# isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2023, 44 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2023-mg/c5c0465e-5e4b-447c-a78d-5dc101ca36e5
- Updated: 2026-10-29
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 44

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2023-mg/c5c0465e-5e4b-447c-a78d-5dc101ca36e5)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · isindebele. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2023/316c2bbc-2df2-4b05-bcb5-2567baa6273e) — QP · 2023 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                         NATIONAL
                                    SENIOR CERTIFICATE

                                       IGREYIDI 12

                              ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                    IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                       NOVEMBA 2023

                          UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA

IMITLOMELO: 80

                   Umhlahlandlela wokutshwaya lo unamakhasi ama-44.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                     Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   2                   DBE/Novemba 2023
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

Umhlahlandlela wokutshwaya

1.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
          tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
          umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa.)

2.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
          eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.

3.        Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
          ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
          newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule
          imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye).

4.        Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
          elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili
          ungayitjheja (Ungayitshwaya).

5.        Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
          lemibuzo, tshwaya ngendlela umhlahlandlela wokutshwaya ononjorwe ngayo.

6.        Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
          elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
          emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.

7.        Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
          Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
          umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
          khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa
          igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).

8.        Imibuzo emifitjhani
          Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
          ipendulwakhe akangajeziswa.

9.        YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
          liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono
          omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo
          esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela
          (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA).

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   3                       DBE/Novemba 2023
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA A: IINKONDLO

UMBUZO 1: 'KWAMAMBALA BUYATHUTHUDLHA' – TN MAHAMBA

Isingeniso
Ummoya wekondlo mazizo imbongi esuke ikiwo lokha nayirhaya ikondlo. Ikhethomagama
magama anqophileko akhethwa yimbongi ngokuyelela nangokunemba entweni esuke
ikhuluma ngayo. Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana. Imbongi idaniswa
kubona inengi labantu libulawa bulwele bentumbantonga nanyana sele ilwazi lokobana
ubulwelobu buyingozi kangangani lisatjalaliswe inarha yoke nje, kungasenamuntu ongaziko
ngobukhali babo. Imbongi ikhethe amagama alandelako ukuveza tjhatjhalazi ummoya lo:

Umzimba
- Uyathuthudlha, ungumabhubhisa, > Imbongi izwakala idanile nayiveza indlela
  intumbantonga ibulala ngesihlungu ngayo.
- Awukokod' emntwini, > Imbongi izwakala idanile nayiveza bona intumbantonga ayibawi
  imvumo yokungena emntwini nayifuna ukumgulisa, ivele imbambe imgulise ngaphandle
  kokuzaza.
- Ungena esitlhagini, injinga uyilise na? > Imbongi izwakala idana nayilemuka bona
  intumbantonga iphatha woke umuntu; abantu abatlhagako nabanemali.
- Uthanda abaziphatha makghwakghwa, Uthanda abangazitjhejiko, > Imbongi izwakalisa
  ukudana nayiveza bona ubulwelobu bubamba lula khulu abantu abaziphatha budlabha.
- Uthanda abosongazivikeli, Nabonongazivikeli. > Imbongi izwakala itlhuwa nayiveza bona
  abantu abangazivikeliko nabaya emsemeni ubulwelobu buthanda bona khulu.
- Khulukhulu ilutjha, > Imbongi itlhuwa khulu nayiveza bona ilutjha ngilo elisengozini
  yokubanjwa bulwelobu ngombana alizitjheji begodu alizivikeli naliya emsemeni.
- Elifumbethe ikusasa langomuso, Elibarholi bangomuso. > Imbongi itlhuwiswa kukobana
  ubulwelobu bubamba ilutjha ekungilo elibadosiphambili bangomuso/abantu ekuthenjelwe
  kibo bona bazakubusa inarha yekhethu le kuhle bebasombulule imiraro yalo.
- Nakukuyeleliswa ngawe, Awa, nelizwi selatjha, Kwaphela ukuzwa do! > Imbongi idaniswa
  nakukobana abantu bayeleliswa ngobungozi bobulwelobu kodwana bakhetha ukungezwa
  nokungalaleli bese baragele phambili ngokubeka iimpilo zabo engozini.
- Bazokuzwa mhlana kutheni? > Imbongi idaniswa kukobana abantu abezwa/abalemuki
  bona intumbantonga iyabulala manje iyazibuza bona bayokuzwa nini/bayokulemuka nini
  bona intumbantonga iyingozi.
- Awukajami uyabhubhisa, > Imbongi izizwa itlhuwa nayiveza bona intumbantonga iragela
  phambili nokubulala abantu njengombana bangafuni ukuthathela ubukhali bayo ehloko nje.
- Awubuzi emntwini. > Imbongi izwakala idana nayilemuka bona intumbantonga nayifuna
  ukubulala umuntu ayibawi imvumo kuye, ivele imbulale ngaphandle kokuzaza nokuriyada.
- Kubhala nanyana sebabona, Babona isitjhaba siphela...Ukuyelela do! > Imbongi izwakala
  idanile, idaniswe kukobana abantu nanyana babona bona ubulwelobu buyababulala
  kodwana abafuni ukuzivikela.
- Uhlale umhlalela wasafuthi, Uphume nomphefumulo. > Imbongi izwakala itlhuwa khulu
  nayisihlathululela bona intumbantonga nayingene emzimbeni womuntu ayisalapheki,
  iphuma mhlana umuntu loyo abhubhako.

Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona imbongi iphumelele ukukhetha amagama
afaneleko ukuzwakalisa kuhle ummoya odanileko nasivezela tjhatjhalazi indlela intumbantonga
iyingozi ngayo ebantwini kodwana bona baragela phambili nokungazitjheji.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)                                 [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                     Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                                               4                                                                    DBE/Novemba 2023
                                                                NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)

UMBUZO 1: KWAMAMBALA BUYATHUTHUDLHA – TN Mahamba

     Iqhinga                        Ngokudluleleko               Ngokwekghono                Ngokulingeneko                 Ngokusisekelo               Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO                           5–6                          4                             3                            2                           0–1
                            -Umfundi uhlathulule isihloko   -Umfundi utjengise           -lsihloko usizwisise          -Isihloko akakasizwisisi     -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo:    ngokungeneleleko begodu         ukuzwisisa isihloko.         bewasihlathulula ngendlela    kuhle.                       azizwakali begodu
Ukungenelela kokunikelwa
                             uwathinte woke amaphuzu                                      ephakathi. Imininingwana     -Ubuyelele amaphuzu           azikanamatheli esihlokweni
kwamaphuzu azwakalako,
ukusekela kanye nelwazi      amayelana nekondlo.            -limpendulo pheze             ayikavezwa yoke.              kezinye iindawo uveze        esinikelweko, kubudisi
lekondlo.                                                    ziyakhambelana nesihloko.                                  namaphuzu angafunekiko.      ukuzilandela ngombana
                            -Uphendule ngendlela ehle                                    -Amaphuzu amanengi            -Akakatloli amaphuzu          azikhambelani nombuzo.
6 IMITLOMELO                 khulu. Kunamaphuzu             -lmibono esekelweko ikhona    asekela imibono               azwakalako/Amaphuzu         -Uhlulekile ukunikela
                             amanengi asekelwe               kodwana ayikavezwa yoke      akakavezwa ngendlela          awatlolileko akakasekelwa    iimpendulo ekungizo.
                             ngokunemba begodu               begodu ayikasekelwa          eyanelisako. Unelwazi         kuhle bekwazwakala.         -Amaphuzu ambalwa
                             anqotjhiswe ekondlweni.         njengombana                  elisezingeni eliphasi        -Akayazi kuhle ikondlo Ie.    awanikeleko akakasekelwa.
                                                             bekulindelekile.             lekondlo.                                                 -Umfundi ikondlo akayazi
                            -Ikondlo uyizwisise kuhle                                                                                                kuhle.
                             khulu.                         -Kunobufakazi obutjengisa
                                                             bonyana uyayizwisisa
                                                             ikondlo.
ISAKHIWO NELIMI                           4                               3                        2                             1                           0-1
                            -Umtlolo unesakhiwo esihle      -Umtlolo unesakhiwo esihle   -Bukhona ubufakazi            -lkondlo ayikethulwa         -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana       khulukhulu nokusekelwa          nokusekelwa kwemibono        besakhiwo sekondlo.           ngefanelo.                   kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
nokwethulwa: Ukuzwakala
                             kwemibono okulandelekako.       okulandelekako.                                                                         ngokwanelisako ngesihloko.
kwelimi kanye nokuzwakala                                                                -Ikondlo ayinakho             -Ukungakahlelwa kuhle        -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu.                 -Isingeniso, isiphetho          -lsingeniso, isiphetho        ukunamathelana                ngikho okwenza               bokuhlelwa kwesakhiwo
                             neengaba kuhleleke kuhle        neengaba kuhleleke kuhle.    kwamaphuzu begodu             ukulandelana kwamaphuzu      nanyana ukulandelana
4 IMITLOMELO                 khulu.                                                       ayilandeleki.                 kungezwakali.                kwamaphuzu.
                                                            -lmibono iyazwakala                                        -Kuneemphoso ezinengi        -Ilimi elisetjenzisweko
                            -lmibono iyazwakala              beyisekelwe kuhle.          -Kuneemphoso ezenziwe          zelimi begodu                Iisezingeni eliphasi khulu
                             beyisekelwe kuhle khulu.                                     elimini, ekuzwakaleni         nokusetjenziswa kwelimi      begodu alizwakali.
                                                           -Ilimi, ukuzwakala             kwekondlo kanye               okunganembiko kwenza
                           -Ilimi, ukuzwakala               nokwethulwa kwamaphuzu        nekuhlelweni kodwana          umtlolo lo ungezwakali.
                            nokwethulwa kwamaphuzu          kuhle.                        iingaba zakhiwe kuhle.
                            kuhle kutjengisa ukutjhuja
                            kwengqondo.
YELELA:    Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
           nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                              Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   5                     DBE/Novemba 2023
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

UMBUZO 2: 'IZULU' – TN Mahamba

2.1       -   Ivumelwano-thoma.                                                            (1)
          -   Lakhiwa lilungu u-Li...                                                      (1)

2.2       Ikondlo le ikhuluma ngomonakalo olethwa lizulu               elina ngamandla
          nangesinanja/Izulu       eline      khulu lagcina                sele   lona
          izindlu/umthangalasisekelo/ibhoduluko.                                          (2)

2.3       Umuda we-9 umumethe umqondo wokobana amanzi angena phasi
          ehlabathini athi nasele azele, iimbotjana zehlabathi zingasakghoni
          ukuwamukela bese ageleza ngaphezu kawayo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                 (2)

2.4       Ngomuda lo imbongi ilinga ukusihlathululela ngendlela abantu
          bakhuza/bababaza/barareka ngayo ngemva kobana izulu line ngamandla
          nangesinanja latjhiya umonakalo omkhulu.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                 (2)

