# isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2022 Question Paper

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2022, 34 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2022/184e6663-fa0a-4fb9-844b-1d1de7b2b3a7
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Question paper
- Year: 2022
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 34

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2022 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2022/184e6663-fa0a-4fb9-844b-1d1de7b2b3a7)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2022 · isindebele. Question paper, 34 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2022-mg/518e5679-808e-459d-bfd2-fd32f16bfcf9) — Memo · 2022 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                           NATIONAL
                                      SENIOR CERTIFICATE

                                           IGREYIDI 12

                               ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                       IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                           NOVEMBA 2022

IMITLOMELO: 80

ISIKHATHI: Ama-iri ama-2½

                                    Iphepheli linamakhasi ama-34.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              2                     DBE/Novemba 2022
                                             NSC

YELELA

1.        Umfundi kufanele afunde ikhaseli ngokukhulu ukuyelela ngaphambi kobana
          aphendule imibuzo.

2.        Ungalingi ufunde iphepha lemibuzo loke. Qala ikhasi lokumunyethweko
          elisekhasini elilandelako bese utshwaya iinomboro zemibuzo ebuzweko
          ngeencwadi ozifunde kilomnyaka. Ngemva kwalapho, ufunda imibuzo le bese
          ukhetha leyo ofisa ukuyiphendula.

3.        Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU:

          ISIGABA A:        Iinkondlo                     (30)
          ISIGABA B:        Inovela/Ubukghwari bomlomo    (25)
          ISIGABA C:        Umdlalo/Idrama                (25)

4.        Phendula imibuzo EMIHLANU seyiyoke: EMITHATHU ESIGABENI A,
          MUNYE ESIGABENI B NAMUNYE ESIGABENI C ngalindlela:

          ISIGABA A: IINKONDLO
          IINKONDLO EZIBONWEKO – Phendula imibuzo EMIBILI.
          IKONDLO ENGAKABONWA – UKATELELEKILE ukuwuphendula umbuzo lo.

          ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
          Phendula umbuzo OWODWA

          ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
          Phendula umbuzo OWODWA

5.        UKUKHETHWA    KWEEMPENDULO     ESIGABENI    B   (INOVELA/
          UBUKGHWARI BOMLOMO) NESIGABENI C (UMDLALO/IDRAMA):

             Phendula imibuzo yenovela nomdlalo owufundileko KWAPHELA.
             Phendula UMBUZO WE-ESEYI MUNYE NAMUNYE UMBUZO
              ONEMIBUZO EMIFITJHANI.
              Nawukhethe umbuzo OMUDE ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha
              umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI ESIGABENI C.
              Nawukhethe umbuzo onemibuzo emifitjhani ESIGABENI B, qinisekisa
              bona ukhetha umbuzo we-eseyi (omude) ESIGABENI C.
             Sebenzisa irhelo lokuqinisekisa lizakusiza.

6.        UBUDE BEEMPENDULO
           Umbuzo omude we-eseyi yekondlo awuphendulwe ngamagama
            ali-190–240.
           Umbuzo omude we-eseyi yenovela nomdlalo/drama awuphendulwe
            ngamagama ama-340–390.
           Ubude beempendulo zombuzo onemibuzo emifitjhani uzokulawulwa linali
            lemitlomelo. Abafundi abaqinisekise bonyana iimpendulo zabo zinqophile
            begodu zikhambelana nombuzo.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              3                     DBE/Novemba 2022
                                             NSC

7.        Landela imilayelo esekuthomeni kwesigaba ngasinye ngokuyelela.

8.        Nombora iimpendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe ngayo
          ephepheni lemibuzweli.

9.        Thoma isigaba ESINYE NESINYE ekhasini ELITJHA.

10.       Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:

          ISIGABA A:        pheze imizuzu ema-40
          ISIGABA B:        pheze imizuzu ema-55
          ISIGABA C:        pheze imizuzu ema-55

11.       Tlola ngesandla esihle nesibonakalako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2               4                        DBE/Novemba 2022
                                              NSC

IKHASI LOKUMUNYETHWEKO
Ikhaseli lizokwenza kobana abafundi bakhethe imibuzo abafuna ukuphendula ngayo
ngaphandle kobana bafunde iphepha loke.
ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibonweko: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo EMIBILI.
      INOMBORO YOMBUZO                    UMBUZO                 IMITLOMELO          IKHASI
1. 'Iimbongo Zepilo'                    Umbuzo omude                  10                6
2.   'Ibala Ngelakho'                    Umbuzo onemibuzo emifitjhani     10               8
3.   'Thando'                            Umbuzo onemibuzo emifitjhani     10               9
4.   'Mona'                              Umbuzo onemibuzo emifitjhani     10           11
                                              KANYE
Ikondlo engakabonwa: Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo.
5. 'Isililo Sotjwala'                Umbuzo onemibuzo emifitjhani         10           13
*YELELA: Phendula umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
         OMUDE ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI
         ESIGABENI C. ESIGABENI B kanye NESIGABENI C, phendula umbuzo MUNYE
         kwaphela.
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
INOVELA: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenovela efundiweko.
6. Mbala Ngubaba                     Umbuzo omude                         25           14
7.   Mbala Ngubaba                       Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           14
8.   UKholiwe                                  Umbuzo omude               25           17
9.   UKholiwe                            Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           17
10. UBonakele                                  Umbuzo omude               25           19
11. UBonakele                            Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           19
UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yobukghwari bomlomo
efundiweko.
12. 'UMabomvana nepungutjha'     Umbuzo omude          25         22
     kanye 'Neembongo zaka-
     Rholihlahla Nelson Mandela'
13. 'Inja nefarigi' kanye 'Neenanazelo   Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           22
    zakwaMasango'
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
Phendula umbuzo MUNYE encwadini womdlalo ofundweko.
14. Ibhudango Lami                    Umbuzo omude                        25           26
6

15. Ibhudango Lami                       Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           26
16. Umbango KaNzunza NoManala                  Umbuzo omude               25           29
17. Umbango KaNzunza NoManala            Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           29
18. Ifindo                                     Umbuzo omude               25           32
19. Ifindo                               Umbuzo onemibuzo emifitjhani     25           32
YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA
        umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
        emide nofana EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              5                       DBE/Novemba 2022
                                             NSC

IRHELO LOKUQINISEKISA

Tlola itshwayo (√) erhelweni lokuqinisekisa elilandelako ukuhlola bona uphendule yoke
imibuzo elindelekileko.

