             ngemva kokuvelelwa sisifo ngekhaya/Imindeni eminengi ayisakholelwa
             ekwenzeni amasiko wesintu ngebanga leenkolelo ebakholelwa kizo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                (2)

7.10      Ngicabanga bona isehlakalo esingasithatha njengesisusa serarano enovelini
          le kufika kwaboDladla banoJohnson kwaBongwe bazokubikela umndeni
          kaBongwe bona ilifa lakhe kufanele labiwe njani nekuyinto eyenze uMavela
          ararane nomndenakhe.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  12                   DBE/Novemba 2022
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

7.11      Ngicabanga bona kuqakathekile bona utshaye ifuyo ukwenzela bona kubelula
          ukuyithola hlangana nenye nayilahlekileko.
          (Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.)                                 (2)

7.12      Ngiyazwelana naye ngombana bekasese seenhlungwini zokubhujelwa
          yindodakwakhe bese wetjelwa ifuyo angakalindeli.

          Angizwelani naye ngombana utjengise ukungabi nokuhlakanipha/
          ukungakhathali ngesikhathi uMavela amtjela bona sele kunomukghwa
          wokwetjiwa kwefuyo endawenabo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)

7.13      Amaphuzu angenzasi la avela esiphethweni bekazwakalisa ummoya
          wokudana:
          - Kwatholakala bona uMavela nguye oweba iinkomo zakayise nekuyinto
             ebegade ingakalindelwa mndenakhe.                                           (1)
          - UMavela ubotjhwa phambi komndenakhe nekuyinto ezwisa unina,
             umkakhe nabentwana bakhe ubuhlungu.                                         (1)
          - Umavela khona akholwako bona mbala nguyise otlolise isifiso
             kiboDladla.                                                                 (1)
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 13

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com             13                                                                        DBE/Novemba 2022
                                                              NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)

UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana

Iqhinga                             Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo               Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                          9–11                           6–8                         4–5                          0–3
                              -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:    khulu: 14–15.                  -limpendulo pheze                 bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko       -Uhlathulule isihloko          ziyakhambelana nesihloko.         ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.        ngokungeneleleko begodu        -lmibono esekelweko ikhona        kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                              uwathinte woke amaphuzu        kodwana ayikavezwa yoke           ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                              amayelana nomtlolo.            begodu ayikasekelwa               -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi           azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                 -Uphendule umbuzo kuhle:       njengombana bekulindelekile.      asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                              12–13                          -Kunobufakazi obutjengisa         akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                              -Uphendule ngendlela ehle.     bonyana umtlolo uwuzwisisile.     eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                              -Kunamaphuzu amanengi                                            -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       awanikeleko akakasekelwa.
                              asekelwe ngokunembako                                            eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.           -Umtlolo akawazi.
                              anqotjhiswe emtlolweni.
                              -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                              khulu.
ISAKHIWO NELIMI                           8–10                            6–7                            4–5                        2–3                           0–1
                              -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi         -Isakhiwo asikathulwa       -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa          Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.        ngefanelo.                  kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                     nesiphetho ezisezingeni        -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho          -Ukungakahlelwa kuhle       ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela     elihle khulu.                  kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana             ngikho okwenza              -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni.      -Kunokuthuthuka                -lmibono ivezwe beyasekelwa       kwamaphuzu begodu          ukulandelana                kwesakhiwo nanyana
                              kwamaphuzu begodu              yezwakala.                        awulandeleki.              kwamaphuzu                  ukulandelana kwamaphuzu
                              azwakala kuhle.                -Ilimi, ukuzwakala                -Kuneemphoso               kungezwakali.               -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO                 -Ilimi, ukuzwakala             nokwethulwa kwamaphuzu            ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                              nokwethulwa kwamaphuzu         kuhle.                            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                              kuhle bekutjengisa ukutjhuja                                     kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                              kwengqondo.                                                      -Iingaba zakhiwe kuhle.    okunganembiko kwenza
                                                                                                                          umtlolo lo ungezwakali.

YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
             nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
             Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  14                   DBE/Novemba 2022
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8

UKHOLIWE – N Skosana

   Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
   Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
   Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
   Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.

AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.