2.5       Ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le mumoya wokudana, imbongi
          idaniswa mumonakalo obonakala wenziwa lizulu lokha nalina ngamandla.             (1)
          Lokhu kungithinta ngokobana ngidane ngombana ukonakalelwa yipahla
          akusimnandi, khulukhulu ukuphetjhukelwa mfulelo izulu lina ngombana lokho
          kutjho bona ngizokuthamba bengibulawe lilothe.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                 (1)
                                                                                            [10]

UMBUZO 3: 'ISITJHABA SEKULULEKO' – TN Mahamba

3.1       3.1.1        Umqondophikisana.                                                   (1)
          3.1.2        Isilingisi/Irhwala.                                                 (1)

3.2       Ikondlo le ikhuluma ngekululeko/ngetjhaphuluko esele ikhona eSewula Afrika,
          imbongi ithi ukufika kwetjhaphuluko enarheni le kwakhupha abantu abanzima
          ebudisini bokugandelelwa mthetho webandlululo langokombala.                     (2)

3.3       Ngicabanga bona imbongi inqophe ukusitjela bona abantu abanzima
          bafumana ithuba lokuyokufunda/lokuyokufundela amabizelo abawathandako
          ngemva kokuphuma ngaphasi komBuso weBandlululo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                 (2)

3.4       -   Liqiniso ngombana abantu abamhlophe sebakghona ukuphilisana
              (ukuthathelana)  nokusebenzisana    nabantu   abanzima    nekuyinto
              ebengekhe uyibone yenzeka ngesikhathi somBuso weBandlulo.

          -  Akusilo iqiniso ngombana basese khona abantu abamhlophe abangafuni
             litho elibahlanganisa nabantu abanzima kanti bakhona nabantu abanzima
             abangafuni litho elibahlanganisa nabantu abamhlophe nekuyinto eyenza
             bona ibandlululo phakathi kwemihlobo emibili le yabantu lingeze
             laphela.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                 (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                 Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   6                   DBE/Novemba 2023
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

3.5       Imbongi iphumelele ukunikela ikondlo le isihloko esikhambelana
          nommongondaba wayo ngombana isihloko esithi; 'Isitjhaba Sekululeko'
          sihlathulula bona sele sisitjhaba esiphila ngaphasi komBuso weNtando
          yeNengi okutjho      bona     sikhululekile/sitjhaphulukile ekugandelelweni
          kwamalungelo wethu nekungilokho ikondlo le ekhuluma ngakho.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)
                                                                                          [10]

UMBUZO 4: 'KUZOKUYAMEKA' – TN Mahamba

4.1       - Isezura/Isithiyeleli.                                                        (1)
          - Umqondophikisana.
          - Ufanakamisa u-a no-u.
          (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.)                                                (1)

4.2       Indima yesi-3 yekondlo le ikhuluma ngokobana ilwazi/iinsetjenziswa
          zokobana uphumelele unazo, njeke kufanele usebenze ngamandla begodu
          ubekezelele boke ubudisi ngombana ipumelelo seyiseduze.                       (2)

4.3       Umnqopho wembongi wokusirhayela ikondlo le kukusikhuthaza ukobana
          singalahli ithemba lokha nasineemfiso esifuna ukuzifeza ngombana
          ekugcineni sizokuphumelela.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)

4.4       Ihloso yembongi yokusebenzisa ibuyelelamqondo emudeni wesi-2 newesi-3
          wekondlo le kugandelela indlela umuntu athukwa ngayo ekuthomeni
          kwendlela nakafanele ayikhambe ukuze afeze ibhudango analo ngombana
          kusuke kungabonakali umkhanyo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)

4.5       Imbongi iphumelele ukusebenzisa isilungelelamuda/injambamende emudeni
          we-15 ukuya kewe-16 ukusivezela umqondo wokobana ubudisi umuntu
          aqalene nabo namhlanje buzakuphenduka ipumelelelo ekugcineni/Imbongi
          iphumelele ukusebenzisa isilungelelamuda/injambamende emudeni we-15
          ukuya kewe-16 ukusivezela bonyana umqondo omunyethwe mumuda we-15
          uphelela emudeni we-16.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)
                                                                                          [10]

                                               KANYE

UMBUZO 5: 'KWENZEKILE, KWENZEKILE' – TN Mahamba

5.1       Isezura/Isithiyeleli/Ufanangwaqa u-'kw-'.                                      (1)

5.2       Isifaniso/Isimanyaniso.                                                        (1)

5.3       Ekondlweni le imbongi iyelelisa bonyana ezinye zezinto ezenzekako kuzizinto
          zangabomu ngombana umuntu angafuni ukulibalela, yeke-ke umuntu
          akazifundise    ukuqola     aragele   phambili    ngepilo    okwenzekileko
          kwenzekile/adlulise.                                                          (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   7                       DBE/Novemba 2023
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

5.4       Ngicabanga bona kubangelwa kukobana basuke balimele khulu/bezwe
          ubuhlungu obukhulu obubenza bona kube budisi bona bangabudlulisa
          lula/Ngicabanga      bona     kubangelwa     kukobana    kuba     nabantu
          ababakhumbuzako mihla namalanga ngobuhlungu ebabehlakalelako
          nekuyinto eyenza bona kube budisi bona bangabudlulisa lula
          ubudisobo/Kusuke kulibunjo lomuntu lokuba nehliziyo embi yokungakghoni
          ukulibalela/ukudlulisa    izinto    ezibudisi     ezamehlakalelako/Abantu
          ababonileko/ababalimazileko basuke bangafuni ukuzehlisa babawe
          ukulitjalelwa ngezenzo zabo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                   (2)