              ISIGABA               IINOMBORO       INANI LEMIBUZO       TLOLA ITSHWAYO
                                     ZEMIBUZO      EZOKUPHENDULWA          EMBUZWENI
                                                                         OWUKHETHILEKO
 A: IINKONDLO                          1–4                2
     (Iinkondlo ezibonweko)
 A: IKONDLO                             5                 1
     (Ikondlo engakabonwa)
 B: INOVELA/UBUKGHWARI                6–13                1
    BOMLOMO (Umbuzo
    omude NANYANA
    onemibuzo emifitjhani)
 C: UMDLALO/IDRAMA                    14–19               1
    (Umbuzo omude
    NANYANA onemibuzo
    emifitjhani)

 YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA
         umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
         emide nofana EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                6              DBE/Novemba 2022
                                               NSC

ISIGABA A: IINKONDLO

Iinkondlo ezibonweko (UMBUZO woku-1 ukuya embuzweni wesi-4): Phendula imibuzo
EMIBILI kwaphela.

Ikondlo engakabonwa (UMBUZO wesi-5): UKATELELEKILE ukuphendula umbuzo lo.

UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula umbuzo olandelako.

IIMBONGO ZEPILO – TN Mahamba
1         Ubambisene nephasi,
2         Uyindlalifa yalo,
3         Langa lokungaboni okusepepeneneni,
4         Ngubo egubuzes' iphasi njengogubudu,
5         Utakataka nozitakatakelako
6         Ulise nolisako,
7         Ukhambisana nobunjalo bezinto.
8         Ulidondolo lakho koke,
9         Ukhanya iphasi loke,
10        Ungumakhamba ananya njengenwabu.
11        Uzwana nabakuthandako nabakuzondako,
12        Uziphathe, uqale umuntu,
13        Ulayelisa kabuhlungu emuntwini,
14        Kusale isililo ngemva,
15        Kusale amatlhuwo nezondo.
16        Imihlathi nayiqoth' iindlebe ngethabo
17        Nawe wenza njalo,
18        Imihlathi nayitjhidez' iindlebe ngokudana
19        Nawe wenza njalo,
20        Nawufuna ukulayelisa,
21        Uyancengwa bona ubuye,
22        Ubuye ungabuyi,
23        Nawukhumbul' ekhen' ungoyela safuthi.
24        Umngani wehliziyo yomuntu,
25        Ibanga ukhamba elifitjhani nelide,
26        Ipengu nonobangela azaziwa.
27        Pilo, uyigezi ekhamba kujame tsi!
28        Kujame ngitjho nobutjhontjhwani.
29        Unzima tshu! Awuphumbutheki,
30        Bathokoza usese senyameni,
31        Baphazima usese nabo,
32        Awubolekisanwa, awusiyipahla,
33        Unjalo nje unabakhambisani,
34        Kungajama bona nawe uyajama.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                       Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2        7                        DBE/Novemba 2022
                                       NSC

Coca ngommongondaba omunyethwe yikondlo le. Dzubhula bewuhlathulule
iinthombengqondo ezisekela lowo mmongondaba. Esingenisweni hlathulula bona yini
ummongondaba, ngonjani ummongondaba omunyethwe yikondlo le nokobana khuyini
iinthombengqondo, emzimbeni dzubhula bewuthathulule iinthombengqondo eziveza
tjhatjhalazi ummongondaba lo bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela
kwembongi ekusethuleleni ummongondaba wekondlo le. Amagama ozowasebenzisa
awabe li-190–240.                                                                   [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                         Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              8                      DBE/Novemba 2022
                                             NSC

UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

IBALA NGELAKHO – TN Mahamba
1         Kwayi, kwayi, uyaphi?
2         Uyaphi thina silele?
3         Nawuphulwa lijamo
4         Lizakuphula belikubeke phasi.
5         Zikhalime lingakafiphali,
6         Wenzele ingomuso lakho,
7         Kazi amalwele ayakghophola.
8         Abantu abakufihleli:
9         'Umuhle mntwanomuntu'
10        Batjho babe limu linye,
11        Uziqale esibonibonini ube lihlo linye nabo.
12        Usuke uzibethe isifuba.
13        Usuke uhlahlathe udurhe nommango,
14        Kubayini nabakufunako bangakutholi?
15        Uphunyerh' elimin' elimnandi nelilolweko.
16        Zibuze bamsila nje badoswa yini?
17        Bafika bakukhohlise ngento yinye,
18        Abanye beza bazi bona unguthathekile,
19        Bathi bangagolintethe babone abeze ngayo.
20        Feza okuzokuphumelelis' epilweni,
21        Zikhakhazise ngebala uSomnini akuphe lona,
22        Ibala ngelakho, iba nomona ngalo.
23        Uzabe uzenzela wena.
24        Zithande, zivikele ingomuso likulindile.

2.1       Tlola umhlobo wesithombengqondo osetjenziswe emudeni woku-1 wekondlo
          engehla le.                                                                    (1)
2.2       Dzubhula umuda OWODWA endimeni yoku-1 obufakazi bokobana umuntu
          ekukhulunywa ngaye ekondlweni le ukhamba ebusuku.                              (1)
2.3       Ngokurhunyezweko hlathulula ngommongo/okutjhiwo yikondlo engehla le.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                           (2)
2.4       Hlathulula bona umuda we-19 wekondlo engehla le umumethe muphi
          umqondo. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                  (2)
2.5       Ucabanga bona uyini umnqopho wembongi wokusebenzisa amagama athi,
          'Zithande, zivikele ingomuso likulindile' emudeni wama-24 wekondlo engehla
          le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                       (2)

2.6       Ingabe epilweni yamambala bakhona abantu abatjha abanesimilo esifana
          nalesi esikhulunyiswa yimbongi ekondlweni le? Sekela isiqunto osithathako
          ngephuzu ELILODWA.                                                             (2)
                                                                                         [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             9                    DBE/Novemba 2022
                                            NSC

UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

THANDO – TN Mahamba

1         Ithando kukudla kwehliziyo,
2         Mummoya omnanjana,
3         Ummoya opholileko,
4         Werobhelela elimnandi tle!

5         Ngitjhwile ngathi: 'Ngiyakuthanda'
6         Ngitjhwiswa ngilokhu engikuzwako,
7         Lokhu okungitjhisako ngaphakathi kimi,
8         Lokhu okwenza ihliziyo yami
9         Ipharupharume khudlwana.

10        Angikatjhwiswa yikanuko,
11        Angikatjhwiswa ngilokhu onakho,
12        Angikatjhwiswa kulapho uphuma khona,
13        Ngitjhwiswa ngilokhu ongikho,
14        Ngendlela oziphethe ngayo,
15        Kungenze ngazala ithando,
16        Lazala laphuphuma ngawe.

17        Ngiyathemba angikoni
18        Ngokukubikela bona ngiyakuthanda?
19        Uthandwe yihliziyo yami,
20        Ikuthande yakuthandisisa,
21        Yaba nomthandela wasafuthi.

22        Ilihlo lasoloko lithe njo! Kuwe
23        Lithabele ukukubona,
24        Lithabele ukukubona uhleka,
25        Uhleka ihloko yami ihlangane,
26        Uzibumbe kufane.