Isingeniso
Izehlakalo zizenzeko ezibandakanya abalingisi nezikhamba zisenzeka ukuragisela
phambili indaba yenovela ukuze kwakheke ummongondaba umtloli ahlose
ukusethulela wona ngenovelakhe. Ummoya mazizo/yindlela abamukelilwazi abasuke
bazizwa ngayo lokha nabafunda ngezehlakalo ezimunyethwe yinovela ethileko,
kungaba mummoya wokuthaba nofana wokudana. Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba
edzimelele kuye, uba nomraro aqalana nawo bekaluke amaqhinga/amano
wokurarulula umraro lowo. Enovelini le umlingisi oyikutani nguKholiwe. Lapha
sizokucoca ngommoya ozwakaliswa zizehlakalo zenovela yesihloko esithi;
'UKHOLIWE' ezibandakanya umlingisi oyikutani, onguKholiwe.

Umzimba
Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi izehlakalo ezilandelako
ezibandakanya umlingisi oyikutani:

Izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani ezizwakalisa ummoya wokuthaba:
- UKholiwe uphumelela ngamalengiso ebangeni letjhumi nambili bewuthatjelwa
   nangutitjhere ebegade amfundisa, uNgendu.
- UKholiwe       umukelwa      eYunivesithi  yeVista   ukuyokufundela    ibizelo
   lamabhudangwakhe, nekuyinto eyamthabisa khulu leyo.
- Ngemva kobana uMuzi banoKholiwe bahlangene kusifundobandulo, uMuzi uya
   emsebenzini kaKholiwe ngomnqopho wokuyombawa ithando, kwaba kulapho
   ubudlelwano babo bethando bathoma khona nekusisehlakalo esihle nesinethabo
   sokubona abantu ababili bathabile.
- UKholiwe uthi nakafika emsebenzini, eMbalenhle High School, abalingani bakhe
   bangokomsebenzi bamvumela ingoma yomtjhado bamkwakwazelela asangena
   emnyango bebayamthokozisa njengombana besele azokutjhada nje, nokuvusa
   imizwa yokuthaba kuye.
- USipho uya ekhabo kaKholiwe uyomthokozisa ngemva kokuzwa bona
   uyokulotjolwa, bathabelana nababonanako ngombana bagcinana kade.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  15                  DBE/Novemba 2022
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshaya

Izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani ezizwakalisa ummoya wokudana:
   - Ukuzibulala kwakaZondani kwathwesa uKholiwe umlandu wokobana uzibulele
      ngebanga lakhe nekuyinto eyahlangahlanganisa ubuphilo bakaKholiwe.
   - UKholiwe uthi nakafika eVlaklaagte No.2 abuya eMamelodi, boke abentazana
      besitradeni sekhabo bamqala ngamehlo wokumnina ngombana kuzwakele bona
      uZondani uzibulele ngebanga lakhe, nekuyinto eyamzwisa ubuhlungu khulu.
   - UKholiwe uthi nakafika ekhabo abuya eMamelodi ufumana uyise amlindile,
      umhlangabeza ngokumbetha nangokumthuka njengombana naye bekakholwa
      bona nguKholiwe obangele uZondani bona azibulale, isenzo sokubetjhwa
      mbelethakhe ngezwangobatjho simlethela ummoya wokudana khulu.
   - Uyise kaKholiwe uyamphendukela bewumtjela nokobana akasenayo imali
      yokumfundisa eVista ngombana umbulali.
   - UKholiwe uthatha isiqunto sokutjhida egatjeni leVista eMamelodi ufudukela
      egatjeni leVista eDaveyton ngomnqopho wokuba kude nekhaya ngebanga
      lobuhlungu     abuzwiswe     babantu   ebegade      bamsola   ngokuzibulala
      kwakaZondani.
   - UKholiwe uya kwaSipho ngomnqopho wokuyomvulela isifuba ngomrarwakhe
      wokungena emtjhadweni nefihlo; ugcina sele alila kabuhlungu uSipho walinga
      ukumthulisa.
   - UmkaSipho, uSarah uthi nakangena ngakwakhe ufumana uKholiwe asingathwe
      nguSipho, akhange asabuza okunengi simbona abetha uKholiwe ngesidunu
      sezembe esifubeni bewumthuka nangazo zoke iinhlamba ngombana azitjela
      bona ngudade ohlekisana nendodakhe, uSipho.
   - UKholiwe uthi nasele abona bonyana akasakghoni ukuphila nefihlo angene
      nayo emtjhadweni yokobana uZondani wazibulala ngebanga lakhe, uthatha
      isiqunto sokuzibulala naye ngokusela amapilisi amanengi.