5.5       Umuda we-19 umumethe umqondo wokobana kusemuntwini ukuzibuza yena
          ngokwakhe     bona    ingabe     kufanele    athathe liphi  igadango
          nakazakuphumelela/Kusemuntwini ukobana yena ukhetha ukwenzani.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                   (2)

5.6       Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo somqondophikisana
          emudeni we-17 ukusihlathululela ubujamo bayo bona besele ingasafuni
          umuntu okhulunyiswa ekondlweni le adzimelele ezintweni adlula kizo
          kodwana aqalane nalokho okuzako ngombana ngikho okuzomzuzisa
          epilweni.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                   (2)
                                                                                              [10]

                                                                IMITLOMELO YESIGABA A:        30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                                              8                                                                        DBE/Novemba 2023
                                                               NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Iqhinga                             Ngokudluleleko                  Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo                Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                           9–11                           6–8                         4–5                           0–3
                               -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:     khulu: 14–15.                                                    bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko        -Uhlathulule isihloko          -limpendulo pheze                 ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.         ngokungeneleleko begodu        ziyakhambelana nesihloko.         kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                               uwathinte woke amaphuzu                                          ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                               amayelana nomtlolo.            -lmibono esekelweko ikhona                                                               azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                  -Uphendule umbuzo kuhle:       kodwana ayikavezwa yoke           -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi
                               12–13                          begodu ayikasekelwa               asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                                                              njengombana bekulindelekile.      akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                               -Uphendule ngendlela ehle.                                       eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                               -Kunamaphuzu amanengi          -Kunobufakazi obutjengisa                                                                awanikeleko akakasekelwa.
                               asekelwe ngokunembako          bonyana umtlolo uwuzwisisile.     -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       -Umtlolo akawazi.
                               anqotjhiswe emtlolweni.                                          eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.

                               -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                               khulu.
ISAKHIWO NELIMI                            8–10                            6–7                            4–5                        2–3                             0–1
                               -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi        -Isakhiwo asikathulwa        -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa           Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.       ngefanelo.                   kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                      nesiphetho ezisezingeni                                                                                                 ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela      elihle khulu.                  -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho         -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni.                                      kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana            ngikho okwenza               -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
                               -Kunokuthuthuka                                                  kwamaphuzu begodu         ukulandelana                 kwesakhiwo nanyana
                               kwamaphuzu begodu              -lmibono ivezwe beyasekelwa       awulandeleki.             kwamaphuzu                   ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO                  azwakala kuhle.                yezwakala.                                                  kungezwakali.
                                                                                                -Kuneemphoso                                           -Ilimi elisetjenzisweko
                               -Ilimi, ukuzwakala             -Ilimi, ukuzwakala                ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                               nokwethulwa kwamaphuzu         nokwethulwa kwamaphuzu            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                               kuhle bekutjengisa ukutjhuja   kuhle.                            kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                               kwengqondo.                                                                                 okunganembiko kwenza
                                                                                                -Iingaba zakhiwe kuhle.    umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO                       20–25                           15–19                          10–14                       5–9                             0–4
YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
             ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
             Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo)             Isak-nelim (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                   Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   9                      DBE/Novemba 2023
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA B: INOVELI/UBUKGHWARI BOMLOMO
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6
MBALA NGUBABA – PB Skhosana

   Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
   Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
   Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
   Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.

AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Izehlakalo ngizo zoke izinto ezibandakanya abalingisi nezikhamba zisenzeka
ukuragelisa phambili indaba yenoveli beyiyokufika esiphethweni esinqotjhwe mtloli
wayo. Izehlakalo ezikholwekako ngilezo esithi nasizihlolisisako kubonakale kuzizinto
eziliqiniso nezingenziwa mumuntu ophilako epilweni yamambala. Lapha sizokucoca
ngezehlakalo ezikholwekako ezisetjenziswe mtloli ukusethulela inoveli yesihloko esithi;
'MBALA NGUBABA'.
Abahlolwako     abaveze     bebahlathulule                ngokunabileko   ngeengameko/
ngezehlakalo ezilandelako zenoveli le:
Umzimba
Izehlakalo ezikholwekako
- Ngemva kokuhlongakala kwakaBongwe uDladla banoJohnson, ekubameli bakhe,
   bafika emndeninakhe babathulela isifiso esitjhiywe nguBongwe. Isehlakalwesi
   siyakholweka ngombana amalanga la sekuvamile bona abantu bahlele amafa wabo
   basaphila bona bafuna abiwe bunjani ngokusebenzisa iimfiso bese mhlana
   balalako kube bameli babo abathulela imindenabo iimfiswezo.
- Woke umndeni kaBongwe uyasamukela isifiswesi njengombana sinjalo ngaphandle
   kwakaMavela, ugcina sele alwa nomndenakhe ngombana yena ufuna ukudla ilifa
   lakayise ngendlela yesintu kanti amanye amalunga womndeni avumelana
   nokobana kwenziwe ngendlela uBongwe afisa ngayo. Isehlakalwesi siyakholweka
   ngombana kukanengi sibona besizwa bona imindeni iyalwa ngemva
   kokuhlongakala komunye wabo kubangwa indlela ekwabiwe ngayo ilifa, abanye
   bagcina bakhamba namakhotho kulingwa amano wokuphikisa isifiso/iwili etjhiywe
   mumufi.
- UMavela ufuna bona kube nguye olawula loke ilifa lakayise ngombana usakholelwa
   bona izibulo ngilo ekufanele lingene eenyathelweni zakayise nasele alele.
   Isehlakalwesi siyakholweka ngombana inengi labentwana abamazibulo
   banomukghwa wokufuna ukuthatha izinto zemakhabo nasele kulele ababelethi
   ngombana banekolelo yokobana kungendlela ekufanele kube ngayo.
- UMavela usuka lapho uhlangana noSkhosana banoMasango. Ubabikela
   ngomhlambi weenkomo anawo afuna bona uyokuthengiswa bewuluka nabo amano
   wokobana bazoweba bunjani. Nepilweni yamambala bakhona abantu
   abasebenzisana nabantu bangaphandle ukuze bebele imindenabo njengombana
   sibona uMavela asenza nje.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  10                   DBE/Novemba 2023
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