27        Iindlebe zami zilalele,
28        Zithabela ukuzwa ilizwi lakho,
29        Engqondwenami kuhlezi isithombe sakho,
30        Singibhalelisa ukucabanga.
31        Ngikuthanda ukukuthanda,
32        Ihliziyo yami ngufakazi wakho koke.

3.1       Tlola ubukondlo OBUBILI obusetjenziswe emudeni wesi-2 wekondlo engehla
          le.                                                                        (2)

3.2       Ngokurhunyezweko hlathulula ummongo/okutjhiwo yindima yesi-3 yekondlo
          engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                           (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                          Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           10                        DBE/Novemba 2022
                                          NSC

3.3       Ingabe ukusetjenziswa kwesithombengqondo esisemudeni wama-22
          kukuthinta njani ukuzwisisa kwakho indlela imbongi ezizwa ngayo
          ngesithandwa saywesi? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                     (2)

3.4       Ucabanga bona ngiwuphi umlayezo imbongi elinga ukusethulela wona
          ngekondlo engehla le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                     (2)

3.5       Ingabe ithando leqiniso nelamambala liyatholakala eenkundleni zokuthintana
          njengombana inengi labantu lisitjho? Sekela ipendulwakho ngephuzu
          ELILODWA.                                                                      (2)
                                                                                         [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              11                       DBE/Novemba 2022
                                             NSC

UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

MONA – TM Mthimunye

1         Uyesabeka mona,
2         Ukhuph' ubunt' ebantwini,
3         Batjhuguluk' iimbandan' ezinganaboya,
4         Ngawe mona.

5         Maye! Mona,
6         Wenzani ngomfundisi?
7         Umenzani ummamfundisi?
8         Umzalwani yena umenzisani?

9         Emisebenzini bayalila ngawe,
10        Emasondweni ngiso leso,
11        Ngebanga lakho mona,
12        Umumbi mona uyanyenyisa.

13        Ilihlo lakho liyabulala,
14        Ihliziywakho ngeyelitje,
15        Ufunani phezu kweentamo zamakholwa na?
16        Mhlana wokuphela uyokuba yini?

17        Zayaphi iinhloni zakho?
18        Izwelo lakho layaphi?
19        Isirhawu sakho wasitjhiyaphi?
20        Ngiyakwesaba mona.

21        Sikubonil' uqaqada phezu kwekholwa,
22        Uqaqad' eenhliziyweni zabazalwana,
23        Uhlukanis' imindeni,
24        Maye! Mona.

25        Isilil' esingaka ngebanga lakho mona,
26        Indlal' engaka ebangwe nguwe mona,
27        Emaswapheleni ziyokubuzwa kuwe mona.
28        Uzoyibikela bani?

29        Kuzabe kube nini mona
30        Udlala ngeenhliziyo zabantu na?
31        Kuzabe kube nini uhlukanis' imindeni na?
32        Ngiyakwesaba mon' unesihlungu.

4.1       Tlola ubukondlo obutholakala emudeni ngamunye kelandelako:

          4.1.1        'Batjhuguluk' iimbandan' ezinganaboya'                             (1)

          4.1.2        'Maye! Mona'                                                       (1)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           12                        DBE/Novemba 2022
                                          NSC

4.2       Ngokurhunyezweko hlathulula ummongo/okutjhiwo yindima yesi-3 yekondlo
          engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                               (2)

4.3       Ucabanga bona ngiziphi izenzo ezingenziwa malunga womndeni anomona
          ezingagcina zihlukanise imindeni njengokutjho kwembongi emudeni wama-23
          wekondlo engehla le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                      (2)

4.4       Hlathulula bona ukusetjenziswa kwetshwayo lakanobuza emudeni we-15
          ukuya kewe-19 yekondlo le kukuthinta njani ukuzwisisa kwakho lokho imbongi
          efuna ukusivezela khona ngomona. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.          (2)

4.5       Tshwaya ngelihlo elibukhali ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni
          engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                               (2)
                                                                                         [10]

                                      KANYE

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             13                      DBE/Novemba 2022
                                            NSC

IKONDLO ENGAKABONWA (UKATELELEKILE UKUPHENDULA UMBUZO LO)

UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ISILILO SOTJWALA – TN Mahamba

1         Lisan' ukungenza isiviko senu,
2         Sengidiniwe nihle nivika ngami,
3         Nenza ngabomu nithemb' ukungenz' isiviko,
4         Nirhamul' okweqileko, aniwazi umvuzo?

5         Nirhamula niphosisel' abantu nivike ngami,
6         Akusolwe nina, mina ningilise,
7         Ningithatha ngizihlalele,
8         Ningithenga nisaz' ubukhali bami,
9         Niyazi bona ngiyajika nangifika ngemathunjini,
10        Niyalimazana, nithukane benibulalane,
11        Nanibuzwako nivike ngami.

12        Ningonelani ibizo?
13        Mina anginibizi, niyazizela,
14        Nenziwa kuthanda izinto!
15        Abafundisi sebangenze isiphephelo,
16        Bangirhamula balalise iinhloni.
17        Nenzani ningizondisa ngabazalwana?
18        Nenzani ningithwesa izondo?

5.1       Tlola isisetjenziswa esingathekiswe notjwala endimeni yoku-1 yekondlo
          engehla le.                                                                   (1)

5.2       Tlola umhlobo wevumelwano otholakala emudeni wobu-8 ukuya kewe-9
          wekondlo engehla le.                                                          (1)

5.3       Ngokurhunyezweko tlola ngephuzu ELILODWA ummongo/okutjhiwo yikondlo
          wekondlo engehla le.                                                          (2)

5.4       Hlathulula umqondo omunyethwe mumuda othi; 'Niyazi bona ngiyajika
          nangifika ngemathunjini'. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                (2)

5.5       Ucabanga bona kubangelwa yini bona enarheni yekhethu le kube nomthetho
          othi abantu abangaphasi kweminyaka eli-18 bangathengiselwa utjwala?
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                          (2)

5.6       Coca ngokuphumelela kwembongi ukunikela ikondlo le isihloko
          esikhambelana nommongondaba wayo. Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                     (2)
                                                                                        [10]

                                                           IMITLOMELO YESIGABA A:       30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           14                      DBE/Novemba 2022
                                          NSC

ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO

YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
        OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
        umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI emdlalweni.

                                           NOFANA

              Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo
              lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.
              Kilesisigaba kuneencwadi zamanovela EZINTATHU kanye nebuthelelo
              lomtlolo-ndabuko. Khetha inovela EYODWA nofana ibuthelelo lomtlolo-
              ndabuko uphendule ngayo umbuzo OWODWA.

UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Abatloli bamanovela babandakanya abalingisi babo ezehlakalweni esithi
nasizihlolisisako thina njengabamukelilwazi zisivusele ummoya othileko. Coca
ngezehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani wenovela yesihloko esithi; MBALA
NGUBABA         bewutshwaye    nangommoya      ozwakaliswa    zizehlakalo   lezo
kubamukelilwazi. Esingenisweni hlathulula bona yini izehlakalo, ummoya kanye
nomlingisi oyikutani bewutjho nokobana ngubani umlingisi oyikutani enovelini le.
Emzimbeni coca ngezehlakalo ezimunyethwe yinovela le ezibandakanya umlingisi
oyikutani bewuveze nokobana zizwakalisa ummoya onjani kubamukelilwazi.
Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela komtloli ukusethulela izehlakalo ezikghona
ukuvusa ummoya othileko kubamukelilwazi. Amagama ozowasebenzisa awabe
ma-340–390.                                                                           [25]

UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI A

Abentwana bakaMavela, uFikile banoSizakele sebathoma nokuhlambuluka. Kumnandi
phela ukuba seduze nogogo. Soloko bafike la, kwagogwabo indlala sebaze bayilibele.
Akukho abathi bayakufuna bakutlhoge. Asisekho isikhathi ebathi balambe ngaso,
bangadli. Akusekho ukuthi nakufuze bahlambe kutholakale bona, kutlhogeka
nesicetjhana sesibha. Sebafana neenyonyana ezikghona ukuphapha, ziphaphele la 5
zifuna khona. Sebakghona bona ilanga nalitjhingako, bazizwe bathakasa ukudlulisa.
Bayazi bona bangaqeda ukudla, bayokulala ngakwagogwabo, ngeengubo ezibonakalo
nezifuthumeleko. Ngitjho noninabo uNaKabini ubonakala atjhaphulukile emmoyeni.

Uphumule umoya obewumngenela ngemkhukhwini ngebanga leentunja. Uphumule
ukungenelwa mamanzi ngemkhukhwini nakuna izulu. Uphumule amakhaza 10
ebekabasahlela ebusika. Kungcono khulu la, ekhakwakhe. Okumthabisa kikho koke,
kukwamukelwa kwabo ngunosokanakhe, nabomrharibakhe uMhlekwa banoHleziphi.
'He … kwaze kwabamnandi ekhakwami.' Micabango kaNaKabini leyo.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                           Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            15                        DBE/Novemba 2022
                                           NSC

Ukobana uvuka ekuseni athanyele amacabazi, akumtshwenyi nakancani. Wakhula
ngawo umthanyelo, nakho koke kwemakhaya.                                   15

Yiveke yinye tere bafikile eMadlanganeni kodwana uMavela selathoma ukonda.
Umkhatjana wetjhono nendlala eze nawo eSoshanguve uthoma ukuphela. Ebusuku
nakufuze alale, ubuthongo buyabaleka. Nakafikelwe bangani akhula nabo la
eMadlangeni ngokuzomlilela, bamthikameza ummoya nengqondo. Ufuna bona
angahlala ayedwa. Akghone ukukinyakinyana nalomraro awutjelwe ngunina. 20
Akawuzwa. Nakanjani kufuze bona ahlale phasi nonina batomote lendaba. Angekhe
kwenzeka lokho, akhona aphila. Ilifa lakayise lidliwe mikhwenende, aqalile? 'Angekhe,
ilanga lingakhithika liqotjhwe ziinkukhu,' kulwa uMavela ngehliziyo.

Atjho angena la kuhlezi khona unina. 'Mma ungalili silukazi. Lendaba ongitjele yona
mhla ngifikako iyangidla.' Kutlhoga bona azimisele ukumlalela uNaMtshweni. 25
Njengendodanakhe ekulu kufuze bona yazi koke okuphathelene noyise.

'Mntwanami angeze ngalala, nangabe usenekulumo ofuna ukungitjela yona. Hlala
phasi, uvale nomnyango lowo. Kumakhaza phela,' kuphendula uNaMtshweni azisonge
ngekulu ingubo. Mbala uMavela avale umbadi. Aye ngencamadoda afike ahlale phasi.
Unina adose ikesi ebeyikhanya lapha emsamo ayilethe phambi kwakhe. Umkhanyo 30
ubakhanyise bobane kuhle. Phela sekusebusuku; umkaMavela sele alayelisile,
wayokulala. Abentwana bakhe uMavela, ubabawe bona nabo, bakhambe bayokulala.

                                                                         [Ikhasi 20–21]

7.1       Tlola amagama wabentwana bakaMavela ngokuya kwetheksthi engehla le.              (2)

7.2       Dzubhula amagama asetheksthini engehla le abufakazi bokobana abentwana
          bakaMavela sele baphila batjhaphulukile.                                         (1)

7.3       Tlola isizathu esenza bona umndeni wakaMavela ugcine sele usendaweni
          yeMadlangeni ngokuya ngenovela le.                                               (2)

7.4       Tlola bona aboDladla beza netjhege lamalini nabazokufundela uNaMtshweni
          isifiso sakaBongwe.                                                              (1)

7.5       Ngokurhunyezweko tlola indlela uMavela azizwa ngayo nakazakuzwa bona
          ilifa lakayise kufanele labiwe ngayiphi indlela. Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                        (2)

7.6       Tlola okuhlukileko phakathi kwendawo yeMadlangeni neyeSoshanguve.
          Ipendulwakho ayiqaliswe ehlangothini leenkhwelo zeendawo ezimbilezi.             (2)

7.7       Phendula isitatimende esilandelako ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
          bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          Isenzo somtloli sokusivezela uDladla banoJohnson basebenza boke
          sibufakazi bokobana bebaphila ngaphasi kwesizinda sesikhathi sakade.             (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           16                        DBE/Novemba 2022
                                          NSC

7.8       Hlathulula ngephuzu ELILODWA isifundo esisithola ngomlingisi onguBongwe
          ngesenzo sakhe sokuhlelela abentwana bakhe ilifa asaphila.                     (2)

7.9       Ucabanga bona isenzo somndeni wakaBongwe sokuba nesibuyiso ngemva
          kokuvelelwa sisifo ngekhaya siyakhambelana nesikopilo nofana iinkolelo
          zabantu esikhathini esiphila kiswesi nofana asikhambelani? Sekela isiqunto
          osithathako ngephuzu ELILODWA.                                                 (2)

7.10      Ucabanga bona ngisiphi isehlakalo esingasithatha njengesisusa serarano
          enovelini le? Sekela ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                      (2)

7.11      Ucabanga bona kuqakatheke ngani ukutshaya ifuywakho njengoba sibona
          uBongwe atshaye yakhe ngokuya ngenovela le? Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                      (2)