Isiphetho:
Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli uphumelele ukusebenzisa
izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani nezivusa ummoya odanileko nothabileko.      [25]
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).

UMBUZO 9: UKHOLIWE – N SKOSANA

9.1       - Kuneenkhwelo ezikghona ukufikisa abantu emabaleni walapho baya
             khona (uKholiwe iteksi yayombeka emnyango walapho eze khona.)              (1)
          - Kunamakamuru aqatjhwako abantu abangahlala kiwo (uKholiwe uqatjhe
             ikamuru lokuhlala kwaKhumalo.) 
          - KunamaZiko aPhakemeko wezeFundo afana neVista.
          (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.)                                               (1)

9.2       - Bobabili beze eVista ngokuzokufunda.                                        (1)
          - Bobabili bekukhona bazokuthoma ukufunda.                                    (1)

9.3       - Amaphephandaba.                                                             (1)
          - Imirhatjho. 
          - Abomabonakude.
          (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.)                                               (1)

9.4       UKholiwe wathatha isiqunto sokobana afuduke ngeVlaklaagte No.2 abe
          adlulele kelinye igatja leYunivesithi yeVista, eDaveyton ayokuthoma khona
          ipilo etja.                                                                  (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  16                  DBE/Novemba 2022
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshaya

9.5       -   Wavuma ukwazisa uMuzi ngalokho okwenzakalela uKholiwe epilwenakhe
              okumayelana noZondani njengombana uKholiwe ambawa.                         (1)
          -   Wasindisa uKholiwe mhlazana umalume kaZondani ahlose ukuyomhlasela
              eMamelodi.                                                                 (1)

9.6       Lirarano langaphandle elihlangana nabalingisi ngombana abomma laba bathe
          nabethula indaba ebeze ngayo yesibawo sakaZondani, uKholiwe wasilingeka
          wabaphendula ngendlela ezwakalisa ukulwa nokungakhambelani nendaba
          ebebamtjela yona le yethando lakaZondani/Kwaba khona ukurhitjhana
          ngamagama phakathi kwakaKholiwe, umkaMfundisi nomkaMatjeni.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)

9.7       Akusilo iqiniso ngombana inovela le yenzeka eendaweni ezihlukahlukeneko.
          Ithoma ukwenzeka eVlaklaagte No.2 lapho uKholiwe abelethwa bewakhulela
          khona, yathuthukela eMamelodi lapho uKholiwe ebekafunda khona, yaya
          eDaveyton lapho uKholiwe aqedelela khona iimfundo zakhe bese
          yayokuphetha KwaPhahla lapho uKholiwe bekakhe khona bewahlongakalela
          khona.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (4)

9.8       Ubungozi bokufela ngaphakathi nawunemiraro kufaka hlangana ukuba
          negandelelo lomkhumbulo nobuhlungu behliziyo ngombana kungekho umuntu
          ongakghona ukwabelana naye lokho okukudla ngaphakathi/Ukufela
          ngaphakathi nawunemiraro kungakwenza bona uzehlulele wena ngokwakho
          ngendlela engakalungi, uzibone umumuntu omumbi bewungamukeli bona
          iimphoso zenziwa ngiwo woke umuntu ophilako.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)

9.9       Ngicabanga bona abafundi abasandukufika emaZikweni aPhakemeko
          wezeFundo       bavame    ukuqalana     neentjhijilo ezifana    negandelelo
          langokomkhumbulo ngebanga lokungakghoni ukulawula umsebenzi omnengi
          wesikolo ebasuke baqalene nawo/Ngicabanga bona abafundi abasandukufika
          emaZikweni aPhakemeko wezeFundo bavame ukuqalana neentjhijilo ezifana
          nokutlhoga indawo yokulala/Ukungabi nemali yokuzitlolisa/Ukungafumani
          isizo lezeemali zokufunda elifana nemifundaze/Igandelelo labangani.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)