-     Umndeni kaBongwe uthe nawuvukako ekuseni ngemva kokukhamba kwakaMavela
      wafumana ezinye zeenkomo zakaBongwe zetjiwe. Isehlakalwesi siyakholweka
      ngombana nemiphakathini esiphila kiyo iinkomo zihlala zetjiwa kungaziwa
      nokobana zetjiwe ngubani.
-     USkhosana nakaqeda ukuthengisa iinkomo zakaMavela akamnikeli ngitjho nopeni
      onzima ngombana ambona bona umumuntu ongakahlakaniphi. Isehlakalwesi
      siyakholweka ngombana nepilweni yamambala kukanengi sibabona abantu
      abazenza iinhlakaniphi badlelezela ipahla nofana imali yalabo abangatjhejisisi
      izinto.
-     UMavela besele azitjelile bona angeze abanjwe ngobulelesi abenzako bokweba
      iinkomo zakayise ngombana uvele wanyamalala ukuze kungazokusolelwa yena
      kodwana esiphethweni uyabanjwa. Lokhu kuyakholweka ngombana nepilweni
      yamambala amapholisa ahlala azibamba iinlelesi, ngitjho nezabaleka kade.

Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona umtloli uphumelele ukusethulela
inoveli le ngokusebenzisa izehlakalo ezikholwekako ukuze ifike esiphethweni sayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                           [25]

UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB Skhosana

7.1       7.1.1 UMavela.                                                                 (1)

          7.1.2 UBongwe.                                                                 (1)

7.2       USkhosana wazizwa athabe khulu nakalemuka bona uzokwenza imali
          etjhisiweko ngeenkomo zakaMavela bewabikela nomkakhe ilanga lokobana
          abantu bangeza nini nabafuna iinkomo.                                         (2)

7.3       UMhlekwa ufundile umtlhogomeli wezemvelo kanti uMavela akakafundi/Walisa
          isikolo.                                                                      (2)

7.4       -   UNaMtshweni wembethe izambatho ezinzima zokuzilela usobentabakhe
              begodu uyazi bona kufanele azembathe bekuphele umnyaka.                    (1)
          -   Wenzele abentwana bakhe isibuyiso.                                         (1)

7.5       UMavela gade anonile begodu anomkhaba lokha nabekasahlala kwakhe
          eSoshanguve kodwana ekufikeni kwakhe kwabo eMadlangeni ezwe ngendaba
          yesifiso ekuthiwa senziwe nguyise ngelifa lakhe, wathoma wonda nomkhaba
          ebekanawo waphela.                                                            (2)

7.6       Isenzo sakaMavela sokuleya amala nakafika e-ofisini laboDladla banoJohnson
          athi unguGijimani Ntuli bekabanikele neenomboro zakamazisi ezimamala
          sisitjela bona umumuntu ongathembekiko nonganamaqiniso/olitjhatjha
          ngombana wathi nakabona uDladla wathukwa wakhuluma amala, watjhugulula
          indaba egade imlethe e-ofisini labo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                               (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  11                   DBE/Novemba 2023
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

7.7      Ngicabanga bona ukutlhogeka kweenthuthi endaweni yeMadlangeni kusitjela
         bona inoveli le yenzeka ngesikhathi sakade lapho abantu abanengi begade
         banganazo iinkoloyi, khulukhulu bemaplasini.
         (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                (2)

7.8      Umhlobo werarano owabakhona lokha uMavela nakazakuthola bona
         aboDladla banoJohnson abekho e-ofisini labo basaphumile lirarano
         langaphakathi ngombana uMavela wathoma wacabanga ngesifiso sakayise
         bona simtshwenya kangangani emmoyeni begodu akazi bona uzokuqalana
         njani nendaba le.
         (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                (2)

7.9      D/sikopilo.                                                                    (2)

7.10     Ngicabanga bona isehlakalwesi siwela ngaphasi komleywana wetjharagano
         ngombana kulapha izinto zihlangahlangana khona     zihlangahlanganiswa
         yindlela uBongwe athi ilifa lakhe kufanele labiwe ngayo nekuyindlela
         ephambene neyesintu uMavela ufuna ukuyilandela.
         (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                (2)

7.11     Umtloli uphumelele ekusebenziseni umlingisi onguSkhosana ukuragelisa
         indaba yenoveli le phambili beyayokufika esiphethweni asihlosileko ngombana
         uSkhosana usize uMavela ukweba iinkomo zakaBongwe, bazithengisa,
         kwafika lapha babotjhwa khona bese esiphethweni bagcina ngokobana
         bagwetjwe.
         (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                (2)