7.12      Ingabe uyazwelana nofana awuzwelani nomlingisi onguNaMtshweni ozithola
          angaphasi kobujamo bokulahlekelwa yifuyo yendodakwakhe asazilele
          usobentwabakhe? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                         (2)

7.13      Coca wenabe ngommoya ozwakaliswa siphetho senovela le. Sekela
          ipendulwakho ngamaphuzu AMATHATHU.                                             (3)
                                                                                         [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          17                       DBE/Novemba 2022
                                         NSC

UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)
UKHOLIWE – N Skosana
Abatloli bamanovela babandakanya abalingisi babo ezehlakalweni esithi
nasizihlolisisako thina njengabamukelilwazi zisivusele ummoya othileko. Coca
ngezehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani wenovela yesihloko esithi;
UKHOLIWE         bewutshwaye   nangommoya      ozwakaliswa    zizehlakalo   lezo
kubamukelilwazi. Esingenisweni hlathulula bona yini izehlakalo, ummoya kanye
nomlingisi oyikutani bewutjho nokobana ngubani umlingisi oyikutani enovelini le.
Emzimbeni coca ngezehlakalo ezimunyethwe yinovela le ezibandakanya umlingisi
oyikutani bewuveze nokobana zizwakalisa ummoya onjani kubamukelilwazi.
Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela komtloli ukusethulela izehlakalo ezikghona
ukuvusa ummoya othileko kubamukelilwazi. Amagama ozowasebenzisa awabe
ma-340–390.                                                                           [25]
UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UKHOLIWE – N Skosana
Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI B

Lafika ilanga lokukhamba, wavuka ekuseni bamphekelela athwele izembatho zakhe
ngesikhwama esikhulu. Wafika ntambama eMamelodi East. Kwathi ngombana
imithwalo yakhe yayiminengi, iteksi yayombeka emnyango walapho eze khona.
Wabona asangena bonyana ngetja ipilo azoyithoma. Phela uzokuhlala nabantu
angabaziko, azobe athoma ukubabona. Uzokubona nendlela abantu belokitjhini 5
abaphila ngayo. Koke kuye bekuyokuba kutjha, wathola sele bamlindele kwaKhumalo.
Wabalotjhisa, wazazisa bona nguye-ke uKholiwe wakwaMabhena ovela eVlaklaagte
No. 2. Ngaphandle kokona isikhathi bamthatha uKholiwe bayomtjengisa lapho
azokuhlala khona. Ikamuru lakhe phela.

Ngekamurwinapha bekazakuhlala nomntazana omunye okuthiwa ngu-Annah. U-Annah 10
lo kwabo kuseWitlaagte kwasoRaputukwana. Naye ulapha nje uzokufunda khona
eVista begodu naye bekukhona azokuthoma. Kutjho bona banoKholiwe bazakusizana
khulu. Uyise ka-Annah ngusomabhizinisi weWitlaagte. Awa, bamukelana kuhle,
kwadliwa kwalalwa. Ngakusasa bavuka bobabili bahlamba, badla baya esikolweni.

Bathola sekuphithizela, kwaba ngasuthi libhudango kuKholiwe nakazibona aseVista 15
yona le ayifunda emaphephandabeni begodu ayibona kumabonakude namkha ayizwa
kukhulunywa ngayo emrhatjhweni. Wababona abentwana azakufunda nabo.
Sekuyatjhiwo bona bentwana labaya, nangani bomma nabobaba abakhulu. Abanye
bekadlumbana bona ngibo abafundisako kodwana arareke nasele ababona nabo
bafolile, batlolisa amagama wabo bakhupha nemali yokubhadela.                   20

Kuthe bangazitlolisa banikelwa ama-'timetable'. Iimfundo zazizakuthoma ngoMvulo
iveke elandelako. Le iveke bekungeyokuthenga iincwadi kebakwa-Van Schaik
njengombana gade beze ngesikolweni, kuthathwe neenthombe. Emva kwalokho
batjengiswa indawo yoke, iyunivesithi phela. Lokho kwenzelwa bona bazizwe
basekhaya. Kuthe nakuphela uLesihlanu besele bazi bona kukhambani. UKholiwe 25
iimfundo egade azozifunda begodu azifundise esikolweni isiNdebele nezomLando.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                           Phendla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          18                            DBE/Novemba 2022
                                         NSC

NgoMvulo asuka amaphepha. Nangambala bangena ngeenkumbeni zokufundela. Itlasi
lokuthoma kwaba ngele-History. Kulapho kwenzeka khona okukhulu. UKholiwe
begade ahlezi ereyini lesibili nawuthoma phambili. Ereyini lokuthoma, phambidlana nje
kwakhe begade kuhlezi amasokana amathathu, wawaqala woke kodwana 30
amehlwakhe athatheka ngesokana elihlezi phakathi lithwele ikepisi. Phela eyunivesithi
abanandaba ukuthi umbethe njani, uthwele namkha awukathwali.
                                                                          [Ikhasi 40–41]

9.1       Tlola amatshwayo AMABILI avezwe etheksthini engehla akhombisa bona
          indawo le uKholiwe esele azokuhlala kiyo ililokitjhi.                             (2)

9.2       Tlola ngamaphuzu AMABILI okufanako phakathi komlingisi onguKholiwe
          no-Annah ngokuya ngetheksthi engehla le.                                          (2)

9.3       Tlola iinrhatjhi EZIMBILI ezikhulunyiswa etheksthini engehla ezikhombisa
          bona abantu benovela le bebaphila esikhathini sanje.                              (2)

9.4       Rhunyeza isiqunto esathathwa nguKholiwe ngemva kokulemuka bona
          umphakathi weVlaklaagte No.2 umjikele begodu awusamamukeli ngebanga
          lokuzibulala kwakaZondani.                                                        (2)

9.5       Hlathulula ngamaphuzu AMABILI izinto ezihle uSipho azenzela uKholiwe
          ezibufakazi bokobana uSipho umumuntu olungileko.                                  (2)

9.6       Hlathulula umhlobo werarano owaba khona mhlazana umkaMfundisi
          banomkaMatjeni bavakatjhele uKholiwe eMamelodi mayelana nesibawo
          sakaZondani. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                 (2)

9.7       Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
          bese usekela ipendulwakho ngamaphuzu AMANE.

