# isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2023 Question Paper

> Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2023, 34 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2023/316c2bbc-2df2-4b05-bcb5-2567baa6273e
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiNdebele HL
- Grade: Grade 12
- Language: Isindebele
- Document type: Question paper
- Year: 2023
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 34

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiNdebele HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isindebele-hl) › [isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2023 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2023/316c2bbc-2df2-4b05-bcb5-2567baa6273e)

## About this document

Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · isindebele. Question paper, 34 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [IsiNdebele HL P2 Nov 2023 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2023-mg/c5c0465e-5e4b-447c-a78d-5dc101ca36e5) — Memo · 2023 · isiNdebele

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                           NATIONAL
                                      SENIOR CERTIFICATE

                                           IGREYIDI 12

                             ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)

                                     IPHEPHA LESIBILI (P2)

                                         NOVEMBA 2023

IMITLOMELO: 80

ISIKHATHI: Ama-iri ama-2½

                                    Iphepheli linamakhasi ama-34.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              2                     DBE/Novemba 2023
                                             NSC

YELELA

1.        Umfundi kufanele afunde ikhaseli ngokukhulu ukuyelela ngaphambi kobana
          aphendule imibuzo.

2.        Ungalingi ufunde iphepha lemibuzo loke. Qala ikhasi lokumunyethweko
          elisekhasini elilandelako bese utshwaya iinomboro zemibuzo ebuzweko
          ngeencwadi ozifunde kilomnyaka. Ngemva kwalapho funda imibuzo le bese
          ukhetha leyo ofisa ukuyiphendula.

3.        Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU:

          ISIGABA A:        Iinkondlo                     (30)
          ISIGABA B:        Inoveli/Ubukghwari bomlomo    (25)
          ISIGABA C:        Umdlalo/Idrama                (25)

4.        Phendula imibuzo EMIHLANU seyiyoke: EMITHATHU ESIGABENI A,
          MUNYE ESIGABENI B NAMUNYE ESIGABENI C ngalendlela:

          ISIGABA A: IINKONDLO
          IINKONDLO EZIBONWEKO – Phendula imibuzo EMIBILI.
          IKONDLO ENGAKABONWA – UKATELELEKILE ukuwuphendula umbuzo lo.

          ISIGABA B: INOVELI/UBUKGHWARI BOMLOMO
          Phendula umbuzo OWODWA.

          ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
          Phendula umbuzo OWODWA.

5.        UKUKHETHWA KWEEMPENDULO ESIGABENI B (INOVELI/UBUKGHWARI
          BOMLOMO) NESIGABENI C (UMDLALO/IDRAMA):

             Phendula imibuzo yenoveli neyomdlalo owufundileko KWAPHELA.
             Phendula UMBUZO WE-ESEYI MUNYE NAMUNYE UMBUZO
              ONEMIBUZO EMIFITJHANI.
              Nawukhethe umbuzo OMUDE ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha
              umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI ESIGABENI C.
              Nawukhethe umbuzo onemibuzo emifitjhani ESIGABENI B, qinisekisa
              bona ukhetha umbuzo we-eseyi (omude) ESIGABENI C.
             Sebenzisa irhelo lokuqinisekisa lizakusiza.

6.        UBUDE BEEMPENDULO
           Umbuzo omude we-eseyi yekondlo awuphendulwe ngamagama
            ali-190–240.
           Umbuzo omude we-eseyi yenoveli nomdlalo/drama awuphendulwe
            ngamagama ama-340–390.
           Ubude beempendulo zombuzo onemibuzo emifitjhani uzokulawulwa linali
            lemitlomelo. Abafundi abaqinisekise bonyana iimpendulo zabo zinqophile
            begodu zikhambelana nombuzo.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              3                     DBE/Novemba 2023
                                             NSC

7.        Landela imilayelo esekuthomeni kwesigaba ngasinye ngokuyelela.

8.        Nombora iimpendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe ngayo
          ephepheni lemibuzweli.

9.        Thoma isigaba ESINYE NESINYE ekhasini ELITJHA.

10.       Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:

          ISIGABA A:        Pheze imizuzu ema-40
          ISIGABA B:        Pheze imizuzu ema-55
          ISIGABA C:        Pheze imizuzu ema-55

11.       Tlola ngesandla esihle nesibonakalako.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          4                        DBE/Novemba 2023
                                         NSC

IKHASI LOKUMUNYETHWEKO
Ikhaseli lizokwenza kobana abafundi bakhethe imibuzo abafuna ukuphendula ngayo
ngaphandle kobana bafunde iphepha loke.
ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibonweko: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo EMIBILI.
      INOMBORO YOMBUZO                    UMBUZO                 IMITLOMELO      IKHASI
1. 'Kwamambala Buyathuthudlha'          Umbuzo omude                  10            6
2.   'Izulu'                        Umbuzo onemibuzo emifitjhani      10               8
3.   'Isitjhaba Sekululeko'         Umbuzo onemibuzo emifitjhani      10           10
4.   'Kuzokuyameka'                 Umbuzo onemibuzo emifitjhani      10           12
                                         KANYE
Ikondlo engakabonwa (Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo)
5. 'Kwenzekile, Kwenzekile'          Umbuzo onemibuzo emifitjhani      10          13
YELELA: Phendula umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE
           ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI ESIGABENI C.
           ESIGABENI B kanye NESIGABENI C, phendula umbuzo MUNYE kwaphela.

ISIGABA B: INOVELI/UBUKGHWARI BOMLOMO
INOVELI: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenoveli efundiweko.
6. Mbala Ngubaba                      Umbuzo omude                    25           14
7.   Mbala Ngubaba                  Umbuzo onemibuzo emifitjhani      25           14
8.   UKholiwe                             Umbuzo omude                25           17
9.   UKholiwe                       Umbuzo onemibuzo emifitjhani      25           17
10. UBonakele                             Umbuzo omude                25           19
11. UBonakele                       Umbuzo onemibuzo emifitjhani      25           19
UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yobukghwari bomlomo
efundiweko.
12. 'Ibholo lomlilo' kanye      Umbuzo omude           25         22
     'Neembongo zakaRholihlahla
     Nelson Mandela'
13.1 'Iqhegu lekhondlo'             Umbuzo onemibuzo emifitjhani      25           22
13.2 'KwaMhlanga'
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
Phendula umbuzo MUNYE encwadini yomdlalo ofundweko.
14. Ibhudango Lami                     Umbuzo omude                   25           26
15. Ibhudango Lami                  Umbuzo onemibuzo emifitjhani      25           26
16. Umbango KaNzunza NoManala             Umbuzo omude                25           29
17. Umbango KaNzunza NoManala       Umbuzo onemibuzo emifitjhani      25           29
18. Ifindo                                Umbuzo omude                25           32
19. Ifindo                          Umbuzo onemibuzo emifitjhani      25           32
YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA
        umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
        emide nofana EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                            Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              5                       DBE/Novemba 2023
                                             NSC

IRHELO LOKUQINISEKISA

Tlola itshwayo (√) erhelweni lokuqinisekisa elilandelako ukuhlola bona uphendule yoke
imibuzo elindelekileko.