7.12     Umtloli uphumelele ukusethulela isingeniso esinembako senoveli le ngombana
         usivezele:                                                                       (1)
        - Umlingisi oyikutani onguMavela.
        - Umraro aqalene nawo wesifiso/wewili etjhiywe nguyise bona ilifa lakhe
            labiwe bunjani.                                                              (1)
         - Isizinda sendawo okuyindawo yemaplasini.
         - Isizinda sesikhathi sokuthoma kwendaba yenoveli le, ekusikhathi sehlobo.
         (ZINTATHU iimpendulo kezingehla.)                                                (1)
                                                                                          [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                                            12                                                                        DBE/Novemba 2023
                                                              NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
Iqhinga                             Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo                Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                          9–11                           6–8                         4–5                           0–3
                              -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:    khulu: 14–15.                                                    bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko       -Uhlathulule isihloko          -limpendulo pheze                 ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.        ngokungeneleleko begodu        ziyakhambelana nesihloko.         kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                              uwathinte woke amaphuzu                                          ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                              amayelana nomtlolo.            -lmibono esekelweko ikhona                                                               azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                 -Uphendule umbuzo kuhle:       kodwana ayikavezwa yoke           -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi
                              12–13                          begodu ayikasekelwa               asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                                                             njengombana bekulindelekile.      akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                              -Uphendule ngendlela ehle.                                       eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                              -Kunamaphuzu amanengi          -Kunobufakazi obutjengisa                                                                awanikeleko akakasekelwa.
                              asekelwe ngokunembako          bonyana umtlolo uwuzwisisile.     -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       -Umtlolo akawazi.
                              anqotjhiswe emtlolweni.                                          eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.

                              -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                              khulu.
ISAKHIWO NELIMI                           8–10                            6–7                            4–5                        2–3                             0–1
                              -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi        -Isakhiwo asikathulwa        -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa          Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.       ngefanelo.                   kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                     nesiphetho ezisezingeni                                                                                                 ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela     elihle khulu.                  -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho         -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni.                                     kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana            ngikho okwenza               -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
                              -Kunokuthuthuka                                                  kwamaphuzu begodu         ukulandelana                 kwesakhiwo nanyana
                              kwamaphuzu begodu              -lmibono ivezwe beyasekelwa       awulandeleki.             kwamaphuzu                   ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO                 azwakala kuhle.                yezwakala.                                                  kungezwakali.
                                                                                               -Kuneemphoso                                           -Ilimi elisetjenzisweko
                              -Ilimi, ukuzwakala             -Ilimi, ukuzwakala                ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                              nokwethulwa kwamaphuzu         nokwethulwa kwamaphuzu            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                              kuhle bekutjengisa ukutjhuja   kuhle.                            kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                              kwengqondo.                                                                                 okunganembiko kwenza
                                                                                               -Iingaba zakhiwe kuhle.    umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO                      20–25                           15–19                          10–14                       5–9                             0–4

YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
             nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
             Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                  Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  13                      DBE/Novemba 2023
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya

UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8
UKHOLIWE – N Skosana

   Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
   Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
   Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
   Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.

AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.

Isingeniso
Izehlakalo ngizo zoke izinto ezibandakanya abalingisi nezikhamba zisenzeka
ukuragelisa phambili indaba yenoveli beyiyokufika esiphethweni esinqotjhwe mtloli
wayo. Izehlakalo ezikholwekako ngilezo esithi nasizihlolisisako kubonakale kuzizinto
eziliqiniso nezingenziwa mumuntu ophilako epilweni yamambala. Lapha sizokucoca
ngezehlakalo ezikholwekako ezisetjenziswe mtloli ukusethulela inoveli yesihloko esithi;
'UKHOLIWE'.

Abahlolwako     abaveze     bebahlathulule                ngokunabileko   ngeengameko/
ngezehlakalo ezilandelako zenoveli le:

Umzimba
Izehlakalo ezikholwekako
- UZondani uthanda uKholiwe ngehliziywakhe yoke kodwana uKholiwe yena akafuni
   ukumthanda. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana kuyenzeka bona isokana
   lithande udade othileko ngokweqiniso kodwana udade loyo angabi nalo ithando
   lesokanelo.
- UZondani uthatha isiqunto sokuzibulala ngombana uKholiwe akafuni ukuthandana
   naye nanyana sele alinge ngazo zoke iindlela ebekacabanga bona zizamsebenzela
   nje. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana nepilweni yamambala bakhona abantu
   abazibulalela abantu ababathandako, khulukhulu nabaziko bona angekhe
   kwakghonakala ukobana babe nobudlelwana nabo.
- Nakuzwakala bona uZondani uzibulele ngebanga lakaKholiwe umalume kaZondani
   uya eMamelodi lapha uKholiwe ahlala khona ufuna ukuyozibuyiselela
   ngokumbulala, umbangisa bona umtjhanakhe uzibulele ngebanga lakhe. Ngetjhudu
   elihle uSipho wakghona ukusindisa uKholiwe kilokho. Isehlakalwesi siyakholweka
   ngombana nemiphakathini esiphila kiyo bakhona abantu abazithathela umthetho
   bawubeke ezandleni zabo ngokobana bazigwebele bona abantu ababaleleseleko,
   esikhathini esinengi bayababetha nofana bababulale.
- Umphakathi weVlaklaagte No.2 uphendukele uKholiwe ngemva kokuzwakala bona
   uZondani uzibulele ngebanga lakhe, woke umuntu uyamnina, ngitjho nabentazana
   besitradeni sekhabo namanye amalunga wesondo lekhabo imbala. Isehlakalwesi
   siyakholweka     ngombana     kuvamile    bona    umphakathi   unine    abantu
   abababulali/abasolelwa ngokubulala.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  14                     DBE/Novemba 2023
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshaya

-     UKholiwe uthatha isiqunto sokungena emtjhadweni nefihlo yokobana kwakhe
      kwaba nesokana, uZondani, elazibulalako ngebanga lakhe nekuyinto ebegade
      ingamnikeli ukuthula emmoyeni. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana banengi
      abantu abangena emitjhadweni neemfihlo bekufike lapha zibaphulela khona imizi.
-     Ekukhambeni kwesikhathi uKholiwe ugcina abhalelwa kuphila nefihlo bekufika
      lapha athatha isiqunto sokobana azibulale ngebanga lokubona bona angeze
      asakghona ukuqalana noMuzi. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana kanengi
      abantu abazibulalako basuke badliwa ngunembeza walokho abangafuni
      ukukukhuluma kwabanye abantu bese babone kugcono ukobana bazikhuphe
      umphefumulo ukwenzela ukuzikhupha emrarweni lowo.

Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona umtloli uphumelele ukusethulela
inoveli le ngokusebenzisa izehlakalo ezikholwekako ukuze ifike esiphethweni sayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).                              [25]

UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana

9.1        -   UZondani wasuka kwaMfundisi wakhamba waya esitolo sakwaGatjeni
               wafika weba isigidi.                                                         (1)
           -   Ukusuka lapho waya ekhabo wangena ngelawini lakhe lokulala
               wazidumuza.                                                                  (1)

9.2        B/Kusifundo-bandulo.                                                             (1)

9.3        Incwadi eyatlolwa nguKholiwe beyazisa uMuzi bona into emtshwenya
           emmoyeni yindaba kaZondani angakhange amtjele yona.                              (1)

9.4        -   Uqalene nomraro wokuthweswa umlandu wokobana uZondani uzibulele
               ngebanga lakhe.                                                              (1)
           -   Uyayemayema ngomnqopho wokulinga ukurarulula umrarwakhe lo/uluka
               amano wokurarulula umraro aqalene nawo lo.                                   (1)
           -   Uvela kizo zoke izakhiwana zenoveli le/Indaba yenoveli le yoke idzimelele
               phezukwakhe.                                                                 (1)

9.5        - EVlaklaagte No.2.                                                              (1)
           - EMamelodi.                                                                     (1)
           - EDaveyton.
           - KwaPhahla.
          (ZINTATHU iimpendulo kezingehla.)                                                  (1)

9.6        Umhlobo werarano owaba khona ngaphambi kobana uKholiwe azibulale
           nakasemzinakhe kwaba lirarano langaphakathi ngombana wazwakala                   (1)
           azisola khulu ngesenzo sakhe sokungena emtjhadweni nefihlo emayelana
           noZondani wazibona amlingani ongakathembeki kuMuzi nongakafaneli
           ukuphila bese wazibulala.
           (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                                 (1)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                  15                  DBE/Novemba 2023
                                    NSC – Umhlahlandlela wokutshaya

9.7       Isifundo esisethulelwa mtloli wenoveli le ngesenzo sakaKholiwe lesi
          ngesokobana sikhulume nakunezinto ezisidlako ngombana ukuhlala kwethu
          singakhulumi kungagcina sele kusenzisa izinto ezingakalungi, ezifana
          nokuzibulala nekuzizinto ezingalimaza iinini zethu/abantu esitjhidelene
          nabo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                              (2)

9.8       Ngicabanga bona indaba yenoveli le yenzeka ngesikhathi sanje ngombana
          abantu sebaphila ngaphasi komBuso weNtando yeNengi, lapha abantu
          abanzima banelungelo lokufunda bebafumane iziqu eziphakemeko
          njengoKholiwe; gade enza iimfundo ze-Honours/Abantu bengubo
          sebanamathuba alingana newabantu bembaji naziza eenkhundleni
          zemisebenzini; uKholiwe bekangutitjherehloko eMandlethu High School.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                              (2)

9.9       Ikulumo kaMfundisi le ilimaza abantu bembaji ngokubakatelela bona bafele
          ngaphakathi lokha nakunobujamo obungaphezu kwamandlabo bese
          bayaziqinisa njengombana kulindeleke bona indoda ingalili nayisemirarweni
          kanti bayalimala emmoyeni.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                              (2)

9.10      Ngicabanga bona incwadi uZondani ayitlolela unina nangathana yafika
          ngesikhathi kuye beyizokuba nomthelela omuhle ngombana beyizokwenza
          bona uKholiwe aphile kamnandi ngaphandle kokusolwa babantu mayelana
          nokuzibulala kwakaZondani, beyizokuveza bona uKholiwe umsulwa
          akanasandla ekuzibulaleni kwakaZondani.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                              (2)

9.11      Isehlakalo lesi siyakholweka ngombana nepilweni yamambala bakhona
          abantu evane bazibulale ngebanga lokobana abantu ababathandako abafuni
          ukubanikela ithuba lokuhlala nabo, kesinye isikhathi bazibulalele bona
          bahlukene nabantu ababathandako nebesele babeke loke ithemba labo
          kibo.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                              (2)