          Isizinda sendawo senovela le ngesibumbeneko.                                      (4)

9.8       Ingabe ngibuphi obunye ubungozi bokufela ngaphakathi ungakhuphi
          okusesifubeni sakho lokha nawuqalene nomraro ngaphandle kokuzibulala
          njengokwenza kukaKholiwe? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                    (2)

9.9       Ucabanga bona abafundi abasandukufika emaZikweni aPhakemeko
          wezeFundo njengoKholiwe etheksthini engehla le bavame ukuqalana naziphi
          iintjhijilo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                 (2)

9.10      Tshwaya ngokuphetheka kwenovela yesihloko           esithi;     UKHOLIWE
          Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU.                                             (3)

9.11      Coca uveze amazizwakho ngesiqunto esathathwa nguKholiwe sokungena
          emtjhadwenakhe anefihlo. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                     (2)
                                                                                            [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          19                       DBE/Novemba 2022
                                         NSC

UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)

UBONAKELE – M Sikosana

Abatloli bamanovela babandakanya abalingisi babo ezehlakalweni esithi
nasizihlolisisako thina njengabamukelilwazi zisivusele ummoya othileko. Coca
ngezehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani wenovela yesihloko esithi;
UBONAKELE         bewutshwaye   nangommoya      ozwakaliswa   zizehlakalo   lezo
kubamukelilwazi. Esingenisweni hlathulula bona yini izehlakalo, ummoya kanye
nomlingisi oyikutani bewutjho nokobana ngubani umlingisi oyikutani enovelini le.
Emzimbeni coca ngezehlakalo ezimunyethwe yinovela le ezibandakanya umlingisi
oyikutani bewuveze nokobana zizwakalisa ummoya onjani kubamukelilwazi.
Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela komtloli ukusethulela izehlakalo ezikghona
ukuvusa ummoya othileko kubamukelilwazi. Amagama ozowasebenzisa awabe
ma-340–390.                                                                           [25]

UMBUZO 11 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

UBONAKELE – M Sikosana

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI C

NgeSiyabuswa emzini wakwaMahlangu, umntwana kaBafunani uyagula, akafuni
ngitjho nokumunya kunina. UNaSilombo banoBafunani batlhoga ngitjho neranda
lokobana baphuthumisele umntwana emtholapilo njengombana agula kungaziwa
nokobana uphethwe yini nje. Umntwana ulila ubusuku nemini. Iinyanga zabantu egade
amlaphisa kizo, sezihlulekile. Sekubonwa ngokusa nje kilomntwana kaBafunani.      5

'Mma njengombana ilanga litjhinga nje sizakuthathani sihlanganise nani namhlanjesi
njengombana umntwana lo agula kangaka nje?' Kubuza uBafunani kunina.
'Mntwanami mina amaqhinga sele angiphelele. Ase sibekezele mhlambe ukugula
kuzaziphelela. Akukho esingabe sisakwenza nasele kunjengombana kunje,'
kuphendula uNaSilombo.                                                             10

'Mma utjho bona sihlale sibekezele umntwana agula kangaka? Bengingakawalindeli
amezwi afana nalawo kuwe mma ngombana nalokha mina nangithi asiyokubika
umntwana kwaKhoza, wena wathi lokho angekhe kwasisiza ngalitho. Umsana
nakangasamfuniko umntazana, kusuke sekuphelile, akukho okungabe kusenziwa bona
ajamelane nemilandwakhe, hi … hi … hi …!' Alile uBafunani.                     15

'Bafunani mntwanami nami bengingazi bonyana uMahlangu uzakukhamba asitjhiye
singanamali njengombana singanayo nje. Ngathana uMahlangu bekakhona nje, ngabe
umntwana sesimsile emtholapilo. Nami angazi bonyana ngithatheni ngihlanganise nani
kwanjesi. Ithemba lona lisese khona lokobana uMahlangu angangena nanini kusukela
khona nje.' Kodwana mma mina ngikubona kuyiphoso khulu ukobana ubaba ondle 20
mina nawe abuye ondle bekambathise nomntwanami. Lokhu bekumsebenzi kayise
lomntwana, uThokozani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                           Phendla

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          20                       DBE/Novemba 2022
                                         NSC

'Khona uqinisile Bafunani. Sengiyabona nami kwanjesi bonyana senza iphoso
ngokobana singawusikimeli siwujamele ngeenyawo umlandu kaThokozani lo.
Kodwana wena e … mina ngibona bonyana silise ukulokhu siratharatha ngendaba le 25
ngombana lokho angekhe kusasisiza ngalitho. Konakele, konakele akusekho esingabe
sisakwenza kwanjesi. Ukukhuluma ngendaba le kuzakuba kuzivusela amanceba
kwaphela nje,' kutjho uNaSilombo.

'Mma wena ayikho nayinye into okwazi ukuyilungisa, okwaziko kukona nje kwaphela.
Ungangitjela nje khona bonyana usesenalo ithemba lokobana ubaba uMahlangu 30
uzabe asabuya lapha kwethu? Ingani wena mhlokha nakakhambako akhange
ukhombise nokuncani ukumzwela nokobana awufuni akhambe ngombana simthanda.'

                                                                      [Ikhasi 63–64]

11.1      Tlola igama lendawo lapho kwakhe khona abantu bakwaMahlangu ngokuya
          ngetheksthi engehla le.                                                       (1)

11.2      Tlola ngamaphuzu AMABILI okufanako phakathi kwakaBonakele nonina
          uNaMndebele ngokuya ngenovela lo.                                             (2)

11.3      Ngisiphi isizathu esenza bona uMahlangu akhambe kwakhe ngokuya
          ngenovela le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                            (2)

11.4      Ngokurhunyezweko hlathulula ubujamo uBonakele azithola angaphasi kwabo
          lokha unina nakazamtjhiya ekhaya akhambe aziphe inarha. Ipendulwakho
          ayibe liphuzu ELILODWA.                                                       (2)

11.5      Hlathulula indlela uThokozani azizwa ngayo lokha uBafunani nakazamtjela
          bona uzithwele umntwanakhe. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.              (2)

11.6      Tlola bona uNaMndebele bekasebenza ukwenzani eJwanasbhege ngokuya
          ngenovela le.                                                                 (1)

11.7      Ingabe ubudlelwano bakaBonakele nabesana bakwaMbuyiseli bebuzokuba
          njani nangathana waragela phambili nokuhlala khona nanyana abetjhelwa
          into angakayenzi nje? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                    (2)

11.8      Khetha ipendulo enembako kezilandelako.

          UmNyango ebewufanele ungenelele ngesikhathi uBonakele ahlala ekoloyini
          edala mNyango we ...