              ISIGABA               IINOMBORO       INANI LEMIBUZO       TLOLA ITSHWAYO
                                     ZEMIBUZO      EZOKUPHENDULWA          EMBUZWENI
                                                                         OWUKHETHILEKO
 A: IINKONDLO                          1–4                2
    (Iinkondlo ezibonweko)
 A: IKONDLO                             5                 1
    (Ikondlo engakabonwa)
 B: INOVELI/UBUKGHWARI                6–13                1
    BOMLOMO (Umbuzo
    omude NANYANA
    onemibuzo emifitjhani)
 C: UMDLALO/IDRAMA                    14–19               1
    (Umbuzo omude
    NANYANA onemibuzo
    emifitjhani)

 YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA
         umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
         emide nofana EMIBILI emifitjhani.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2               6                  DBE/Novemba 2023
                                              NSC

ISIGABA A: IINKONDLO

Iinkondlo ezibonweko (UMBUZO woku-1 ukuya embuzweni wesi-4): Phendula imibuzo
EMIBILI kwaphela.

Ikondlo engakabonwa (UMBUZO wesi-5): UKATELELEKILE ukuphendula umbuzo lo.

UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)

Funda ikondlo engenzasi uyizwisise bese uphendula umbuzo olandelako.

KWAMAMBALA BUYATHUTHUDLHA – TN Mahamba

1          Uyathuthudlha, ungumabhubhisa,
2          Awukokod' emntwini,
3          Awukhethi mhlobo womuntu,
4          Awukhethi bala lomuntu,
5          Ungena esitlhagini, injinga uyilise na?
6          Uthanda abaziphatha makghwakghwa,
7          Uthanda abangazitjhejiko,
8          Uthanda abosongazivikeli,
9          Nabonongazivikeli.
10         Khulukhulu ilutjha,
11         Elifumbethe ikusasa langomuso,
12         Elibarholi bangomuso.
13         Nakukuyeleliswa ngawe
14         Awa, nelizwi selatjha,
15         Kwaphela ukuzwa do!
16         Bazokuzwa mhlana kutheni?
17         Awukajami uyabhubhisa,
18         Awubuzi emntwini.
19         Bathi babomakholwa ngokubona,
20         Kubhala nanyana sebabona,
21         Babona isitjhaba siphela,
22         Ngebanga lakho mabhubhisa.
23         Ukuyelela do!
24         Ngitjho wena siqed' abantu,
25         Wena mazitshayela,
26         Wena mkhambi ngendlela
27         Ngoba utlhoge ikhenu.
28         Ukhamba ufuna umzimba ongazifihla kiwo,
29         Uhlale umhlalela wasafuthi,
30         Uphume nomphefumulo.

31         Kotakotani iindlebe,
32         Lisani ukunghangha ikani,
33         Zivikeleni naniya emsemeni,
34         Niyokuhlolisa ubujamo benu,
35         Nizokwazi bona nijamephi?

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                          Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2        7                        DBE/Novemba 2023
                                       NSC

Tshwaya ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le. Dzubhula bewuhlathulule
amagama akhethwe yimbongi ukuzwakalisa tjhatjhalazi lowo mmoya.
Esingenisweni hlathulula bona yini ummoya wekondlo, ngonjani ummoya wekondlo le
nokobana khuyini ikhethomagama, emzimbeni hlathulula amagama azwakalisa
ummoya lowo bese esiphethweni utshwaya ngokuphumelela kwembongi
ekusethuleleni ummoya wekondlo le. Amagama ozowasebenzisa awabe li-190 ukuya
kwama-240.                                                                          [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                         Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                8                             DBE/Novemba 2023
                                               NSC

UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi uyizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.

IZULU – TN Mahamba

1          Avalil' amafu ngePumalanga,
2          Lirhadl' umbani ngaphandle kokuduma,
3          Lidume njengombani wezandla,
4          Lidume kwavevezel' abantu,
5          Nalithi meke! Boke baval' iindlebe,
6          Babalekel' itjhada lomdumalo,
7          Lithi rhwa ...! Phezu kwezindlu.

8          Kujabul' imvelo yephasi,
9          Imunye, iginye yaneliseke beyikhafule,
10         Ageleze phezu kwehlabathi amanzi,
11         Lirhurhul' ihlabathi.
12         Lithi, qarhiyani ngomoyan' omakhaza.
13         Liphose nesinanja,
14         Kuzwakal' itjhad' elival' iindlebe,
15         Kulil' ukeng ... keng ...! Phezu kwendlu.

16         Lihlikiz' imith' isal' ihlubule,
17         Libeth' inja ebotjhweko itlewuze,
18         Kuphephuk' imifulelo kusal' imikhosi,
19         Imithi, dusu phasi! Kufe neenyoni zommango,
20         Kuthukw' iinkukhu ngehogweni,
21         Kuthukw' iinkomo ngesibayeni.

22         Lithi du! Izulu, uthi du! Umoya, Sithi du! Isinanja,
23         Kusale kumhlophe twa! Ngaphandle,
24         Agelez' amanz' ayenomehlela,
25         Amakar' azale phasi,
26         Emasimin' iintjalo busaphasapha.
27         Wuu! Mhlolo awukhuzi! Kukhuz' abantu.
28         Iimpahla ngendlini zimanzi qhi!
29         Kunethele nalapha kungakhange khekunethele,
30         Abantu bathi: 'Siyalifuna lona
31         Sekunalokhu, kungcono lihlale',
32         Kube lona lidlulile.

2.1       Tlola umhlobo wevumelwano osetjenziswe emudeni wesi-2 ukuya kewesi-3
          wekondlo engehla le bewuveze namalungu asakhela wona.                                   (2)

2.2       Rhunyeza ummongondaba/okutjhiwo              yikondlo     engehla   le    ngephuzu
          ELILODWA.                                                                               (2)

2.3       Hlathulula umqondo omunyethwe mumuda                    we-9   wekondlo    engehla.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                                    (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                       Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2        9                        DBE/Novemba 2023
                                       NSC

2.4       Hlathulula okunqotjhwe yimbongi ngomuda wama-27 wekondlo engehla le.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                      (2)

2.5       Coca wenabe ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le bewutjho
          nokobana wena njengomfundi wekondlo le ukuthinta njani ummoya lowo.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                      (2)
                                                                                    [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                         Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2              10                   DBE/Novemba 2023
                                             NSC

UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi uyizwisise ubese uphendula imibuzo elandelako.

ISITJHABA SEKULULEKO – TN Mahamba

1         Siphunyuliswe yikululeko sabona umkhanyo,
2         Saphuma esirhogweni sekhethululo,
3         Saphuma eGibhide safika eKanana,
4         Angazi ngithokoze ngithini.

5         Ukuthula kufikile,
6         Kufik' izolo kwafika namhlanjesi.
7         Kufike kwathula ummoya,
8         Kwatlhogeka nokuvunguza kwemithi,
9         Yok' into yajama tsi! Nabantu bathula du!

10        Bararwe kuthula kwesivunguvungukazi,
11        Ebe bangasasiqalel' ekuthuleni,
12        Ebe bangasasiqalel' ekuletheni ithabo.