9.12      Isiphetho senoveli le sizwakalisa ummoya wokudana ngombana:
          - UKholiwe uthatha isiqunto sokuzibulala ngokusela amapilisi amanengi.        (1)
          - UMuzi nakangena ngelawini labayeni ufumana uKholiwe sele abhubhile.
          - UMuzi usala ngehliziyo ebuhlungu ngombana akazi bona yini eyenze             (1)
              umkakhe agcine sele azibulele.
          (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)                              (1)
                                                                                         [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                                             16                                                                       DBE/Novemba 2023
                                                               NSC – Umhlahlandlela wokutshaya

ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UBUKGHWARI BOMLOMO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 10: UBONAKELE – M Sikosana

Iqhinga                             Ngokudluleleko                 Ngokwekghono                  Ngokulingeneko              Ngokusisekelo                Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO                          12–15                          9–11                           6–8                         4–5                           0–3
                              -Uphendule umbuzo kuhle        -Utjengise ukuzwisisa isihloko.   -lsihloko usizwisise      -lsihloko usizwisise         -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:    khulu: 14–15.                                                    bewasihlathulula          bewasihlathulula ngendlela   azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko       -Uhlathulule isihloko          -limpendulo pheze                 ngendlela elingeneko      ephakathi kodwana            azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi.        ngokungeneleleko begodu        ziyakhambelana nesihloko.         kodwana imininingwana     imininingwana ayikavezwa     esinikelweko, kulikhuni
                              uwathinte woke amaphuzu                                          ayikavezwa yoke.          yoke.                        ukuzilandela nanyana
                              amayelana nomtlolo.            -lmibono esekelweko ikhona                                                               azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO                 -Uphendule umbuzo kuhle:       kodwana ayikavezwa yoke           -Amaphuzu amanengi        -Amaphuzu amanengi
                              12–13                          begodu ayikasekelwa               asekela imibono           asekela imibono              -Uhlulekile ukunikela
                                                             njengombana bekulindelekile.      akakavezwa ngendlela      akakavezwa ngendlela         iimpendulo ekungizo.
                              -Uphendule ngendlela ehle .                                      eyanelisako.              eyanelisako.                 -Amaphuzu ambalwa
                              -Kunamaphuzu amanengi          -Kunobufakazi obutjengisa                                                                awanikeleko akakasekelwa.
                              asekelwe ngokunembako          bonyana umtlolo uwuzwisisile.     -Unelwazi elisezingeni    -Unelwazi elisezingeni       -Umtlolo akawazi.
                              anqotjhiswe emtlolweni.                                          eliphakathi lomtlolo.     eliphasi lomtlolo.

                              -Umtlolo uwuzwisise kuhle
                              khulu.
ISAKHIWO NELIMI                           8–10                            6–7                            4–5                        2–3                             0–1
                              -Umtlolo uhleleke kuhle.       -lsakhiwo esihle nokusekelwa      -Bukhona ubufakazi        -Isakhiwo asikathulwa        -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa          Kunesingeniso, iingaba         kwemibono okulandelekako.         besakhiwo somtlolo.       ngefanelo.                   kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo.                     nesiphetho ezisezingeni                                                                                                 ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela     elihle khulu.                  -lsingeniso, iingaba nesiphetho   -Umtlolo awunakho         -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni.                                     kuhleleke kuhle.                  ukunamathelana            ngikho okwenza               -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
                              -Kunokuthuthuka                                                  kwamaphuzu begodu         ukulandelana                 kwesakhiwo nanyana
                              kwamaphuzu begodu              -lmibono ivezwe beyasekelwa       awulandeleki.             kwamaphuzu                   ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO                 azwakala kuhle.                yezwakala.                                                  kungezwakali.
                                                                                               -Kuneemphoso                                           -Ilimi elisetjenzisweko
                              -Ilimi, ukuzwakala             -Ilimi, ukuzwakala                ezenziweko elimini,       -Kuneemphoso ezinengi        Iisezingeni eliphasi khulu
                              nokwethulwa kwamaphuzu         nokwethulwa kwamaphuzu            ekuzwakaleni kwendaba      zelimi begodu               begodu alizwakali.
                              kuhle bekutjengisa ukutjhuja   kuhle.                            kanye nekuhlelweni.        nokusetjenziswa kwelimi
                              kwengqondo.                                                                                 okunganembiko kwenza
                                                                                               -Iingaba zakhiwe kuhle.    umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO                      20–25                           15–19                          10–14                       5–9                             0–4
YELELA:      Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
             nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
             Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                                                                                                  Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2023-mg/a0f81bee-17cb-40bc-b127-276e1f7e03d0) — isiNdebele HL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2023-mg/1714b0dc-91a5-466c-ad68-5576f7ffeaec) — isiNdebele HL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2023-mg/9507e1b4-42ec-497c-a823-0e9be86e9615) — isiNdebele HL · Memo · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2022 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2022-mg/518e5679-808e-459d-bfd2-fd32f16bfcf9) — isiNdebele HL · Memo · 2022 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2021 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2021-mg/525e4382-b91c-4f14-bb89-4e60f9c77dee) — isiNdebele HL · Memo · 2021 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2018-final-memo/2fb380b3-a319-4eff-ad0e-0e0513d343af) — isiNdebele HL · Memo · 2018 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024/00246279-7fbb-42a6-b345-7871e3abcebc) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024/1e393095-3c2b-4309-9b7e-3169fe9823bd) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024/b9047289-a331-4ff4-b57f-b17d11b29765) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-isindebele/f3ea631e-f8bb-4906-8a1e-52d1cdab2ca1) — QP · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-isindebele/1e40c5db-87a4-429e-84c4-282c9d3a31ee) — QP · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