          A       zeFundo eSisekelo.
          B       zeHlalakuhle.
          C       zangeKhaya.
          D       zamaPhilo.                                                            (2)

11.9      Isenzo sakaNaSilombo sokuzibona anamandla phezu kwakaBonakele
          ekuthomeni kwenovela le simveza amhlobo bani womlingisi? Sekela
          ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                                               (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            21                        DBE/Novemba 2022
                                           NSC

11.10     Ngisiphi isehlakalo esimayelana noBonakele esibufakazi bokobana umtloli
          usebenzise iqhinga lokuzikhulumela ukusihlathululela bona umumuntu
          onjani? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                    (2)

11.11     Ucabanga bona ngisiphi isehlakalo esingathathwa njengesitlhori senovela le?
          Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                                          (2)

11.12     Coca ngokukholweka kommongondaba wenovela                yesihloko   esithi;
          UBONAKELE. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                 (2)

11.13     Tshwaya ngokuphumelela komtloli ukusethulela isiphetho senovela le.
          Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU.                                           (3)
                                                                                          [25]

                                      NOFANA

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             22                         DBE/Novemba 2022
                                            NSC

UBUKGHWARI BOMLOMO

IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro

UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)

Umnqopho omkhulu wokuthiywa kweenolwana nokurhaywa kweembongo
ezahlukahlukeneko kwakukufundisa abentwana ngokuziphatha. Akhe utshwaye
ngelihlo elihlabako ukuziphatha komlingisi oyikutani wenolwana yesihloko esithi;
'UMABOMVANA NEPUNGUTJHA' nokuziphatha kwekutani/komrholi onguRholihlahla
Nelson Mandela ngokuqalisa 'EEMBONGWENI ZAKARHOLIHLAHLA NELSON
MANDELA' bewuhlathulule nokobana ngiziphi iimfundo ozitholileko ngabalingisaba.
Esingenisweni se-eseyakho hlathulula bona yini ukuziphatha nesifundo. Emzimbeni
hlathulula izehlakalo abalingisaba ababandakanyeka kizo neziveza ukuziphatha kwabo
bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komthiyi wenolwana le nembongi
yeembongo ezibalwe ngehla ekusebenziseni abalingisaba ukusethulela iimfundo
abazihlosileko. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                    [25]

UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

'INJA NEFARIGI' – CM Sangweni

13.1      Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI D

          Kwasukasukela!

          Cozi!

          Kwathi ngelinye ilanga ifarigi isazihlalele kamnandi inja yayibawa bona
          iyoyithengela amaqanda evikilini. Nakangekho evikilini iyowathenga
          ekukhwini. Inja yona yayisebenza khulu ilungisa indlwana ngombana 5
          kusehlobo izulu lingayithela nanyana kukunini bese imidlwana iyafa. Inja
          yathuma ifarigi ngozuka. Ifarigi yamthatha yakhamba.

          Ilanga lalitjhisa khulu yabona kungcono ukulisa indlela kawokewoke yaratha
          efusini. Yadlula etjhwabatjhwabeni yaragela phambili nekhambo layo.

          Uzuka wakhithika ingakatjheji beyayokufika evikilini. Yazisetjha ithi iyathenga 10
          kodwana kwaba ngudududu imali yangatholakala. Yathukwa yapheze
          yaduleka phasi. Ngesikhatjhana yezwa ingurumela seyiyiphandla. Yatlhoga
          nomgodi wokubhaca. Yathi nayikhumbula bonyana ayinalitho nekhaya kwathi
          ayizibethe phasi ngehloko ife kube kanye. Yabona bonyana akakho umasiza
          yaphuma khonokho yayomfuna. Yakhamba ifuqula ihlabathi efusini isithi 15
          mhlamunye izamthola kodwana do.
          Ngebanga lendlala inja yasuka yathi iyokuhlola bonyana ifarigi ibanjwe yini.
          Yathi nayifika endleleni enqophe evikilini yathola ihlabathi itjhefulwe
          yatjhefulwa iqale phezulu. Yathi nayithi mehlo tjhida, yabona ifarigi ingene
          phasi sekubupukepuke amagade sekumalongwe.                                      20

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  23                              DBE/Novemba 2022
                                                 NSC

          Inja yatjhidela eduze yabese yathi, 'Hawu mkhozi kwenzanjani? Mina ngithi
          uza namaqanda kanti wena uzifuqulela ihlabathi inga uyikatapulara awazi
          nokuthi lidumephi. Kghani uyahlanya nofana ulingisa idonki izigeda emlotheni
          nebhudwini?'

          Ifarigi yathukwa yabhalelwa kujama, yabhambalala ngamathumbu yathi, 25
          'Ngilahlekelwe, manjesi ngithi angifune mhlamunye idibezekile.' 'Yinto bani
          ekulahlekeleko enganabizo le?' Kubuza inja seyithoma ukurhonona. 'Ngitjho
          iphasela,' kuphendula ifarigi nayo seyingasazizwa bona ithini. 'Iphasela?
          Khuyini iphasela? Wazomba nje, khuluma wena ngilambile nokulamba
          ungonela nesikhathi, mnengi nomsebenzi oqalene nami.'                       30

          'Ngitjho ... ngitjhwi ... i ... i ... u ... uzuka ... kho ... mna ... mnakwethu ... thu!'
          Kuphendula ifarigi seyingunguza unomphela. 'Uthini wotji? Uthi ngikuzwa
          kuhle nje? Bengithi iindlebe zami zikhutjhiwe iinkotokoto. Kghani
          ngiyabhudanga, afeke kodwana ungihlolelani farigi?
                                                                                     [Ikhasi 27–28]

          13.1.1       Ifarigi beyithunywe ini evikilini ngokuya kwetheksthi engehla le?               (1)

          13.1.2       Tlola isizathu ebesenza bona inja ithume ifarigi ukuyokuthenga
                       amaqanda ngokuya kwetheksthi engehla le.                                        (1)
          13.1.3       Ngokurhunyezweko tlola ngephuzu ELILODWA ummongondaba
                       wenolwana le.                                                                   (2)

          13.1.4       Hlathulula ngamaphuzu AMABILI bona inja yathi ukuzwa bona
                       uzukayo ulahlekile yenzani.                                                     (2)
          13.1.5       Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO
                       IQINISO bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

                       Isenzo senja sokuthuma ifarigi evikilini bese ifarigi ilahle imali
                       ethunywe ngayo siyakhambelana nesaga esithi, 'Imbila yatlhoga
                       umsila ngokulayezela.'                                                          (2)
          13.1.6       Isenzo sefarigi sokuthukwa beyibhalelwe nakujama lokha inja
                       nayiyibuza bona ilahlekelwe yini sisitjelani ngayo? Ipendulwakho
                       ayibe liphuzu ELILODWA.                                                         (2)

          13.1.7       Ucabanga bona uyini umnqopho womthiyi wenolwana le
                       ukusivezela ifarigi ilahlekelwa nguzuka ngemva kobana ilise indlela
                       kawokewoke yaratha efusini? Ipendulwakho ayibe liphuzu
                       ELILODWA.                                                                       (2)
          13.1.8       Coca ngommoya ozwakaliswa sisehlakalo sokobana inja ilume
                       ifarigi nanyana ifarigi beyilinga ukuhlathulula bona kwenzekeni nje.
                       Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                            (1)
          13.1.9       Tshwaya ngokukholweka kommongondaba                     wenolwana        le.
                       Ipendulwakho ayibe iphuzu ELILODWA.                                             (2)
                                              KANYE

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                            Phendla

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              24                    DBE/Novemba 2022
                                             NSC

13.2      Funda iimbongo ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI E

          IINANAZELO ZAKWAMASANGO – ET Mampokoro

          1            Liphondo elibovu lakwaMasango
          2            Namhlana lingakahlabi lihlabile
          3            Lahlaba isincathi nesitshila
          4            Lahlaba umnyanya

          5            NguMasungubala nguSongade
          6            Ngowasonga isala sekosi sakhamba
          7            Sabuya singakanethwa mhla izulu
          8            Lina ngamatjhatjhatjha
          9            Yikungu yezulu ngeyeza nobulembu
          10           Yikungu yakonyelwako singabakoSonyere

          11           Lisango elibanzi lakwaMasango
          12           Ngelangena ikomo nekonyana nomuntu
          13           Sibalekani sakwaMrhali ngesabaleka
          14           Nesikhuni somlilo sivutha saphuma
          15           Sivutha wangena naso ngerholweni
          16           Wabasela amakhosi.