13        Satjhidel' ukuthula kwathanyela zok' iinzibi,
14        Kwahlukan' umhlolo nehlama.
15        Isidindi somuthi ebengekhe sahloma
16        Senz' ikarisomraro,
17        Sihlome sabahlaza tlabha! Sathela nokudla,
18        Isitjhaba sazinikela kiso,
19        Sagoma saphumela emkhanyweni.

20        Kwavulek' imiNyango yezeFundo,
21        Kwasa kwatjhingwa phambili.
22        Kwahlutjw' isikhumb' esidala, kwahlum' esitjha,
23        Sahluma njengesidindi somuthi.

24        Into yoke yazalwa kabutjha,
25        Saphiw' umtjhoga saphola eenhliziyweni.
26        Saba majadujadu seqayeqa satsetse.
27        Kwagobuluk' iinhliziy' ukugobana,
28        Kwaphela nokuhlengezela komzimba.

29        Ikululek' ibambisene netjhuguluko,
30        Zimamathe nelimu,
31        Amakghon' avuswa ebuthongweni.

32        Ngithokoze ngithini kini babhulimlilo,
33        Kin' iinthunywa zakaZimu,
34        Kini balusel' emkhanyweni,
35        Nin' eniyigobe sel' ikghorile,
36        Iimpelesi zesitjhaba seSewula Afrika.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                           Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                 11                       DBE/Novemba 2023
                                                NSC

37        Nkutan' ezagolwa yi-Robben Island.
38        Kwatjhuba kwaba kumbi, zakhafulwa zatjhing' ekhaya.
39        Zafika netjhuguluko sathaba njengamadzinyani nakalandel' isikhukhukazi,
40        Siyanithokoza bathulisi sivunguvungu
41        Nina ngorho zekhethu.

3.1       Tlola umhlobo             wesithombengqondo   otholakala   emudeni   ngamunye
          kengenzasi le.

          3.1.1 Kufik' izolo kwafika namhlanjesi.                                             (1)

          3.1.2 Yok' into yajama tsi! Nabantu bathula du!                                     (1)

3.2       Ngokurhunyezweko tlola ngephuzu ELILODWA ummongondaba/okutjhiwo
          yikondlo engehla le.                                                                (2)

3.3       Ucabanga bona imbongi inqophe ukusitjelani ngomuda wama-20 wekondlo
          engehla le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                    (2)

3.4       Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
          bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.

          Esikhathini esiphila kiswesi kubonakala ibandlululo hlangana nabantu
          abanzima nabamhlophe lingasekho.                                                    (2)

3.5       Coca ngokuphumelela kwembongi ukunikela ikondlo le isihloko
          esikhambelana nommongondaba wayo. Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                           (2)
                                                                                              [10]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           12                       DBE/Novemba 2023
                                          NSC

UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

Funda ikondlo engenzasi uyizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.

KUZOKUYAMEKA – TN Mahamba

1         Indlela itshu! Ngokusabeka,
2         Nawuyiqalako kuthi rhe! Ivalo,
3         Nawuyiqalako kuphakam' iinhluthu,
4         Kube budisi nokususa inyawo.

5         Batjho baqinisile nabathi,
6         Umlambo ulingwa ngedondolo,
7         Khamba usiwa, uvuke
8         Utjhitjhingele phambili.

9         Ikesi yokuzikhanyisela uyiphethe,
10        Kufuneka enamafutha ukwaz' ukweyama.
11        Bamba uqinise kuyenyukela,
12        Kghodlhelela naku umkhanyo,
13        Ungabeki phas' ipumelelo nasi.

14        Ingomuso sele lisenyonga,
15        Ubudisi banamhlanjesi
16        Buzokuphenduka iluju leenyosi,
17        Iinyembezi ozibonakwezi zizakuba ngezethabo.
18        Namathela njengekghomu ebhudangweni lakho.

4.1       Tlola ubukondlo OBUBILI obutholaka la emudeni we-7 wekondlo engehla le.       (2)

4.2       Rhunyeza ummongondaba/okutjhiwo yindima yesi-3 yekondlo engehla le.           (2)

4.3       Ucabanga bona uyini umnqopho wembongi ngokusirhayela ikondlo le?
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                          (2)

4.4       Hlathulula ihloso yembongi yokusebenzisa ibuyelelamqondo emudeni wesi-2
          newesi-3 wekondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.            (2)

4.5       Tshwaya ngokuphumelela kwembongi ukusebenzisa isilungelelamuda/
          injambamende emudeni we-15 ukuya kewe-16 wekondlo engehla le.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                          (2)
                                                                                        [10]

                                      KANYE

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                13                 DBE/Novemba 2023
                                               NSC

IKONDLO ENGAKABONWA (UKATELELEKILE UKUPHENDULA UMBUZO LO)
UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
KWENZEKILE, KWENZEKILE – TN Mahamba
1          Kwenzekile, kwadlula.
2          Kwadlula njengombani wezulu,
3          Kwasala amavunda nezondo yangabomu.
4          Kudle kwatjhiy' amanceba amanengi, nangathi
5          Ayanghanghabala
6          Kuqalwe emva abhibhidlhe godu,
7          Kubabe kwangathi urhatjhwe ngebilibili,
8          Uzwe ubuhlungu neenyembezi
9          Zithi: Tho! Tho! Phasi,
10         Ubone kwanga uloyiwe
11         Ukube yinto yangabomu.
12         Qolel' ulibale ngokwadlulako,
13         Qala phambil' urage ngepilo,
14         Alikh' ikusasa emva,
15         Alikh' ithabo emva,
16         Ikusasa liphambili, njeke
17         Lisa okusemva, okuphambili kulinde wena.
18         Kukuwe bona wenzani,
19         Kukuwe ukuzinuka ikhwapha,
20         Khetha ukugugudlhela ingemuva,
21         Namkha urage utjhinge phambili
22         Laph' ilifa labobamkhulu likhona,
23         Kwenzekile, kwenzekile libala.
5.1       Tlola ubukondlo OBUBODWA obutholakala emudeni woku-1 wekondlo
          engehla.                                                                    (1)
5.2       Tlola umhlobo wesithombengqondo osetjenziswe emudeni wesi-2 wekondlo
          engehla le.                                                                 (1)
5.3       Ngokurhunyezweko tlola ngephuzu ELILODWA ummongondaba/okutjhiwo
          yikondlo engehla le.                                                        (2)
5.4       Ucabanga bona kubangelwa yini bona kube budisi bona abanye abantu
          badlulise izinto ezibuhlungu ezabehlakalela kade emaphilweni wabo?
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                        (2)
5.5       Hlathulula umqondo omunyethwe mumuda we-19 wekondlo engehla le.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                        (2)
5.6       Tshwaya ngelihlo elibukhali ukuphumelela kwembongi ukusebenzisa
          isithombengqondo somqondophikisana esisetjenziswe emudeni we-17
          wekondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                   (2)
                                                                                      [10]
                                                         IMITLOMELO YESIGABA A:       30

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                           Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           14                        DBE/Novemba 2023
                                          NSC

ISIGABA B: INOVELI/UBUKGHWARI BOMLOMO

YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
        OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
        umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI emdlalweni.

                                           NOFANA

              Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo
              lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.
              Kilesisigaba kuneencwadi zamanoveli EZINTATHU kanye nebuthelelo
              lomtlolo-ndabuko. Khetha inoveli EYODWA nofana ibuthelelo lomtlolo-
              ndabuko uphendule ngayo umbuzo OWODWA.

UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Kanengi abatloli bamanoveli basebenzisa izehlakalo ezikholwekako ukusivezela
lokho abakuhlosileko ngamanoveli wabo. Akhe uhlolisise izehlakalo zenoveli yesihloko
esithi; 'MBALA NGUBABA' bese utshwaya ngokukholweka kwazo. Esingenisweni se-
eseyakho hlathulula bona yini izehlakalo nokobana ngezinjani izehlakalo
ezikholwekako. Emzimbeni coca ngezehlakalo ezikholwekako ezimunyethwe yinoveli
le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ukusethulela inoveli le
ngokusebenzisa izehlakalo eziyifaneleko ukuze ifike esiphethweni sayo. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                         [25]

UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

MBALA NGUBABA – PB Skhosana

Funda isiqetjhana esingenzasi usizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI A

Amalanga abe adlula aba mahlanu emva kobana abentwana bakaBongwe bayihlalele
isirhelwani indaba yelifa labo. Isibuyiso sakaBongwe besele sidlulile naso. Abentwana
bakhe besele batjhaphulukile kokunengi okukhambelana nokuzila. NguNaMtshweni
yedwa obasasele. Njengekosikazi etlhagileko, kufuze bona izambatho zakhe ezinzima
azembathe bekuphele umnyaka. Njengomuntu osele akhulile, amdala nengqondo 5
yendabuko isanzinzile kuye, lokho uyakwazi. Uyakukhumbula begodu uzimisele
nokukugcina. Yinye nje into engamhlaleli kuhle ehliziyweni, izwano hlangana
nabentwabakhe. Lokhu athoma ukukubona kumenza afise ukubatjhiya abentwabakhe.
UMavela sewunamalangana angasezi azomvusela ekuseni. Sewugcina ngokuvuselwa
ngumalukazanakhe uNaKabini, uMhlekwa noHleziphi kwaphela.                             10

Asahlezi ngaphandle esibandameni uNaMtshweni, ayibone ivela phetjheya ikoloyi.
Azibuze bona ngabe ngekabani, ifunani? Athi angayitlhoga ipendulo ezamanelisa
akhumbule bona mhlambe ngeyaboDladla. Phela basengakezi ukuzokuthwala ifuyo
kaBongwe, njengokutjho kwabo mhlamnene. Inyanga seyiphelile nabentwana
sebahlubulile.                                                                 15

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2               15                    DBE/Novemba 2023
                                              NSC

Ngalokho kutjho khona bona, sekufuze bafike aboDladla bazokwenza njengokutjho
komtlolo wesifiso sakaBongwe. Aphose amehlo phezulu kuKhololo azibone zithe rhiya
iinkomo zakwakhe neembuzi. Awaphose phetjheya ekoloyini eza kancani, ayibone
bona mbala iza kwakhe. Athi ubiza uMhlekwa angasabeli. Athi ubiza uHleziphi,
akhumbule bona akakho usesikolweni. Akhethe ukuthula ngombana umakotakhe 20
uNaKabini usaye emalongweni. Okhona nguMavela.

Mbala ize ifike ithi tsi ecabazini ikoloyi. Kwehle imikhukhuva emibili yamadoda.
Imikhaba nasiya, baze babhembesile. Nawe uyabona nje bona badla kusale.
Okudondisako nje, kukobana indlela ebambethe ngayo ayikhambisani nemikhababo.
Bambethe abokhakhi esele bathoma nokurathuka kanti namanyathelo ayavuma bona 25
kade athengwa. Iimpumulo zineendunjana. Angisayiphathi yeenthende. Sekunokobana
bakhambe ngawo ngombana bawafakile, bakhamba hlanukwawo. Iphoritjhi solo
agcina ngaleyo ayithola nakenziwako. Nokho uNaMtshweni ayibone msinya bona
ayihlabi ngejamo leempono zayo. Ngokubona imikhaba yodwa nje, anele. Azitjele
bona ukudla usuthe mkhaba. Isembatho asikhulumi ilizwi elingehla komkhaba.       30

'Yebo baba! Ekhaya!' Kuthokoza imikhukhuva le, emibili yamadoda. 'Akhulu bobaba,'
kuvuma uNaMtshweni. 'Ngikho ekhabo kaMavela Mahlangu la?' Kubuza enye indoda
yamadoda, enguSkhosana. Avume uNaMtshweni. Athi angavuma abuze bona beze
ngani. Bathi basacabanga ukumphendula, kwabe selababonile uMavela. Abarhabe
bangakavinjezelwa khulu ngemibuzo ebuya kunina.                                   35

                                                                        [Ikhasi 44–45]

7.1       Tlola amagama wabalingisi abalandelako benoveli le:

          7.1.1        Umlingisi oyikutani.                                               (1)

          7.1.2        Umlingisi oyihlanganisa.                                           (1)

7.2       Rhunyeza ngephuzu ELILODWA indlela uSkhosana azizwa ngayo ngemva
          kokuvumelana noMavela bona bayokweba iinkomo zakaBongwe.                        (2)

7.3       Tlola umehluko phakathi kwakaMhlekwa noMavela ngehlangothini lezefundo.         (2)

7.4       Tlola izehlakalo EZIMBILI ezenziwa nguNaMtshweni ezivela etheksthini
          engehla ezibufakazi bokobana umumuntu osalandela ikolo yesintu.                 (2)

7.5       Hlathulula umehluko phakathi kwendlela uMavela ebegade abonakala angayo
          emzimbeni lokha nabe gade asahlala eSoshanguve nendlela abegade sele
          abonakala angayo ngemva kweveke yinye afikile eMadlangeni watjelwa
          ngesifiso ekuthiwe senziwa nguyise uBongwe ngelifa lakhe.                       (2)

7.6       Ucabanga bona isenzo sakaMavela sokuleya amala nakafika e-ofisini
          laboDladla banoJohnson athi unguGijimani Ntuli bekabanikele neenomboro
          zakamazisakhe ezimamala sisitjelani ngaye? Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                       (2)

7.7       Ingabe ukutlhogeka kweenthuthi endaweni yeMadlangeni kusitjelani
          ngesizinda sesikhathi sokwenzeka kwenoveli le? Ipendulwakho ayibe liphuzu
          ELILODWA.                                                                       (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           16                        DBE/Novemba 2023
                                          NSC

7.8       Hlathulula umhlobo werarano owabakhona lokha uMavela nakazakuthola
          bona aboDladla banoJohnson abekho e-ofisini labo basaphumile.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                          (2)

7.9       Khetha ipendulo enembako kezilandelako:

          Izenzo zakaMavela zokuhlanakela imbaji nokukghemela abembi bethuna
          lakayise njengezibulo lokha uyise nakabulungwako ziwela ngaphasi
          kwesizinda se ...