9.10      -  Umtloli wenovela le usiphethele yona ngendlela ebeyilindelekileko
             ngombana uKholiwe uphethe ngokuzibulala.  Leyo yinto elindeleke bona
             yenziwe mumuntu ophila nefihlo ngaphakathi kwakhe, ozibeka umlandu
             nozehlulela ngendlela emenza azizwe amumuntu ongakalungi
             njengokwenza kukaKholiwe epilwenakhe yoke. 
          - Umtloli wenovela le usiphethele yona ngendlela ebeyingakalindeleki,
             besilindele bona uKholiwe aphile ipilo emnandi ngombana ngemva
             kokutjhada kwakhe wabusiswa ngomlingani onethando, ngabentwana
             ababili, ngomsebenzi omuhle nangemali ebeyingakghona ukumthengela
             koke akutlhogako epilweni kunokobana azibulalele into eyenzeka kade
             epilwenakhe nesele yadlula.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (3)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  17                  DBE/Novemba 2022
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshaya

9.11      Isiqunto esathathwa nguKholiwe sokungena emtjhadwenakhe anefihlo
          akusiso isiqunto esilungileko ngombana iqiniso nalivelako ligiriza umuzi,
          abantu nabathathanako kuqakathekile bona bavulelane iimfuba ukuze bazane
          ngokuzeleko khona bazakuphila ngokutjhaphuluka emtjhadwenabo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                            (2)
                                                                                         [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 18

IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com              18                                                                       DBE/Novemba 2022
                                                               NSC – Umhlahlandlela wokutshaya

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UBUKGHWARI BOMLOMO (25 IMITLOMELO)

UMBUZO 10: UBONAKELE – M Sikosana

Iqhinga                             Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo               Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                          9–11                           6–8                         4–5                          0–3
                              -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:    khulu: 14–15.                  -limpendulo pheze                 bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko       -Uhlathulule isihloko          ziyakhambelana nesihloko.         ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.        ngokungeneleleko begodu        -lmibono esekelweko ikhona        kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                              uwathinte woke amaphuzu        kodwana ayikavezwa yoke           ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                              amayelana nomtlolo.            begodu ayikasekelwa               -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi           azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                 -Uphendule umbuzo kuhle:       njengombana bekulindelekile.      asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                              12–13                          -Kunobufakazi obutjengisa         akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                              -Uphendule ngendlela ehle .    bonyana umtlolo uwuzwisisile.     eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                              -Kunamaphuzu amanengi                                            -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       awanikeleko akakasekelwa.
                              asekelwe ngokunembako                                            eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.           -Umtlolo akawazi.
                              anqotjhiswe emtlolweni.
                              -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                              khulu.
ISAKHIWO NELIMI                           8–10                            6–7                            4–5                        2–3                           0–1
                              -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi         -Isakhiwo asikathulwa       -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa          Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.        ngefanelo.                  kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                     nesiphetho ezisezingeni        -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho          -Ukungakahlelwa kuhle       ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela     elihle khulu.                  kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana             ngikho okwenza              -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni.      -Kunokuthuthuka                -lmibono ivezwe beyasekelwa       kwamaphuzu begodu          ukulandelana                kwesakhiwo nanyana
                              kwamaphuzu begodu              yezwakala.                        awulandeleki.              kwamaphuzu                  ukulandelana kwamaphuzu
                              azwakala kuhle.                -Ilimi, ukuzwakala                -Kuneemphoso               kungezwakali.               -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO                 -Ilimi, ukuzwakala             nokwethulwa kwamaphuzu            ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                              nokwethulwa kwamaphuzu         kuhle.                            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                              kuhle bekutjengisa ukutjhuja                                     kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                              kwengqondo.                                                      -Iingaba zakhiwe kuhle.    okunganembiko kwenza
                                                                                                                          umtlolo lo ungezwakali.

YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
             nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
             Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2022-mg/0558a541-d7c5-4423-bb17-a52385ac7b15) — isiNdebele HL · Memo · 2022 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2023-mg/c5c0465e-5e4b-447c-a78d-5dc101ca36e5) — isiNdebele HL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2021-mg/525e4382-b91c-4f14-bb89-4e60f9c77dee) — isiNdebele HL · Memo · 2021 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2018-final-memo/2fb380b3-a319-4eff-ad0e-0e0513d343af) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2017-memo/d099ef4d-a5d4-4197-b3ed-b9a5ff402f92) — isiNdebele HL · Memo · 2017 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2016-memo/8b3ee076-f2b2-45f6-9cac-7b5405c2a8ba) — isiNdebele HL · Memo · 2016 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