          17           Bantazana abahle bakwaMasango
          18           BoNaMrhali, boNaMkhweli, boNaMeyebe
          19           BoNaLidwaba, boMadamba ekwendeni
          20           Babukhali ekhaya.

          21           Sibomakhonza akhonzele futhi
          22           Ngoba sakhonza abanguni zange sisabuya,
          23           Yindlovu yehla isinyovani entabeni
          24           Ngoba isaba ukugadanga umboko wayo.

          25           Lididikazana abathi bayaligoba laphapha
          26           Laya ebangunini nakubamalinganisana
          27           Zange lisabuya lakhonzela futhi
          28           Simambathangwe siyihlanakele
          29           Abanye baveza umbala.

          30           Simabhudukazi anzima ndlelezimhlophe
          31           Umkhonto wakwaMasango
          32           Wahlaba uthola eTlheni ubomvu.
          33           Izingwe zimhlasele azehlule
          34           Silanda komo yakoGodlwayo
          35           Eyasala ezizweni kubomalinganisani ...

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              25                        DBE/Novemba 2022
                                             NSC

          13.2.1       Tlola umhlobo wevumelwano osetjenziswe yimbongi emudeni
                       wesi-2 weenanazelo ezingehlezi.                                     (1)

          13.2.2       Tlola umhlobo wesithombengqondo osetjenziswe          yimbongi
                       emudeni wobu-8 weenanazelo ezingehla.                               (1)

          13.2.3       Hlathulula ngamaphuzu         AMABILI   bona   abantazana
                       bakwaMasango babantu        abanjani ngokuya ngeenanazelo
                       ezingehla.                                                          (2)

          13.2.4       Hlathulula umqondo omunyethwe yindima ye-7 yeenanazelo
                       ezingehla. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                     (2)

          13.2.5       Ucabanga bona amagama asetjenziswe yimbongi emudeni we-13
                       ukuya kewe-16 weenanazelo ezingehla asitjelani ngabantu
                       bakwaMasango? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                  (2)

          13.2.6       Coca    ngokuphumelela      kwembongi     ukusebenzisa    ilimi
                       eenanazelweni ezingehla. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.       (2)
                                                                                           [25]

                                                          IMITLOMELO YESIGABA B:           25

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                Phendla

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           26                        DBE/Novemba 2022
                                          NSC

ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA

YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
        OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
        umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI emdlalweni.

                                            NOFANA

              Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo
              lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.
              Kilesisigaba kuneencwadi EZINTATHU zemidlalo: IBHUDANGO LAMI,
              UMBANGO KANZUNZA NOMANALA KANYE NEFINDO. Khetha incwadi
              EYODWA uphendule ngayo umbuzo OWODWA.

UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Umdlalo otloleke kuhle ngilowo oveza umdlali oyikutani kusukela esethulweni bekufike
esiphethweni sawo. Coca ngokuphumelela komtloli ukusivezela umdlali oyikutani
ngaphasi kwemileyo yesakhiwana somdlalo wesihloko esithi; IBHUDANGO LAMI.
Esingenisweni se-eseyakho hlathulula bona yini isakhiwana somdlalo nomdlali
oyikutani bewutjho nokobana ngubani umdlali oyikutani emdlalweni lo, emzimbeni
hlathulula lokho okulindelekileko ngaphasi komleyo wesakhiwana ngamunye
bewucoce nangokuvezwa komdlali oyikutani ngaphasi kwayo yoke imileyo
yesakhiwana somdlalo lo bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli
ukusivezela umdlali oyikutani ngaphasi kwemileyo yesakhiwana sawo. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                         [25]

UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI F

(KwaTjhili esabelweni, uTjhili uditjhe noNaNtuli ngemva kwendlu.)

TJHILI:  (Urhamula amarhewu.) Sele lipholile gadesi ilanga kosikazi.
NANTULI: Belibaba khulu namhlanje baba. Esabelwenapha kutjhisa ukudlula
         emaplasini.
TJHILI:  (Wesula umlomo.) Lapho khona uyibambe ngesibhukwini kosikazi. 5
         (Uragela phambili ngokurhamula amarhewu.)
NANTULI: (Ngokurareka.) Kanti bewuyephi ngombana uyangena gadesi baba?
TJHILI:  Bengisaye phetjheya kwaMbonani. Bengithi ngisayomhlola bona sele
         atjhayisile na. Ngafumana bona akakafiki.
NANTULI: Phana nithi usebenzaphi baba?                                        10
TJHILI:  Waba netjhudu uMbonani kosikazi. Wathi angafika lapha esabelweni
         bewathola      umsebenzi   wokwenza       itiye  empharwini wamajoni
         KwaNoMjekejeke.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2022/e9ec71fd-3b11-4139-a289-a5112539d16d) — isiNdebele HL · QP · 2022 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2023/316c2bbc-2df2-4b05-bcb5-2567baa6273e) — isiNdebele HL · QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2021/f0d3b5ac-7673-40cc-9625-94fae4debc3d) — isiNdebele HL · QP · 2021 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2019/b24bbf08-e99c-4b02-b986-cca5cd4bd71c) — isiNdebele HL · QP · 2019 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2018/fd0fa60f-a8e2-4c45-aaed-afaca014decf) — isiNdebele HL · QP · 2018 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2017](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2017/bd3e39f6-6205-4320-a3f5-2bffea889498) — isiNdebele HL · QP · 2017 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024-mg/67a83de1-20e6-4835-9a82-a7f7008cd427) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024-mg/21ddb82d-9b0a-42dc-94ef-8a1c7c053996) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024-mg/65f7950d-ccc9-482e-b011-465dfd9eb653) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isindebele/5f0b0dc6-7b0d-4d24-87c0-9f12a05e2fd8) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isindebele/452c407d-5b22-4680-a8e7-9f7d127094cb) — Memo · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