          A    ndawo.
          B    sikhathi.
          C    somuntu.
          D    sikopilo.                                                                (2)

7.10      Ucabanga bona isehlakalo sokurhitjhana ngamagama kwakaMavela
          nabentwana bekhabo lokha nakukhulunywa ngendlela ilifa lakayise ekufanele
          labiwe ngayo siwela ngaphasi kwawuphi umleyo wesakhiwana senoveli le?
          Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                                        (2)

7.11      Coca ngokuphumelela komtloli ekusebenziseni umlingisi onguSkhosana
          ukuragelisa indaba le phambili beyiyokufika esiphethweni asihlosileko.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                          (2)

7.12      Tshwaya ngokumphumela komtloli ukusethulela isingeniso esinembako
          senoveli le. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU.                            (3)
                                                                                        [25]

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           17                         DBE/Novemba 2023
                                          NSC

UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)

UKHOLIWE – N Skosana

Kanengi abatloli bamanoveli basebenzisa izehlakalo ezikholwekako ukusivezela
lokho abakuhlosileko ngamanoveli wabo. Akhe uhlolisise izehlakalo zenoveli yesihloko
esithi; 'UKHOLIWE' bese utshwaya ngokukholweka kwazo. Esingenisweni se-
eseyakho hlathulula bona yini izehlakalo nokobana ngezinjani izehlakalo
ezikholwekako. Emzimbeni coca ngezehlakalo ezikholwekako ezimunyethwe yinoveli
le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ukusethulela inoveli le
ngokusebenzisa izehlakalo eziyifaneleko ukuze ifike esiphethweni sayo. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                          [25]

UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

UKHOLIWE – N Skosana

Funda isiqetjhana esingenzasi usizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI B

Phela isokana lamatjhumi amabili nesithandathu gade kungasese mntwana okhasela
eziko. Wabona uZondani bona umfundisi uzama ukwehlisa ummoya wakhe
ngokusoloku amtjela ngobujamo bezulu lokha yena azifunela ubujamo bakaKholiwe
ngaye. 'Zondani, umkaMfundisi nomkaNtuli sebabuyile kuKholiwe.' Wathula uMfundisi
waqala uZondani. Ihliziyo kaZondani yahluthuka, ihluthulwa kukuzwa uMfundisi 5
akhuluma into esebaleni. Phela gade singasekho isikhathi sokuhlathulula bona bavela
kuKholiwe. Lokhu naye uZondani uyakwazi. Kwakhe nje bekufanele avele ahlale
endabeni. Atjho bona uKholiwe uvumile namkha akhange avume. Aragela phambili
umfundisi, 'Ndodana, awusese mntwana, ngalokho ngitjho bona ngikhuluma nendoda,
umuntu osele akwazi ukwamukela zoke izinto ahlangana nazo.'                         10

Wakhuluma uMfundisi nokho akhange aphume netlha bewabona kungcono abize
umkakhe kube nguye ozokuhlathulula yoke into. 'Kosikazi!' Kuzwakale uMfundisi abiza
umkakhe ogade angekhwitjhini atjhiswa ziimpoto. UmkaMfundisi walisa koke agade
akwenza waya ngekumbeni egade kuhlezi kiyo aboZondani.

'Lotjha ndodana,' kulotjhisa umkaMfundisi. 'Lotjha mma.' Bagcina ngokulotjhisana njalo 15
khange basabuzana namavuko. Gade singasekho isikhathi sokubuzana amavuko.
'Mma bengikubizela bona uzokucocela uZondani ngekhambo lenu.' 'Zondani,'
sekuthatha umkaMfundisi, 'Zimbi izinto mntwanami, umntazana loya akakufuni
kokungakufuni. Ukunyenya nala ukhambe khona, uzonda negama lakaZondani. Kuye
igama lakaZondani alikahluki ehlambeni, akafuni nokulizwa eendlebeni zakhe. 20
Usithuke wasibiza ngayo yoke ihlamba ekhona kwasathana. Awa, mntwanami mina
njengonyoko ngithi dlulela phambili.' Uthe angakaqedi nokuqeda ukukhuluma wabe
sekasikimile uZondani akhamba. Ngubani ogade angahlalela amezwi ahlaba kangaka?

Abantu kanti baba jani ephasini? Abantu bayatshwenya. Qala ngombana zoke izinto
ebezikhulunywa ngumkaMfundisi azisilo iqiniso. Iye khona kuliqiniso bonyana 25
uKholiwe akamthandi uZondani kodwana akhange awakhuphe woke amezwi la.
Wayiphendula indaba umfazabantu. UmkaMfundisi mhlobo wabantu abakhulisa
indaba. Kungathi into yenzeke bunje, yena ayihlathulule ngenye indlela. Khona

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                               Phendla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2             18                          DBE/Novemba 2023
                                            NSC

nangathana uKholiwe uwakhulumile amezwi la, ubengezawafihla                  na     yena
njengombelethi, kunokobana alethe into engekho kangaka?                                      30

                                                                            [Ikhasi 69–70]

9.1       Tlola  ngokulamana/ngokulandelana   izehlakalo  EZIMBILI            ezenziwa
          nguZondani    nakaqeda    ukufumana    ipendulo   evela            kuKholiwe
          ngomkaMfundisi.                                                                     (2)
9.2       Khetha ipendulo enembako kezingenzasi:

          UKholiwe banoMuzi bahlangana ...
          A    esondweni.
          B    kusifundo-bandulo.
          C    emsebenzini.
          D    ekholiji yabotitjhere.                                                         (1)
9.3       Rhunyeza ummongo wencwadi uKholiwe ayitlolela uMuzi ngaphambi kobana
          azibulale.                                                                          (1)
9.4       Hlathulula ngamaphuzu AMATHATHU izinto ezivezwe                 enovelini    le
          ezisikhombisako bona mbala uKholiwe umlingisi oyikutani.                            (3)
9.5       Tlola amagama weendawo EZINTATHU lapha bekukhamba kwenzakalela
          khona indaba yenoveli le ukufakazela bona isizinda sayo sendawo
          asikabumbani.                                                                       (3)
9.6       Hlathulula umhlobo werarano owaba khona ngaphambi kobana uKholiwe
          athathe isiqunto sokuzibulala lokha nabegade asemzinakhe. Ipendulwakho
          ayibe liphuzu ELILODWA.                                                             (2)
9.7       Ucabanga bona ngisiphi isifundo esisethulelwa mtloli wenoveli le ngesenzo
          sakaKholiwe sokobana agcine sele azikhuphe umphefumulo? Ipendulwakho
          ayibe liphuzu ELILODWA.                                                             (2)
9.8       Ucabanga bona indaba yenoveli le yenzeka ngasiphi isizinda sesikhathi
          nasiyelela indlela umlingisi wayo oyikutani azithuthukisa ngayo ngehlangothini
          lezefundo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                     (2)
9.9       Hlathulula indlela ikulumo kaMfundisi ethi; 'Ngikhuluma nendoda, umuntu
          osele akwazi ukwamukela zoke izinto ahlangana nazo' elimaza ngayo abantu
          bembaji emaphilweni wabo. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                      (2)
9.10      Ucabanga bona nangathana incwadi eyatlolwa nguZondani ayitlolela unina
          yafika ngesikhathi kuye njengesifiso sakhe beyingaba nomthelela onjani
          epilweni kaKholiwe? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                            (2)
9.11      Tshwaya ngokukholweka kwesehlakalo sokobana uZondani wazibulala
          ngebanga lokobana uKholiwe akafuni ukumqoma. Ipendulwakho ayibe
          liphuzu ELILODWA.                                                                   (2)
9.12      Coca wenabe ngommoya ozwakaliswa siphetho senoveli le. Ipendulwakho
          ayibe maphuzu AMATHATHU.                                                            (3)
                                                                                              [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                   Phendla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2          19                         DBE/Novemba 2023
                                         NSC

UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)

UBONAKELE – M Sikosana

Kanengi abatloli bamanoveli basebenzisa izehlakalo ezikholwekako ukusivezela
lokho abakuhlosileko ngamanoveli wabo. Akhe uhlolisise izehlakalo zenoveli yesihloko
esithi; 'UBONAKELE' bese utshwaya ngokukholweka kwazo. Esingenisweni se-
eseyakho hlathulula bona yini izehlakalo nokobana ngezinjani izehlakalo
ezikholwekako. Emzimbeni coca ngezehlakalo ezikholwekako ezimunyethwe yinoveli
le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ukusethulela inoveli le
ngokusebenzisa izehlakalo eziyifaneleko ukuze ifike esiphethweni sayo. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                                         [25]

UMBUZO 11 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

UBONAKELE – M Sikosana

Funda isiqetjhana esingenzasi usizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI C

ERhawudeni, kulapha sifumana khona unina kaBonakele. Wathi lokha nakasuka
eSiyabuswa kwakhe, wadojwa mfazi weNdiya. Umfazi weNdiya lo wafumana
uNaMndebele asagelagela nenarha yangeSiyabuswa, ilanga seliyozilahla kunina.
UNaMndebele walitjela koke okwakumtshwenya. Umfazi weNdiya lo khabe eze la
eSiyabuswa ukuzokuthengisa izambatho. Njeke uNaMndebele wazibawela umsebenzi 5
kilomfazi weNdiya. Kwaba kukhamba kwakhe-ke uNaMndebele, unina kaBonakele
njengombana sesimfunama lapha eJwanasbhege nje.

UNaMndebele wasebenza ngokukhulu ukuzimisela ahlala khona lapha edorobheni.
Ngitjho nanyana ungahlala kamnandi kangangani, ubenemali, izambatho nokudla
okwaneleko kodwana angekhe kwavala isikhundla somndenakho. Umndenakho 10
uthatha indawo yokuthoma ehliziyweni. Kwaba njalo nakuNaMndebele. Belingatjhingi
ilanga ungakamfikeli umcabango wendodanakhe uBonakele nomyenakhe uMahlangu.
'Namhlanjesi sekuphele iminyaka elithoba sahlukana no … no …' athi asacabanga
njalo uNaMndebele, azizwe zehla zilandelana iinyembezi kodwana arhabe azisule
ngesandla. Ayizwe ihliziyo yakhe ingasuthi ifuna ukujama. Ezwe afikelwa siyeziyezi. 15
Kufike ikungu ivale amehlwakhe kube ngasuthi uzakuwela phasi. Asuke aye
ngekamurweni lakhe, afike khona ahlale embhedeni.

'Wangenza uMahlangu ngokungihlukanisa nendodanami ekukuphela kwayo.
UMahlangu bengimthanda ngehliziyo yami yoke. Ayikho enye indoda engizabe
ngisayithada njengoMahlangu. Yindodami yomtjhado, kunjalo nje ngimthanda ngayo 20
yoke ihliziyo eneenthembiso engazenza phambi komfundisi nebandla lekonzo,
nebusweni bababelethi bami. Ngatjho ngathi siyokufa silahlane sinoMahlangu.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2            20                          DBE/Novemba 2023
                                           NSC

Ngizakubekezelela koke okumbi nokuhle akwenza kimi kodwana namhlanje nakhu
lapha ngikhona. Bekungenzeki ngani bona ngihlale noMahlangu abe angibulale khona
kuzakuzaliseka isifungo engasenzako? Lokho uMahlangu agade afuna ukungenza 25
khona, ngiyazi bonyana uzakwenza kuBonakele. Angizazi nakancani kilokhu
engikutjhoko. Ngiyazi bonyana uBonakele lapha akhona uyatlhaga. Mina ngihlezi
kamnandi lapha, ngigoma sitja sinye nabamhlophe. Ngeenkathi ezinye ngilala
emahotela amakhulu.'

UNaMndebele wazizwa selaphelelwa mamandla wokusebenza kodwana akhange 30
akhombise ebusweni bakhe bonyana kukhona isilonda esimgoma ngehliziyweni imini
nobusuku. Ngelinye ilanga uNaMndebele wezwa ngeNdiya selimbiza. Ibizo leNdiya leli
ngunomzana uFoos, ukosikazi wakhe yena ibizo lakhe nguJubi. 'Maria, Maria! Mina
funa khuluma nawe. Wena iza lapha!' kwatjho uFoos.

'Ngabe selangibizelani unomzana lo? Selazongitjela bonyana umsebenzi uphelile? 35
Ngaze ngakubona okukhulu! Kungcono ngikhambe ngiyokuzwa.' UNaMndebele
aphume aye ngapha kurhuwelela khona unomzana uFoos.

                                                                           [Ikhasi 45–46]

11.1      Tlola ngokulamana/ngokulandelana izehlakalo EZINTATHU ezenziwa
          nguBonakele ekuseni ngelanga atjhiya ngalo ikwabo wazipha inarha.                  (3)

11.2      Hlathulula isimilo sakaBonakele ngendlela esisivezelwa ngayo mtloli wenoveli
          le esingenisweni sayo.                                                             (2)

11.3      Tlola amagama weendawo EZINTATHU lapha bekukhamba kwenzakalela
          khona indaba yenoveli le ukufakazela bona isizinda sayo sendawo
          asikabumbani.                                                                      (3)

11.4      Ngokurhunyezweko tlola ngephuzu ELILODWA indlela uNaMndebele azizwa
          ngayo ngendodakhe uMahlangu ngokuya ngetheksthi engehla le.
          Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                                               (2)

11.5      Ucabanga bona isenzo sakaMahlangu sokubanjwa mapholisa lokha
          nakayokufuna umntwanakhe uBonakele ngeBenoni sisitjela bona inoveli le
          yenzeka ngasiphi isizinda sesikhathi? Sekela ipendulwakho ngephuzu
          ELILODWA.                                                                          (2)

11.6      Khetha ipendulo enembako kezingenzasi:

          Isenzo sakaNaSilombo sokujama endleleni kaBonakele yokobana akhule
          kuhle njengabanye abentwana simveza amlingisi …

          A      ospara.
          B      orondo.
          C      oyikutani.
          D      oyimbangi.                                                                  (2)

11.7      Ingabe ngisiphi isehlakalo esingasithatha njengesitlhori enovelini le? Sekela
          ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                                                    (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                  Phendla

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           21                        DBE/Novemba 2023
                                          NSC

11.8      Ingabe umhlobo werarano langaphandle osetjenziswe mtloli wenoveli le lapha
          uBonakele alwa khona naboNduku ngesitetjhini ube nomthelela onjani
          epilweni yakhe? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                           (2)

11.9      Ingabe isehlakalo salokha uBonakele nakabona ikoloyi ebekahlala ngakiyo
          itjha ivutha amalangabu nakabuyokuzibandula naboKiller sizwakalisa
          ummoya onjani? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.                          (2)

11.10     Nasifunda inoveli le sifumana bona uBafunani umntwana unina omkhulise
          ngokumdedesa begodu angamkhalimi nalokha nakenza izinto ezingakalungi.
          Coca ngesifundo esisidluliselwa mtloli ngezenzo zakaninezi zokukhulisa
          umntwana ngalindlela. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                     (2)

11.11     Tshwaya ngokuphumelela komtloli ukusethula isingeniso senoveli le.
          Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU.                                          (3)
                                                                                         [25]

                                      NOFANA

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                              Phendla

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2                   22                       DBE/Novemba 2023
                                                  NSC

UBUKGHWARI BOMLOMO

IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro

UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)

Abatlami bemitlolo yobukghwari bomlomo obufana neenolwana neembongo
basebenzisa izehlakalo ezithileko ukubumba imimongondaba yemitlolo yabo esivezela
imvelaphi/ukobana kuze njani bona izinto zigcine zingendlela ezingayo namhlanje.
Sekela    isitatimendesi   ngokucoca     wenabe    ngezehlakalo     ezisibumbela
ummongondaba wenolwana yesihloko esithi, 'IBHOLO LOMLILO' neembongo
zesihloko    esithi; 'IIMBONGO       ZAKARHOLIHLAHLA NELSON MANDELA.'
Esingenisweni se-eseyakho hlathulula bona yini izehlakalo nommongondaba.
Emzimbeni coca ngezehlakalo ezisibumbela imimongondaba yemitlolo ebalwe ngehla
le. Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela kwabatlami bemitlolo le ukusibumbela
imimongondaba eveza imvelaphi/ukobana kuze njani bona izinto zigcine zingendlela
ezingayo namhlanje. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.                                   [25]

UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

'IQHEGU LEKHONDLO' – CM Sangweni

13.1      Funda isiqetjhana         esingenzasi    usizwisise   bese   uphendula   imibuzo
          elandelako.

          ITHEKSTHI D

          Kwasukasukela!

          Cozi!

          Ephasini lakwaGundwana kwakuhlala isitjhaba sakwaKhondlo. Ikosi
          yakwaKhondlo uRodo wayeyikosi ehlakaniphileko. Ngasosoke isikhathi
          uRodo wayenza ngokusemandlenakhe bona isitjhaba sakhe siphila kuhle. 5
          Ikosi yakwaKhondlo yenza isivumelwano sokuthula nekosi yakwaMangobe,
          uMiyawu. Isivumelwano sasitjho bona abokatsu namakhondlo angekhe
          basasahlelana. Isivumelwano hlangana neetjhaba ezimbilezi senza bona
          ziphilisane ngokuthula nangethabo. Nawubona ikhondlo nokatsu bangalwi
          ungasarareki, ipi yaphela ngelanga lokutlikitlwa kwesivumelwano 10
          sokungasalwi.

          URodo wabiza umhlangano omkhulu wesitjhaba sakhe, mbala atheleka
          amakhondlo ngobunengi bawo. Into ayilemukako kukobana ikosawo
          ibonakala itshwenyekile, arareka bona uyise wesitjhaba utshwenywe yini
          ngombana yoke into ikhamba kuhle. Kghani uMiyawu uphule isivumelwano? 15
          Kungenzeka abokatsu bahlela ukusahlela amakhondlo? Amakhondlo azibuza
          imibuzo eminengi ngesikhatjhana kodwana ipendulo do. Amaqhegu
          neenlukazi zakwaKhondlo zabethwa livalo nazizwa ilutjha lifunisela
          ngonobangela wokubizwa komhlangano.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2               23                         DBE/Novemba 2023
                                              NSC

          Ikosi uRodo yasikima kabuthaka esihlalweni sayo kwazwakala ubayede 20
          omkhulu. Ngemva kobana amakhondlo atjho ubayede kwathula du. Ikosi
          uRodo yajama yaqala isitjhaba sayo kwangathi iyathoma ukusibona
          namhlanje. Ngemva kwesikhatjhana yathi; 'Sitjhaba sakababa ngiyanilotjhisa.'
          Amakhondlo avuma ngokuthi; 'Bayede.' URodo waraga wathi; 'Ngiyazi bona
          nifuna ukwazi bona nginibizeleni. Sitjhaba sakabamkhulu nginguMalelesa 25
          ngitshwenyekile. Ngiyazi bonyana nizakurareka bonyana ngitshwenywa yini
          ngombana sihlezi kuhle kangaka begodu kunganapi esiqalene nayo
          nokulamba singalambi.' Yathi bona itjho njalo ikosi yamakhondlo
          kwabonakala amakhondlo atjhaphuluka ngombana kwakhe kwaba nepi ekulu
          nembi hlangana namakhondlo nabokatsu.                                        30
          Abokatsu baloba abentwana abanengi khulu epini leyo. Ngesikhathi sepi
          amakhondlo emba imigodi ngaphasi kwemizi yabokatsu ukwenzela bona
          nayisabambene ngeenhluthu ekundleni, amanye wawo athumbukele
          ngeemzini yabokatsu. Amasana akhabe asele wodwa abulawa. Iinlukazana
          namaqhegu angasanamandla nawo abulawa. Abokatsu babona bona ipi yabo 35
          namakhondlo iyawalobisa ngombana amakhondlo ayakghona ukungena
          emizini yabo azenzele umathanda.
                                                                             [Ikhasi 11–12]

          13.1.1       Tlola ibizo lekosi yesitjhaba sakwaMangobe eyenza isivumelwano
                       sokuthula nekosi yesitjhaba sakwaGundwana.                              (1)
          13.1.2       Ngokutjho kwenolwana le kuthiwa ngikuphi okwakwenziwa yikosi
                       yesitjhaba sakwaKhondlo okubufakazi bokobana kwakuyikosi
                       ehlakaniphileko?                                                        (1)
          13.1.3       Ngokurhunyezweko     tlola ifunisela yelutjha     lesitjhaba
                       sakwaGundwana ngemva kokuzwakala bona ikosi yaso iyawabiza
                       emhlanganweni orhabako.                                                 (2)
          13.1.4       Rhunyeza iqhinga elasetjenziswa sitjhaba sakwaGundwana
                       ukubulala  amasana,     iinlukazi     namaqhegu         wesitjhaba
                       sakwaMangobe ngesikhathi iintjhaba ezimbilezi zisepini.                 (2)
          13.1.5       Ucabanga bona uyini umnqopho womtlami wenolwana le
                       ngokusivezela ikosi yesitjhaba sakwaGundwana igandelela indaba
                       yokobana abantu babaloyi enolwaneni le? Ipendulwakho ayibe
                       liphuzu ELILODWA.                                                       (2)
          13.1.6       Umbono oweza neqhegu lekhondlo enolwaneni le wokobana
                       amakhondlo angahlali kude nabantu ngombana angeze akghona
                       ukuphila ngaphandle kwabo pheze uyafana nombono owavezwa
                       ngomunye wabomongameli bangaphambilini benarha yekhethu le.
                       Ingabe ngimuphi umongameli loyo begodu umbono wakhe
                       wawuthini?                                                              (2)
          13.1.7       Ucabanga bona ngimuphi umlingisi esingamthatha njengomlingisi
                       oyikutani enolwaneni le? Sekela ipendulwakho ngephuzu
                       ELILODWA.                                                               (2)
          13.1.8       Tshwaya ngokuphumelela komtlami wenolwana le ukusitlolela
                       isingeniso esinembako senolwanakhe. Ipendulwakho ayibe
                       maphuzu AMATHATHU.                                                      (3)
                                           KANYE
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                                    Phendla

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2               24                    DBE/Novemba 2023
                                              NSC

13.2      Funda iimbongo ezingenzasi uzizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.

          ITHEKSTHI E

          KWAMHLANGA – D Mabhena

          1        Bayede! Bayede!
          2        Bayede mtjhade KwaMhlanga!
          3        Bayede mtjhade waKwaNdebele!
          4        Uyingwenyam' eengwenyameni,
          5        Bayede! Bayede KwaMhlanga!

          6        Ukugeja kwaziwa nguwe,
          7        Ugeje ngeentaba,
          8        Wageja ngezikghwa,
          9        Wabhodwabhodwa milanjana
          10       Yamanz' angabubuliko.

          11       Bayede KwaMhlanga!
          12       Ebusuku ugeja ngeenkwekwezi,
          13       Usal' ufana neLandani,
          14       Isidzwili samaNgisi.
          15       Iingwegwe zakho zisithele.

          16       Ulibandla lamadoda,
          17       Usibethamthetho,
          18       Waduma siyaqhaqhazela,
          19       Siphathwe makhaza kusehlobo,
          20       Ilanga likhuph' inyok' emgodini.

          21       Wen' awuzum' uyazunyelwa,
          22       Wen' awugubh' uyagujelwa,
          23       Usidzwili selawulo KwaNdebele,
          24       Ngitjho nobutjhontjhwani bulawulwa nguwe,
          25       Ubhalelwa kukufa kwaphela.

          26       Khula kosi!
          27       Nzinza kosi!
          28       Busa Ngwenyama!
          29       Bayede KwaMhlanga!

          13.2.1     Tlola umhlobo wesithombengqondo otholakala emudeni ngamunye
                     kengenzasi:

                     (a)     Uyingwenyam' eengwenyameni.                                (1)

                     (b)     Usal' ufana neLandani.                                     (1)

          13.2.2     Tlola okufanako phakathi kwendawo yaKwaMhlanga neLandani
                     ngokuya kwembongi yeembongo ezingehlezi.                           (2)

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           25                      DBE/Novemba 2023
                                          NSC

          13.2.3     Ucabanga bona kubangelwa yini bona imbongi ikhethe
                     ukubongelela indawo yaKwaMhlanga iindawo zizinengi kangaka?
                     Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                             (2)

          13.2.4     Hlathulula umqondo omunyethwe yindima yesi-2 yeembongo
                     ezingehlezi. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                (2)

          13.2.5     Coca wenabe ngommoya ozwakaliswa yimbongi eembongweni
                     ezingehlezi. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA.                (2)
                                                                                      [25]

                                                      IMITLOMELO YESIGABA B:          25

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                           Phendla

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2           26                        DBE/Novemba 2023
                                          NSC

ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA

YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
        OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
        umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI emdlalweni.

                                           NOFANA

              Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo
              lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.
              Kilesisigaba kuneencwadi EZINTATHU zemidlalo: IBHUDANGO LAMI,
              UMBANGO KANZUNZA NOMANALA KANYE NEFINDO. Khetha incwadi
              EYODWA uphendule ngayo umbuzo OWODWA.

UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Abatloli bemidlalo basebenzisa amaqhinga ahlukahlukeneko wokuvezwa kwabadlali
ukusihlathululela bona abadlalabo bababantu abanjani. Coca ngokuphumelela komtloli
womdlalo wesihloko esithi; 'IBHUDANGO LAMI' ukusebenzisa amaqhinga
wokuvezwa kwabadlali ahlukahlukeneko ukusivezela bona abadlali abalandelako
bababantu abanjani; uMbulawa, uTjhili, uVenter noMbonani. Esingenisweni se-
eseyakho hlathulula bona yini abadlali nokobana khuyini amaqhinga wokuvezwa
kwabadlali. Emzimbeni coca ngamaqhinga asetjenziswe mtloli ukusivezela umdlali
ngamunye bona umumuntu onjani. Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela komtloli
womdlalo lo ukusebenzisa amaqhinga ahlukahlukeneko ukusivezela tjhatjhalazi
ubunjalo babadlali ababalwe ngehla. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390.            [25]

UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)

IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni

Funda isiqetjhana esingenzasi usizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.

ITHEKSTHI F

(Emapholiseni amapholisa abambe umhlangano orhabako.)

BOTHA:         (Ujame phambi kwawo.) Ngiyathemba bona nirarekile bonyana kuba yini
               sinomhlangano orhabako?
DUMAKO:        Iye kunjalo.
MABONA:        Ngabe sekunalapha kwenzeke khona umonakalo?                          5
BOTHA:         Awa akukho mlingani. Nginibizele ukuzonazisa ngombiko orhabako ovela
               kumphathi wethu.
JOOSTE:        Umanqophana nani umbiko lowo mlingani?
BOTHA:         (Udosa ummoya.) Umanqophana nelutjha esilibophe eplasini kaVenter.
MABONA:        Lenzeni mlingani?                                                    10
DUMAKO:        Kghani sele leqile?
BOTHA:         Kuthiwa kufanele silisuse ephasini.

Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe                                             Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiNdebele HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2023/4479801b-83ae-4d95-803c-66604f7ba1a4) — isiNdebele HL · QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2023/414fee3d-528c-4795-9c7d-01a7f982835a) — isiNdebele HL · QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-may-june-2023/4bb74702-107a-4f18-8e5a-bd6fd3903a66) — isiNdebele HL · QP · 2023 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2022/184e6663-fa0a-4fb9-844b-1d1de7b2b3a7) — isiNdebele HL · QP · 2022 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2021/f0d3b5ac-7673-40cc-9625-94fae4debc3d) — isiNdebele HL · QP · 2021 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2019/b24bbf08-e99c-4b02-b986-cca5cd4bd71c) — isiNdebele HL · QP · 2019 · isiNdebele

## More from Grade 12 isiNdebele HL

- [Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isindebele-hl-atp-2023-24/2ea235bf-ab30-4098-851e-c42dd73dc0c3) — ATP
- [IsiNdebele HL P1 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p1-nov-2024-mg/67a83de1-20e6-4835-9a82-a7f7008cd427) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p2-nov-2024-mg/21ddb82d-9b0a-42dc-94ef-8a1c7c053996) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P3 Nov 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/isindebele-hl-p3-nov-2024-mg/65f7950d-ccc9-482e-b011-465dfd9eb653) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isindebele/5f0b0dc6-7b0d-4d24-87c0-9f12a05e2fd8) — Memo · 2024 · isiNdebele
- [IsiNdebele HL P2 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isindebele-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-2-isindebele/452c407d-5b22-4680-a8e7-9f7d127094cb) — Memo · 2024 · isiNdebele

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
